«Qölida ulkan hokimiyat jamlagan törtlik». Kongressmenlar Google, Facebook, Apple va Amazon rahbariyatini qanday söroq qilişdi?
|16:47 / 03.08.202027 24315 min
Amerika hukumati IT-gigantlarni nihoyat yangi monopolistlar — Internet davrining trestlari deb tan oldi. Xöş, buyoğiga endi nima böladi? Monopoliyada ayblanayotgan sayyoramizning eng boy insonlari Amerika parlamentining quyi palatasi deputatlari oldida nega «mulla mingan eşak» holiga tuşirildi? Tahliliy maqola mana şu haqida.
Google, Apple, Amazon va Facebook rahbarlari — Sundar Piçay, Tim Kuk, Jyeff Bezos va Mark Tsukerberg — ötgan haftaning çorşanba kuni AQŞ Kongressi vakillar palatasining huquqiy masalalar böyiça qömitasi oldida çiqiş qilişdi. Foto: Mandel Ngan / EPA / TASS
AQŞ Kongressi Vakillar palatasi yuridik masalalar böyiça qömitasining Rod Aylenddan saylangan demokrat kongressmen Devid Sisillin raisligidagi trestlarga qarşi kiçik qömitasi Apple, Amazon, Google va Facebook doxil IT-kompaniyalar katta törtligi faoliyatini 2019 iyunidan tekşirişni boşlagan edi.
Ötgan haftada hozir tobora moda bölayotgan videokonferensiya şaklida Vaşingtonda suriştiruv yakunlari böyiça eşittiruvlar bölib ötdi. Ulkan monitor oldida himoya niqoblari taqib ötirgan kiçik qömitaning 15 a'zosi 6 soat mobaynida Apple, Amazon, Alphabet (Google hammuassisi) va Facebook rahbarlari va hammuassislari Tim Kuk, Jyeff Bezos, Sundar Piçay va Mark Tsukerbergni astoydil tergov qilişdi.
Albatta, 1994 yilda yirik tamaki kompaniyalari rahbarlarining eşittiruviga adolatli tarzda mengzalayotgan bu şov-şuvli tadbir avvalroq ham yakunlanişi mumkin edi. Kongressmenlar bilan muloqot qilgan IT-gigantlarning rahbarlari Cisco kompaniyasi tomonidan işlab çiqilgan Webex videokonferensaloqa tizimidan foydalanganiga qaramasdan, aloqa sifati juda yomon edi. Xuddi oddiy odamlar singari qonunçilar goh tasvir, goh ovoz yöqolişiga könikişlariga töğri keldi. Lekin ayrim konspirologlarning fikriça, aytiçilar tomonidan atayin tadbirni buziş uçun yuzaga keltirilgan texnik nosozliklar kiçik qömita a'zolariga Katta törtlik rahbarlari ustidan çinakam tergov ötkazişga aslo tösqinlik qila olmagan.
Yorilmaydigan trestlar
Agar Microsoft 1990-yillarning oxirida trestlarga qarşi qonunçilikni buzganlikda ayblangani e'tiborga olinmasa, yirik IT-kompaniyalar va ularning rahbarlari bunaqa bosimga töqnaş kelmagan edi. Boşqa tomondan, ular heç qaçon bu qadar qudratli ham bölmagan. AQŞning beş yirik IT-kompaniyasi — Apple, Amazon, Alphabet, Facebook va Microsoft’ning qiymati AQŞ YaIMining
yaqinlaşmoqda. Sönggi bir yarim yil içida ularning narxi ikki barobarga ortgan.
Sayyoramizning eng badavlat insonlari röyxatidagi dastlabki önlikdan yetti nafari öz boyliklarini yuqori texnologiyalik aktivlar ortidan orttirgan. Ularning boyligi yiğindisi bir yil içida 147 milliard dollarga oşib, 666 milliard dollarni taşkil etmoqda. Aytiçilarning Bloomberg Billionaires Index’dagi jami boyligi sönggi uç yil içida 751 milliard dollardan ikki barobarga oşib, ayni paytda 1,4 trillion dollarni taşkil etmoqda. Bunday şiddatli ösiş iqtisodiyotning boşqa biror sohasida kuzatilmagan.
Foto: nytimes.com / Graeme Jennings
Kongressdagi eşittiruvlar körsatmoqdaki, Amerika hukumati nihoyat IT-gigantlarni yangi monopolistlar — Internet davri trestlari ölaroq tan olgan. Eşittiruvlar arafasida «Kongress Katta törtlikning jilovini tortib qöymasa bu işni özim qilaman», deb tvit yozgan Donald Tramp ham olovga moy sepdi.
Albatta, yuqori texnologiyali gigantlarning hokimiyati va qudratini nafaqat amerikalik tartibga soluvçilar çeklaşga intilmoqda. Bu borada aytiçilarni soliqlardan qoçiş, Yevropada raqamli soliq joriy etişga urinişda ayblayotgan Yevropa komissiyasi ham juda faol. IT-gigantlar bilan kuraşda yalovbardor bölib turgan Fransiya bu soliqni joriy etgan, biroq Vaşington bosimi ostida uni yil oxirigaça keçiktirdi. Ijtimoiy tarmoqlardagi kontent ustidan nazoratni qat'iylaştirişga yönaltirilgan Turkiya hukumatining şu hafta içida qabul qilingan qarorini ham esga oliş mumkin.
IT-soha ayni paytda bir asr ilgari qabul qilingan trestlarga qarşi qonunçilikka köra yaşamoqda. Tabiiyki, qonun eskirgan va yuqori texnologiyalar sohasini nazorat qilişga izn bermaydi. Masalan, 1980-yillardan boşlab tartibga soluvçilar «iste'molçilarning farovonligi» tuşunçasi bilan iş köra boşlaşgan, u qisqaça qilib aytganda, narxlar keskin oşmayotgan bölsa, bozorda qandaydir raqobat mavjud bölsa, bu heç qanday qoidabuzarlik yöqligini anglatadi. Lekin IT-gigantlar xizmatlariga köp ham narx oşirişayotgani yöq, Google Maps yoki Instagram singarilar hattoki mutlaqo tekin xizmat taklif etişmoqda. Xullas, trestlarga qarşi qonunçilikka özgartiriş kiritmasdan iloj yöq. Lekin bu iş juda murakkab va yillarni talab qiladi.
Yaqin istiqbolda Katta törtlik uçun eşittiruvlar oqibati şundan iborat bölişi mumkinki, u AQŞ Adliya vazirligi, Federal savdo komissiyasi (FTC) va Boş prokuraturaga yangi suriştiruvlarni boşlaş uçun asos bölib xizmat qiladi.
Har qanday holatda Katta törtlik böşaşişi mumkin emas. Adliya vazirligi, masalan, yaqinda Google’ga reklama bozorida mutlaq yetakçilik qilayotgani uçun ayblov va'da qilmoqda. FTC esa Facebook’ning ijtimoiy tarmoqlar bozoridagi yetakçiligini tekşirmoqçi va yaqin kelajakda Mark Tsukerbergni qasam içtirib, tergov qiladi.
Baland devor ortidagi boğ
Eşittiruvlarga Sundar Piçaydan «Nega Google halol kompaniyalarning kontentini öğirlamoqda?» deb savol bergan kiçik qömita raisi Devid Sisillin ohang baxşida etdi.
Bozor qiymati 5 trillion dollarga yaqinlaşayotgan Katta törtlik yaqin yaqingaça Amerikaning faxri, sayyorada taraqqiyotning boş harakatlantiruvçisi hisoblanardi. Ayni paytda juda daromadli bölgan yuqori texnologiyalar bozoridagi monopol örnidan nafaqat köproq daromad oliş, şuningdek, siyosatçilarning fikriça hokimiyatni qölga kiritiş uçun foydalanişga bölgan urinişda ayblanayotgan IT-kompaniyalarga AQŞda ham, boşqa davlatlarda ham munosabat keskin yomonlaşgan. Qonunçilar IT-gigantlar rahbarlarini kamida biznes sohasida zamonaviy Amerikani yaratgan XIX asrning baron qaroqçilariga tenglaştirişayotgani hayron qolarli emas.
Şunisi e'tiborliki, juda kamdan kam kuzatiladigan holat ham yuz bergan: kiçik qömitada demokratlar ham, respublikaçilar ham umumiy duşman oldida birlaşgan ittifoqçilardek harakat qilişgan. Lekin, tan oliş kerak, e'tiroz uçun ularda turliça sabablar bor. Masalan, demokratlar Katta törtlik raqobatçilardan xalos böliş maqsadida startaplarni sotib olayotganidan norozi. Respublikaçilar esa törtlik tomonidan söz erkinligiga rioya qilinmayotganiga köproq urğu bermoqda: ularga köra, internet platformalar vatanparvarlikdan yiroq va konservatorlarning «oğzini berkitib» qöymoqda.
Ayniqsa Tsukerberg va Piçay qonunçilardan rosa gap eşitişdi, Tim Kukka kamroq gapirildi. Mark Tsukerberg 2012 yilda yozgan elektron xati yuzasidan tuşuntiriş berişiga töğri keldi. Unda u Instagram’ni sotib olişdan közlayotgan boş maqsadi asosiy raqobatçisini neytrallaştiriş ekanligini tan olgan.
«Facebook, mening fikrimça, monopoliyaga misol böla oladi, şu sababning sizning kompaniyangiz bizning ma'lumotlarni yiğib pulga çaqadi, şundan söng ulardan raqobatçilar ortidan josuslik qiliş, ularni sotib olib yöq qilişda foydalanadi, — deya Tsukerbergni ayblagan kiçik qömita a'zolari içida eng faoli va eng tajovuzkor kayfiyatda bölgan kongressvumen Pramila Jayapal. — Siz Facebook’ning qudratidan raqobatçilarga tahdid qiliş va kompaniyangizning mutlaq yetakçiligini kuçaytirişda foydalangansiz».
Facebook asosçisi 8 yil muqaddam heç kim xaridning foydali bölişini öylamagani, faqatgina Facebook tomonidan Instagram’ga kiritilgan ulkan investitsiyalar tufayligina muvaffaqiyat qozonilganini uzoq tuşuntirişiga töğri kelgan.
Trestlarga qarşi qömita a'zolari Google’ning jamiki faoliyati foydalanuvçilarning ravnaqi uçun deya oğiz juftagan Sundar Piçayning sözlarini bir neça marta bölişdi. U izlaş trafikini öz saytiga burib yuboriş jinoyat emasligiga kongressmenlarni işontira olmadi şekilli. Devid Sisillin Google’ni «baland devorlar bilan öralgan boğ»ga öxşatib, foydalanuvçilarni garçi kerakli axborot bölmasa-da, Google saytlarida qolişga majburlaşayotganini aytib ötgan.
Pramila Jayapalning ğazablari asosan bu eşittiruvlar uning uçun debyut bölgan Amazon ta'sisçisi va egasi Jyeff Bezosga yönaltirilgan. Jayapal sayyoraning eng boy insonidan öz savoliga löndagina javob söragan: Amazon öz mijozlaridan olingan ma'lumotlardan nojöya maqsadlardan foydalanganmi?
«Men bu savolga lönda qilib, «ha» yoki «yöq» deb javob bera olmayman», — degan ranjişini yaşira olmasdan Jyeff Bezos.
Bezos qonunçilardan birining savoliga javob bera turib, uning kompaniyasi kiçik sotuvçilarni kasod qilmayotganini ta'kidlay boşlaganida, unga kiçikroq kitob dökoni egasining uni xonavayron qilmasliklarini ötinib söragani audiosini qöyib berişgan.
Multimilliarder 2010 yilda Amazon xodimlari örtasidagi elektron yozişma haqida gap oçilganda ham özini yöqotib qöygan. Bezosning qöl ostidagilar raqobatçilarni, jumladan Quidsi kompaniyasini bozordan siqib çiqariş va keyinçalik ularni sotib olişni oçiqçasiga muhokama qilişgan.
Jyeff Bezos bu voqealar ön yil avval röy bergani va hozir heç narsa esida qolmaganini aytişdan yaxşiroq javob öylab topa olmagan.
Tim Kuk hamkasblariga köra osongina qutuldi, deb hisoblaş mumkin. Uni negadir Tsukerberg, Bezos va Piçaydan kamroq qiynaşdi. Apple rahbaridan asosan nega uning kompaniyasi ilova yaratuvçilarga turliça munosabatda bölişini söraşgan. Barça savollarga javoban Tim Kuk Apple bu masalada «oçiq va şaffof qoidalar» asosida harakat qilişini ta'kidlab turgan.
Eşittiruvlar yakunini Devid Sisillin e'lon qilgan: «Bugungi kundagi ahvoli bilan bu kompaniyalar monopol hokimiyatga ega. Ularning bir qismini ajratişga töğri keladi. Ularning barçasini hisobdor qilib, tartibga soliş zaruriyati bor».
Ösiş gormoni
Eşittiruvlardan ertasiga Kongressda Apple, Amazon, Alphabet va Facebook’ning çoraklik hisobotlari e'lon qilingan. Ulardan IT-gigantlarga nega bunçalik e'tibor qaratişayotgani oydinlaşgan.
Katta törtlikning aprel-iyun oylaridagi faoliyati natijalari sayyoramizning eng katta iqtisodiyotida 2019 yilning ikkinçi çoragiga soliştirganda 32,9 foiz tanazzul yuz bergan bölsa-da, barça prognozlardan oşib ketganini ma'lum böldi. Törtlikning ikkinçi çorakdagi umumiy daromadi ösişi 28,6 milliard dollar bölgani, ularning bozor qiymati yana çorak trillion dollarga oşganini aytiş kifoya.
Apple ikkinçi çorakda törtlikning boşqa a'zolaridan köproq pul işlab topib, jahonning eng boy kompaniyasi statusini yanada tasdiqlagan. Jahon böylab önlab dökonlar yopilganiga qaramasdan, barça hududlarda savdo ösgan. iPhone işlab çiqaruvçisining sof foydasi 11,3 milliard dollarga, savdo tuşumi esa 59,7 milliard dollarga teng bölgan. Bunday yuqori körsatkiçlar ikki omil bilan tuşuntiriladi: 399 dollarlik iPhone SE yangi smartfon modelining öta yuqori savdo körsatkiçlari va App Store’da yanvar-mart oylariga nisbatan savdo 15 foizga oşib, rekord qayd etilgan.
Amazon’ning foydasi kamtarona — 5,2 milliard dollar. Bunça pulni sayyoramizning boş onlayn-dökoni ötgan yilning ikkinçi çoragiga nisbatan sotuvlar hajmi 40 foizga oşgani tufayli işlab topgan.
«Fikrimizça, COVID-19 Amazon uçun ösiş gormoni böldi», — deya Bezos kompaniyasining muvaffaqiyatini obrazli tuşuntirgan D.A. Davidson & Company banki tahlilçisi Tom Fort.
Sayyoraning boş reklama maydonçasi — Facebook daromadlari aprel–iyun oylarida 10 foizga oşgan va 18,3 milliard dollarni taşkil etgan, sof foyda esa 5,2 milliardga teng bölgan.
Alphabet’da esa ilk marta çoraklik tuşum pasaygan (2 foizga) va 38,3 milliard dollarni taşkil etgan. Şunda ham ekspertlarning prognozlari çilparçin bölgan. Alphabet’ning sof foydasi 7 milliard dollarga teng bölgan, bu esa yana bir marta Google’ning ijtimoiy tarmoqlarda hamda «izlanuvçi» reklama bozorida yetakçi örinda ekanligidan dalolat berib turibdi.
«Kuçlilar yanada kuçaymoqda, — deya şarhlagan Katta törtlikning çoraklik hisobotlarini Wedbush Securities tadqiqot bölimi boşliği Den Ivz. — Köplab kompaniyalar yirik ziyon körayotgan bir paytda yuqori texnologiyalik oğir vaznlilar öz muşaklarini östirib, hukmronligini mustahkamlamoqda».
Jyeff Bezos. Foto: Clodagh Kilcoyne / Reuters
Törtlikning ikkinçi çorakdagi xöjalik-moliya körsatkiçlari «imperatorlar» (eşittiruvlarda kongressmenlar tomonidan ular şunday atalişgan) monopolist emasligi, özlarining yetakçi vaziyatidan noqonuniy maqsadlarda foydalanmayotgani haqidagi ta'kidlarini rad etadi. Raqamlar aldamaydi. Pandemiya yuqori texnologiyalik gigantlarning ustunligini yanada kuçaytirgan. Iste'molçilarni uyda ötirişga majburlagan karantin ularga ziyon va kasodlik emas, daromadlarning oşişini taqdim etgan.
AQŞ Kongressining trestlarga qarşi kiçik qömitasining haqligini Katta törtlik rahbarlarining ikkinçi çorakdagi şaxsiy körsatkiçlari ham tasdiqlab turibdi. Bloomberg röyxatida birinçi va uçinçi örinda borayotgan Jyeff Bezos va Mark Tsukerbergning boyligi bu yil umumiy 72,7 milliard (mos ravişda 63,6 milliard va 9,1 milliard)ga ösgan. Ularning har ikkisidan yangi rekord kutişmoqda: boyligi ayni damda 188 milliard bölgan Bezosdan «ikkiyuzmilliardliklar» klubini oçiş, Tsukerbergdan esa hozirça Amazon rahbari va Bill Geyts a'zo bölib turgan «yuzmilliardliklar» klubiga qabul qiliniş.
Ikkisi ham yaqin kelajakda yangi marralarni zabt etişi mumkin. Bu haqda iyul kunlaridan birida Bezosning boyligi 13 milliardga oşgani ham sözlab turibdi. 26 iyul holatiga (ayni damda bu ma'lumotlar yanada oşgan, albatta) 56 yoşli Bezos kuniga 307 million, soatiga 12,8 million, daqiqasiga 200 ming dollar işlagan. Har soniyada uning boyligi, 3,3 ming dollarga köpayadi.
Adolat yuzasidan qayd etmoq joiz, fevral oyida kapitali 10 milliard dollar bölgan va global harorat kötarilişiga qarşi kuraşuvçi Bezos Earth Fund oçilişini e'lon qilgan edi. Töğri, pandemiya boşlangaç, uning bu muammoni bartaraf etiş uçun xayriyasi kamtarona böldi, u oziq-ovqat bankini qöllab-quvvatlaydigan Feeding America notijorat taşkilotiga atigi 100 million dollar berdi. Bu summa Bezos boyligining 0,1 foizidan ham kamroqni taşkil etadi.
