Turkiyaning ijtimoiy media töğrisidagi qonuni: yangi tartib qanday böladi?
|18:42 / 31.07.20207 0599 min
Twitter va Facebook singari millionlab foydalanuvçilarga ega bölgan ijtimoiy media kompaniyalari uçun bir qator majburiyatlar va sanksiyalarni nazarda tutuvçi qonun Turkiya Buyuk Milliy Majlisi (TBMM) boş assambleyasida ba'zi moddalarning amal qiliş muddatini keçiktiriş va jarimalar miqdorini kamaytiriş kabi ayrim özgartirişlar bilan qabul qilindi.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Qanday özgarişlar kiritildi?
Jamoatçilikda jiddiy muhokamalarga sabab bölgan 9 moddadan iborat ijtimoiy medianing yangi tartibi Turkiya parlamentining uzoq muzokaralaridan söng qabul qilindi. Şundan söng parlament 1 oktyabrga qadar ta'tilga çiqdi.
Ijtimoiy tarmoq provayderlarining öz vakilliklarini ta'minlaş majburiyati va bu bilan boğliq sanksiyalarning amal qiliş muddati 3 oyga keçiktirildi.
Ijtimoiy tarmoqda qoldirilgan postlarni öçiriş va blokirovkalaş yuzasidan qilingan foydalanuvçilarning murojaatlari bilan boğliq ilk hisobotni Turkiya Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari ma'muriyati (BTK)ga taqdim etiş majburiyati 2021 yilning yanvaridan 2021 yilning iyuniga qoldirildi.
Qabul qilingan yana bir taklif bilan tomonlarning IP-manzili, taqdim etilgan xizmatning boşlaniş va yakunlaniş vaqti, foydalanilgan xizmat turi, uzatilgan ma'lumotlar miqdori va abonentning şaxsiy ma'lumotlari (agar mavjud bölsa)ni qamrab oluvçi «trafik ma'lumotlari»ga «port ma'lumoti» ham qöşildi.
Bir xil IP-manzil ayni vaqtning özida turli foydalanuvçilarga ajratilgani sababli foydalanuvçilarni bir-biridan farqlab oliş va şu yöl bilan ehtimoliy jabrlanişlarning oldini oliş uşbu taklifning sababi sifatida körsatilmoqda.
Yangi tartibdan közlangan maqsadi nima?
Hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasining (AKP) ta'kidlaşiça, huquqiy tartibga solişning asosiy zarurati internet foydalanuvçilarining şaxsiy murojaatlari yoki davlat muassasalarining bildirişnomalarida uçraydigan qiyinçiliklarni yengib ötiş uçun ijtimoiy tarmoq provayderlari bilan aloqa örnatişdan iborat.
Muxolifat partiyalar esa uşbu yangi tartibga ijtimoiy media va fikr erkinligini böğiş, deb baho bermoqda.
Ijtimoiy tarmoq nima, u kimlarni qamrab oladi?
«Internetda e'lon qilingan postlar va ular orqali sodir etiladigan jinoyatlarga qarşi kuraşiş töğrisida»gi qonunga özgartirişlar kiritildi va unga «ijtimoiy tarmoq provayderi» nomi ostida yangi band qöşildi.
Unga köra, foydalanuvçilarning internet muhitida ijtimoiy aloqa maqsadida matn, rasm, ovoz tarkibli postlarni yaratişlariga va e'lon qilişlariga imkon beruvçi jismoniy yoki yuridik şaxslar ijtimoiy tarmoq provayderlari deb belgilandi.
Mavzuga oid
Uşbu doiraga kundalik hayotda «ijtimoiy media» deb nomlanadigan Twitter, Facebook, Instagram, Tiktok, YouTube va WhatsApp kabi ijtimoiy media taşkilotlari kiradi.
Bildirişnomalar qayerga beriladi?
Ma'muriy jarimalar agar qabul qiluvçi çet elda bölsa, BTK tomonidan qabul qiluvçiga, internet sahifalaridagi aloqa vositalari, IP-adres va şunga öxşaş manbalar körsatilgan holda elektron poçta yoki boşqa aloqa vositalari yordamida bildiriladi.
Qaysi hollarda postni olib taşlaş va blokirovka amalga oşiriladi?
Foydalanuvçilar öz şaxsiy hayot sirlariga daxl qilinişi, haqorat, nafrat, tuhmat kabi şaxsiy huquqqa tajovuzlar bölgani yuzasidan provayderlarga murojaat qilişlari, jabr körilişining oldini oliş maqsadida postni olib taşlaş yoki unga kirişni blokirovka qiliş istagini bildirişlari mumkin.
Ijtimoiy tarmoq provayderi uşbu murojaatlarga 48 soat içida ijobiy yoki salbiy javob qaytarişi lozim. Agar salbiy javob qaytarilsa, uning asoslari körsatilişi şart.
«Unutiliş huquqi» nimani anglatadi?
Yangi qonuniy tartibga köra, «unutiş huquqi» şaxsiy huquqlarga tajovuz qiliş, tuhmat, haqorat kabi sabablarga köra tarkibni blokirovka qiliş yoki olib taşlaş bilan bir qatorda qöllanişi mumkin.
Bunday holda ismlar keltirilgan va «şaxsiy huquqlarga tajovuz» deb ta'riflangan postlar Google kabi qidiruv tizimlarida körinmaydi, ya'ni ular butunlay öçirib taşlanadi.
Vakilga ega böliş majburiyati qaçondan boşlanadi?
Turkiyadahar kuni milliondan ortiq foydalanuvçi kiradigan Facebook, Twitter va Instagram kabi xorijiy manbalarga asoslangan ijtimoiy tarmoq provayderlari eng kamida bir kişini öz vakili sifatida körsatişi kerak.
Uşbu şaxsning aloqa ma'lumotlari töğridan töğri kiriş imkoniyati saqlangan holda veb-saytga joylaştiriladi.
Ijtimoiy tarmoq provayderi uşbu şaxsning şaxsini tasdiqlovçi va aloqa ma'lumotlarini BTKga taqdim etadi.
Agar vakil jismoniy şaxs bölsa, u Turkiya Respublikasining fuqarosi bölişi şart. Uşbu modda, ya'ni öz vakiliga ega böliş majburiyati 1 oktyabrdan e'tiboran kuçga kiradi.
Vakili yöqlarga nisbatan qanday çoralar köriladi?
Vakilligini tegişli tartibda körsatmagan ijtimoiy tarmoqlarga jarimalar, şuningdek, reklama taqiqlaridan tortib, internet tezligini 90 foizga tuşiriş kabi orqali «de-fakto» blokirovka qilişgaça bölgan tadrijiy sanksiyalar qöllanadi.
Uunga köra, vakilini körsatmagan va hisobot beriş majburiyatini bajarmagan ijtimoiy tarmoq provayderiga BTK tomonidan bildirişnoma beriladi. Agar uşbu bildirişdan söng 30 kun içida tegişli talab bajarilmasa, ijtimoiy tarmoq provayderi 10 million lira miqdorida ma'muriy jarimaga tortiladi.
Agar ma'muriy jarima haqida xabar berilgan kundan keyingi 30 kun içida ham majburiyat bajarilmasa, yana qöşimça 30 million liralik ma'muriy jarima solinadi.
Ikkinçi marta berilgan ma'muriy jarimalardan keyin ham 30 kun içida uşbu majburiyat bajarilmasa, Turkiyadagi jismoniy va yuridik şaxslarning ijtimoiy tarmoq provayderlariga reklama berişi taqiqlab qöyiladi.
Internet tezligini kamaytiriş qarori qanday qabul qilinadi?
Reklama beriş taqiqi haqidagi qarordan e'tiboran 3 oy içida majburiyat bajarilmagan holda esa BTK ijtimoiy tarmoq provayderining internet-trafik ötkaziş qobiliyatini 50 foizga tuşirib qöyadi. Boşqaça aytganda, internet tezligini pasaytiradi. Ammo agar yana 30 kun içida vakil tayinlanmasa, BTK internet tezligini 90 foizga kamaytirişni talab qilib, sudga murojaat etadi.
Uşbu arizaga binoan, sudya internet tezligini 50 foizdan kam va 90 foizdan köp bölmagan şaklda kamaytiriş töğrisida qaror qabul qilişi mumkin. Qaror ijrosi 4 soat içida ta'minlanişi şart böladi.
Jarimalar qanday olib taşlanadi?
Vakillik körsatiş va hisobot beriş majburiyati bajarilgan taqdirda ma'muriy jarimaning törtdan bir qismi olib taşlanadi, reklama taqiqi esa bekor qilinadi va sud qarorlari avtomatik ravişda öz kuçini yöqotadi.
Provayderlarga BTK tomonidan internet-trafik ötkaziş qobiliyatiga xalaqit berişni töxtatiş töğrisidagi xabar beriladi.
Qonundagi uşbu majburiyatlar 1 oktyabrdan kuçga kiradi.
Ma'lumotlarning Turkiyada saqlanişi majburiymi?
Qonunning köp muhokama qilinayotgan moddalaridan yana biri şuki, «Turkiyada kuniga 1 milliondan ortiq foydalanuvçi kiradigan xorijiy manbali ijtimoiy tarmoq provayderi Turkiyadagi foydalanuvçilarga oid ma'lumotlarni Turkiyada saqlaşga oid zaruriy çoralarni köradi». Biroq bu çoralar aynan nimalardan iborat ekani qonunda aniq körsatilmagan va ma'lumotlar olib kelinmagan hollarda heç qanday sanksiya közda tutilmagan.
Ijtimoiy tarmoq provayderlarining hisobot beriş majburiyati qanday, birinçi hisobot qaçon beriladi?
Ijtimoiy tarmoq provayderlari har 6 oyda bir marta BTKga hisobot berib boradi va bu hisobotlarni öz saytida elon qiladi. Mazkur hosobotlarda nomaqbul kontentni olib taşlaş yoki unga kirişning oldini oliş, şu jumladan, maxfiylikni buziş töğrisidagi arizalar böyiça statistik va kategoriyali ma'lumotlar öz aksini topadi.
Qonunga köra, tarmoq provayderlari ilk hisobotni BTKga 2021 yil iyun oyida berişlari kerak böladi.
Jarima kim tomonidan qanday qöllanadi?
Amaldagi qonunda provayderlar uçun jarimalar oşirildi. Joylaşişni ta'minlovçi ijtimoiy media institutlari, joylaşuv töğrisidagi xabarni taqdim etmasa, BTK prezidenti tomonidan 100 mingdan 1 million liragaça bölgan miqdorda jarimaga tortiladi.
Tarkibning naşr etilişiga, kirişning bloklanişiga, şaxsiy hayotning buzilişga oid BTK prezidenti tomonidan bildirilgan sörovga ijtimoiy tarmoqlar 48 soat içida javob bermasa, 5 million lira; postni olib taşlaş va unga kirişni taqiqlaş qarori bajarilmagan taqdirda esa 10 million lira miqdorida ma'muriy jarimaga tortiladi.
Ma'muriy jazo közda tutilgan qoidabuzarliklar bir yil içida har takrorlanişda bir baravar oşiriladi.
