Töyimli yillar: semizlik va poraxörlik örtasida boğliqlik topildi

Eslatib ötamiz, TMIni inson salomatligining ideal indikatori deb atab bölmaydi, indeks körsatkiçlari talqinini faqat taxminiy baholaşda işlatiş mumkin.

Transparency International, Jahon banki, Yevropaning korrupsiyaga qarşi kuraşiş va davlat qurilişi markazi, Demokratiya va saylovlarga kömak beriş xalqaro instituti va Bazel instituti indekslariga köra, bu 15 mamlakat içida korrupsiya darajasi pastlari Boltiqböyi davlatlari (Estoniya, Latviya, Litva) hamda Gurjiston hisoblanadi. Blavatskiyning tadqiqoti esa bu davlatlardagi amaldorlarda TMI darajasi past ekanini ham körsatib turibdi. Lekin an'anaviy tarzda eng korrupsiyalaşgan hisoblanib kelinadigan Markaziy Osiyo davlatlarida (TMIga köra) eng semiz amaldorlar borligi aniqlangan.

Ukraina negadir qoidadan taşqarida. U yerda vazirlar örtaça olganda Tojikistondagiga köra semizroq. Olimlar korrupsiya indeksi tuzuvçilar Tojikistonga nisbatan adolatsizlik qilingan, Ukrainaga esa beixtiyor yon bosilgan degan taxminda. «Xorijiy ekspertlar korrupsiya darajasi nisbatan past bölgan qöşnilar bilan örab olingan Ukrainadagi siyosiy korrupsiya darajasiga yetarli tarzda baho bera olmagan bölişi mumkin, yuqori darajada korrupsiyalaşgan davlatlar bilan çegaradoş Tojikistonda esa aksinça», — deb hisoblaydi Blavatskiy.

Şunday qilib, olimlarning xulosasi quyidagiça: u yoki bu mamlakatda vazirlarning örtaça TMIsi qançalik yuqori bölsa, korrupsiya darajasi ham şunçalik yuqori böladi.

«Siyosatçilarning jismoniy xarakteristikalari, misol uçun, ularning TMIsidan ularning korrupsiyalaşganini bilvosita baholaşda foydalaniş mumkin böladi, deb öylaymiz. Oliy hokimiyat eşeloni vakillarining real xarajatlarini nazorat qilişning imkoni bölmaganida, mana şu bilvosita körsatkiçlarga murojaat qiliş mumkin — biz bu körsatkiçlarning korrupsiyaning umum qabul qilingan mezonlari bilan juda boğliqligini kördik», — deb yozadi olim.

Lekin bu Blavatskiy jamoasi tomonidan çiqarilgan yagona xulosa emas. Ular vazirlar TMIsi hamda mamlakatdagi umumiy TMI örtasida garçi juda kiçik bölsa-da, teskari korrelyatsiya borligini ham aniqlaşdi. Ya'ni, amaldorlar qançalik semiz bölsa, aholi şunçalik oriqroq, binobarin, korrelyatsiya mamlakatda qabul qilingan oziqlaniş rejimi yoki butun millatning salomatlik darajasiga boğliq emas. Masalan, Boltiqböyi davlatlarida amaldorlar asosiy aholiga nisbatan semiz emas.

«Qoida»dan oğişning boşqa körinişlari ham bor. Masalan, Armanistonda (2018 yilgi) «baxmal inqilob» tufayli hokimiyat tepasiga ança xuşbiçim hukumat a'zolari keldi — bu mamlakatning korrupsiya indeksidagi holatini yaxşilaşi kerakdek edi. Biroq, 2018 yilda Transparency International Armanistonni reytingda öz örnida qoldirdi va mamlakat hozirça korrupsiyani yenga olgani yöq, deb hisobladi (biroq 2019 yilda mamlakat 105-örindan 77-öringa kötarildi, bu mamlakat tarixidagi eng katta yuqorilaş böldi). Bu ziddiyat va «keçikiş»ni Blavatskiy körsatkiçlarni dinamika orqali tuşuniş kerakligi bilan tuşuntiradi.

Bu olimlarning korrupsiya va qandaydir obektiv belgilar örtasida korrelyatsiya topişga bölgan urinişlarining birinçisi ham, sönggisi ham emas. Masalan, 2018 yilda Xitoyga qimmatbaho Şveytsariya soatlarining importi va mahalliy siyosatçilarning korrupsiyalaşgani örtasidagi boğliqlikni aniqlagan xitoylik olimlarning tadqiqoti e'lon qilingandi. Tadqiqotda korrelyatsiya şundoqqina közga taşlanib turardi — 1993 yildan 2013 yilgaça pora örnida berilişi odat tusiga kirgan qimmatbaho soatlar importi hokimiyat qöldan qölga ötayotgan çoğda keskin oşgan, bu esa yaqqol korrupsiyadan nişona edi. 2013 yildan ijtimoiy tarmoqlar rivojlana turib, ularda mamlakatning korrupsiyaga qarşi siyosati qat'iylaştirilişi talab qilina boşlagaç soatlar közga taşlanmay qolgan. Hongkong, Singapur va AQŞda esa bunday boğliqlik umuman közga taşlanmagan.

Avvalroq braziliyalik va yevropalik olimlar Braziliyada 1987 yildan 2014 yilgaça bölgan siyosiy mojarolar tarixi tahlil qilingan edi. Boşqa narsalardan taşqari, olimlar korrupsionerlar kiçik-kiçik guruhlarga birlaşişni istaşlarini aniqlaşgan. Xullas, masala özining hozirgi kundagi ahamiyatini aslo yöqotgani yöq, hali bizni köplab qiziqarli ilmiy işlar kutib turgan bölsa ajab emas.