Bugun insoniyat tilida eng ko‘p yangrayotgan so‘z – koronavirus. Suhbatimizni mazkur kasallik mohiyati, qayerdan kelib chiqqani va odamlar u haqida qanday tasavvurga ega bo‘lishlari zarurligi masalasidan boshlasak.
– Koronaviruslar – viruslarning katta bir oilasi hisoblanadi. Ular hayvonlarda ham, insonlarda ham mavjud. Biz buni oxirgi 50-60 yildan beri o‘rganmoqdamiz. Birinchi marta koronavirus 1937 yilda tovuqlarni embrionida aniqlangan. 60-yillarga kelib odamlar organizmida paydo bo‘ldi. Virusning SARS’dan tashqari yana 4 turi bor. Infeksiyalari yengil kechadi. Faqat tomoq yo‘llarida uchraydi, o‘pkaga tushmaydi. Shuning uchun bular fan tomonidan ham uncha jiddiy qabul qilinmagan edi. 2002 yilning martiga kelib, ilk marta SARS-1 nomli koronavirus aniqlandi. O‘shanda katta muammo paydo bo‘ldi. Bu virus juda tez tarqaladigan, o‘lim ko‘rsatkichi 10 foizni ko‘rsatdi. Lekin u 2003 yil yozga kelib yo‘qoldi, ya'ni tarqalishi to‘xtadi. Ushbu virus 24 yoki 25 mamlakatga tarqagandi.
2012 yilda MERS degan koronavirus chiqdi. Bu ham tez to‘xtagan edi. Ammo keyingisi xavfliroq chiqdi. O‘limlar ko‘rsatgichi ham 34 foizgacha yetdi. So‘nggi koronavirus esa 2019 yili Xitoyning Uhan shahrida paydo bo‘lgan va hozir ham butun dunyoni larzaga solayotgan COVID-19'dir. Biz olimlar uni SARS-2 deb ataymiz. Bu virus oldingilariga qaraganda tezroq tarqaladi, lekin o‘lim xavfi kamroq. Ammo demografik va boshqa bir qator omillarga ko‘ra, o‘lim foizlari ham turlicha.
Bu viruslar hujayralarni “ishg‘ol” qilgachgina, insonni yengadi. Asosan og‘iz va burun bo‘shlig‘i, bronxlarda, o‘pka hujayralarida faollashadi. Aniqlanishicha, bu virusning 80 foizi ko‘rshapalaklardan yuqqan. Ilmiy dalillarga ko‘ra, u 600-800 yildan beri mavjud. Koronavirusning tarqalish yo‘liga kelsak, u dastlab ko‘rshapalaklardan hayvonlarga o‘tadi. Keyin hayvonlardan odamlarga o‘tadi. Bitta hayvondan boshqasiga o‘tganda virusni genomida juda katta o‘zgarish yuz beradi. Bunda bir hayvon virusi bilan ikkinchisiniki aralashib ketadi. Xuddi shu virus inson organizmiga tushsa, unda katta muammo keltirib chiqaradi. Sababi inson organizmida bu virusga nisbatan informatsiya va immunitet yo‘q. Shu sabab katta pandemiyalar kelib chiqdi.
