Sönggi uç oydan buyon davom etib kelayotgan köça namoyişlari hamda muxolifat va hukumat örtasida yuzaga kelgan ziddiyatlardan söng, 18 avgust kuni Mali armiyasining bir guruh askarlari prezident Ibrohim Boubakar Keytani iste'foga çiqişga majbur qilib, davlat boşqaruvini qölga olişdi.
Limmo-lim qadahga tökilgan sönggi tomçi
Bir neça yildan beri muxolifat iste'fosini talab qilib kelayotgan Keyta teleekranlarda paydo böldi va «qon tökilişini istamagani uçun» iste'foga çiqqanini, parlament va hukumatning esa tarqatib yuborilganini ma'lum qildi.
Ibrohim Boubakar Keyta
Sönggi bir yil davomida mamlakatni yaxşi boşqara olmagani uçun tanqid qilingan Keyta korrupsiya, qarindoşlarini turli lavozimlarga tayinlaş, saylovlarda manipulyatsiya qiliş va iqtisodiy siyosatda muvaffaqiyatsizlikka uçraşda ayblandi. Malida Keyta boşqaruviga qarşi bölingan muxolifat sönggi uç oy içida mamlakatning eng ilğor rahbarlaridan biri bölgan sobiq Islomiy kengaş raisi Imom Mahmud Dikoning taşabbuslari ostida birlaşdi. Imom Diko rahbarligi ostida iyun va iyul oylarida hukumatga qarşi keng kölamli namoyişlar bölib ötdi. Kamida 11 nafar namoyişçi vafot etdi va 100dan ortiq odam jarohat oldi. Garçi 5 mingdan ortiq fransuz askarlari, G5 Sohil kuçi va 10 mingdan ortiq xodimga ega BMT missiyasi mavjudligiga qaramay, xavfsizlik muammolarining kuçayişi Keyta ma'muriyatini larzaga keltirdi.
Malidagi siyosiy inqiroz na prezident Keyta tomonidan boş vazirning vaqtinça iste'foga çiqarilişi, na saylovlar yakunidagi qarorlari bilan tanqid ostida qolgan Konstitutsiyaviy sudning tarqatilişi, na Gana, Senegal va Nigeriya prezidentlarining sa'y-harakatlari bilan barham topdi, aksinça, vaziyat yanada çigallaşdi. Çunki muxolifat Keyta va boş vazir Boubou Sissening lavozimni tark etişini talab qilayotgandi va ularning har ikkisini mamlakatda böhron yuzaga kelişida ayblayotgandi.
Garçi Keyta 2013 yilda hukumat tepasiga kelgaç, Malida nisbatan siyosiy barqarorlikni saqlab kelgani da'vo qilinsa-da, ammo u iqtisodiy vaziyatni yaxşilaş va şimolda davom etayotgan içki nizolarni tugatişga muvaffaq böla olmadi. Juda kam saylovçilar ovozi bilan saylangan Keytaning terroristik taşkilotlar tomonidan öğirlab ketilgan muxolifat yetakçisini qutqarişga intilmagani şundoğam limmo-lim bölib turgan qadahga tökilgan sönggi tomçi böldi.
Pandemiya tufayli Malida köplab odamlar işsiz qoldi va iqtisodiy qiyinçilikda yaşayotgan odamlar yanada qaşşoqlaşdi. Koronavirus epidemiyasi tufayli olingan yordamning qanday işlatilgani va kimga tarqatilgani borasida hukumat poyonida turganini körsatuvçi belgiga aylandi.
Imom Mahmud Diko 19 avgust kuni barça maliliklarni namoyiş ötkazişga çorlar ekan, davlat rahbari va hukumatning işi tamom bölganini iddao qildi. Imom Diko va muxolifat uşbu katta namoyişga tayyorgarlik körayotgan bir paytda harbiylar ertaroq harakat qilişdi va 18 avgust kuni poytaxt Bamakodan 15 km uzoqlikdagi Kati garnizonidan çiqib, töntarişni boşlab yuborişdi.
Mavzuga oid
Töntariş ortida kimlar bor?
Nega askarlar ötkazilişi kutilayotgan ulkan namoyişdan bir kun oldin töntariş qildilar? Bu – bir söroq belgisi. Ularning erta harakat qilişiga nima sabab bölgan bölişi mumkin? Askarlar çorşanba kungi namoyişda köproq qon tökilişi mumkin, deb öylaşgani uçun töntariş bir kun oldin amalga oşirildimi? Yoki davlat rahbari va hukumat askarlar töntarişga tayyorlanayotganidan xabardor bölganmi?
Hozirça harbiy isyonga Fransiyaning qay darajada aloqadorligini aytiş qiyin. Zotan, bu töntariş Fransiya tomonidan amalga oşirilgan yoki Fransiyaga qarşi qilingan, deb aytişga ham hali erta. Biroq haqiqat şundaki, Fransiya davlat töntarişi bölişidan xabardor edi va ehtiyot çoralari körilgandi. Çunonçi, davlat töntarişidan bir neça kun oldin Fransiya bazalarida harbiy harakatlar jonlanib qolgandi. Mali va uning armiyasi ustidan allaqaçon nazorat örnatgan Parijning töntarişdan bexabar bölişi mumkin emasdek, göyo. Biroq xuddi şunday harakatçanlik nafaqat AQŞda ham kuzatildi. Töntarişdan oldinroq AQŞ elçixonasi AQŞ fuqarolarini ehtiyot bölişga çaqirdi va bir neça kun oldin özining ba'zi idoralarini böşatdi.
Malida nafaqat Fransiya va AQŞ, balki Germaniya va Rossiya, hatto keyingi paytlarda Xitoyning ham siyosiy va iqtisodiy iştiroki ortib bormoqda. Ma'lumotlarga köra, isyonçilardan biri – 20 yoşlar çamasidagi Malik Diau bir muddat Rossiyada harbiy tayyorgarlikdan ötgan va u ikki hafta oldin Rossiyaga borib kelgan. Namoyişlar paytida Rossiya va Putinga murojaat qilingani ham uşbu iddaoni e'tiborga oliş lozimligini körsatmoqda. Şuningdek, isyonçilarning eng keksa vakillaridan biri general Fanta Dembelening Germaniya bilan aloqalari mavjudligi aytilmoqda. Ammo bularning bari hozirça bir da'vo, xolos.
Töntariş paytida qöşinning barça elementlari birgalikda harakat qilmadi, keyinroq esa kelişuvda iş tutildi. Hibsga olingan askarlardan biliş mumkinki, töntariş Kati ştab-kvartirasidagi qurolli töqnaşuvlar bilan boşlangan, töntarişni boşlagan ikki xil guruh va töntarişga qarşi yana bir guruh mavjud bölgan.
Malik Diau
Harbiy isyon bölib ötgan seşanba kuni kuni Malik Diau va Sadio Kamara oldinga qatorga çiqdi, oradan bir bir kun ötgaç esa Assimi Goita özini töntarişni amalga oşirgan xunta rahbari sifatida taniştirdi.
Assimi Goita
Bu esa töntariş davom etayotgan payt ikkinçi bir töntariş amalga oşirildimi, degan savolni tuğdirdi. Aytişlariça, Assimi Goita imom Mahmud Dikoning yaqini va hatto uning öquvçisi bölgan. U 2012 yilda tuareglar qözğoloni paytida «Azavad» ozodlik harakati tomonidan qölga olingan va bu asirlikdan Imom Diko yordamida xalos bölgan.
Töntariş ortida Imom Diko turibdimi?
Imom Diko
Imom Diko töntariş paytida oldingi safga çiqmaslikni afzal kördi va haqiqiy muammo Keyta ma'muriyati ekanligini, u öz vazifasidan olinişi kerakligini ta'kidladi. Agar uşbu töntarişda Imom Dikoning roli bölsa, bu haqiqatan ham muammoli vaziyatni keltirib çiqaradi. Ya'ni Sudandagi Turabi tajribasi yana bir bor takrorlanadi, garçi u omma orasida maşhur bölsa-da, harakatlarining qay darajada qonuniy ekani şubha ostiga olinadi. Diko şu paytga qadar siyosiy partiya vakiliga öxşamaslikka harakat qildi va öz harakati hamişa fuqarolik xususiyatiga egaligini ta'kidlab keldi. Şu ma'noda, askarlar bilan ittifoq tuzgani uning fuqarolik maqomiga soya soladi. Imom Diko hozirga qadar aqlli profil yaratgani bois uning bunday yöl tutişi dargumon. Ammo şu haqiqatning ostiga çizib aytiş lozimki, Imom Diko öz masjidiga qaytgan taqdirda ham, uning ismi hali köp yangraydi.
Askarlar Keytaning hukmronligi ostida bir munça vaqtdan beri noqulay ahvolga tuşib qolişgani ma'lum edi. Maoşlarini öz vaqtida olişolmayotgan, xavfli topşiriqlarga fransuz askarlari emas, balki Mali askarlari yuborilişidan tez-tez şikoyat qilişayotgandi. Ötgan yilning oktabr oyida Burkina-Faso çegarasidagi ikkita şaharda uyuştirilgan hujumda 38 nafar malilik askar öldirilişi harbiy töntariş haqidagi ilk miş-mişlarni keltirib çiqargan, Keyta esa öşanda töntariş haqidagi iddaolarni keskin tarzda rad etgandi.
Munosabatlarni qanday «öqiş» kerak?
Davlat töntariş taşabbusi boşlanganidan söng birinçi bölib AQŞ, Ğarbiy Afrika Iqtisodiy Hamjamiyati (ECOWAS), Fransiya va Yevropa Ittifoqi munosabat bildirdi. Munosabatlar, asosan, Keyta va boş vazir bilan birga hibsga olinganlarni ozod qilişga qaratilgandi. Odatda, har bir töntariş ma'muriyatiga yönatiltiriladigan munosabatga öxşaş reaksiya bildirildi. Ammo ECOWAS va Afrika Ittifoqi Malining a'zoligini muddatidan oldin töxtatib qöygani şuni körsatadiki, Afrika yanada qattiq pozitsiyada turibdi. Fransiya va Niger tomonidan uşbu masalani BMT Boş assambleyasiga olib çiqiş istagining ifoda etilişi esa töntariş ortidan mintaqaviy xavfsizlikka oid taşvişlar kuçayganini körsatadi.
Biroq keyingi jarayon yanada muhimroq. Sahnaga mediator sifatida birinçi bölib qaysi Ğarb davlati çiqadi? Fransiya avvalgi davlat töntarişida juda erta harakat qilgan va Ğarb davlatlari orasida birinçi bölib isyonçilar bilan muloqot örnatgandi. Muxolifatning Malidagi töntarişdan mamnun ekaniga şubha yöq va hatto Malidagi suratlar körib çiqilsa, hozirgi holdan xalq judayam taşvişda, deb ham bölmaydi. Ayni paytda ob-havo yetarli darajada oçiq emas, ya'ni xavfli bir manzara mavjud. Mali aholisi davlat töntarişi davlat rahbari va uning atrofidagilarga qarşi uyuştirilgani xususida qat'iy fikrda emas, şuning uçun ham u töntarişni baholaşga şoşilmayapti.
Töntariş haqida birinçi bölib nemis matbuoti xabar berdi. Germaniya ommaviy axborot vositalari davlat töntarişiga uriniş boşlanganidan keyingi 20-30 daqiqa içida harbiy harakat boşlanganini e'lon qilişdi. Fransuz matbuoti esa oğirkarvonlik qildi, bir munça vaqt davomida töntariş taşabbusi haqida indamay turildi. Garçi fransuz matbuoti Malida boşqa mamlakatlarning matbuot taşkilotlariga qaraganda kuçliroq bölsa-da, nima uçun keçikkani va töntarişni muntazam rivojlaniş deb e'lon qilişni afzal körgani – diqqat qilinişi kerak bölgan yana bir masaladir.
Malini qanday kelajak kutib turibdi
Avvalboşdan aytiş kerakki, Malini oğir bir kelajak kutmoqda. Harbiy töntarişlar qanday maqsadda va kim tomonidan amalga oşirilmasin, ular baribir qonuniy emas. Ayni paytda noqonuniy kuçlarning xalq manfaati uçun biror iş qilişini kutiş ham aqldan emas. Malida askarlar va qurollar soyasida amalga oşirilgan bu töntariş oxir-oqibat Mali aholisiga köproq zarar keltiradi.
Askarlar va muxolifat örtasida muzokaralar boşlanadi va saylovlar ötgunga qadar muvaqqat hukumat tuziladi. Muvaqqat hukumatni kim boşqaradi, qanday bir jarayon belgilanadi; bular bir neça kun içida ma'lum böladi. Biroq qisqa muddatda fuqaro ma'muriyatiga ötilişi va askarlar Kati şahridagi boş qarorgohga qaytişi darkor. Zotan, iqtisodiyoti oğir bölgan Mali uçun askarlarning xalqaro yordam olişi, qisqa vaqt içida mamlakat farovonligi ta'minlanişi va xalqning istaklariga javob berilişi muşkul masala. Malidagi siyosiy inqiroz tugaganga öxşasa-da, iqtisodiy inqiroz yanada kuçayişi aniq.
Mintaqada BMTning tinçlikparvar kuçlari, fransuz askarlari, Yevropa mamlakatlarining askarlari va Sohil kuçlari mavjud. BMT 2013 yildan beri tinçlik va xavfsizlikni saqlaş uçun 1,3 milliard dollar sarfladi. Bu töntariş esa, ma'lum ma'noda, uşbu sarf qilingan mablağlarning suvga oqizilganini ifoda etişi mumkin. «Serval» va «Barxan» operatsiyalari doirasida Fransiyada 5 ming askar bor. Fransiya bu raqamni xavfsizlik va xavotirlar tufayli yanada orttiradi va mintaqa yanada beqaror bölib qoladi. Rossiya yoki Germaniyaning Malida yöqotadigan köp narsasi yöq, ammo Fransiya ma'dan konlaridan tortib, elektr stansiyalarigaça köplab sarmoyalarga ega. Şu bois, Fransiya öz mavqeyini boy bermaslik uçun harbiy töntarişning har qanday şaklda öziga qarşi çiqişiga yöl qöymaslikka harakat qiladi. Şuni unutmaslik kerakki, garçi askarlar bu yönalişda bayonot bermagan bölişsa-da, Fransiya muxolifat tomonidan eng köp tanqid qilingan davlatlarning boşida turibdi va uşbu davlat Malining içki işlariga aralaşişda ayblanmoqda, sodir bölgan voqealarning asosiy aybdori sifatida körilmoqda.
Malidagi harbiy töntariş Niger, Burkina-Faso, Gvineya, Fil Suyagi sohili va hatto Beninga ham ta'sir qiladi. Sohil davlatlarining xavfsizligi jiddiy tahlika ostida. Burkina-Faso va Niger ham uşbu xavfli muhit va beqarorlik ta'siriga tuşgan mamlakatlar qatoridan joy oladi. Töntariş poytaxt Bamako şahrida sodir bölgan bölsa-da, u Burkina-Faso va Niger çegaralarida ham aks-sado beradi.
Malida terror va Tuareglar muammosi ham mavjud. Tomonlar 2015 yilda qabul qilingan Jazoir kelişuvida heç qanday siljişga erişa olişmadi. Davlat töntarişidan keyin Tuareglar yana bir bor mustaqillikni talab qilişlari va bu, öz navbatida, fuqarolar uruşiga sabab bölişi mumkin. Mali şimolida 10dan ortiq qurolli guruhlar mavjud. Uşbu guruhlar orasida IŞID ta'siridagi terrorçi guruhlar ham bor. Aftidan, uşbu taşkilotlar va fransuz askarlari tomonidan olib boriladigan harakatlar ma'lum vaqtgaça davom etadiganga öxşaydi.
Kot-d’Ivuar va Gvineyada ham davlat rahbarlarining uçinçi marta saylovga öz nomzodlarini qöyişlari ortidan Malidagi kabi namoyişlar bölib ötdi. Uşbu mamlakatlarda ham töntarişlar uyuştirilişi va xalq qözğalişi ehtimoli bor. Ya'ni Malidagi töntariş olovi bu mamlakatlarga ham tutaşişi mumkin.
U holda, öz-özidan bir savol tuğiladi: navbatda qaysi Afrika davlati turibdi?
