Urush ichidagi davlat: Malida nimalar bo‘lmoqda?

Afrika g‘arbidagi Mali davlati oxirgi vaqtlarda yangiliklarda tez-tez tilga olinmoqda. Chunki bir necha yillardan buyon davom etayotgan siyosiy inqiroz oxirgi oylarda cho‘qqiga chiqdi, mamlakat olov ichida qoldi. Quyida Malida nimalar bo‘layotganiga to‘xtalamiz.

Davlat to‘ntarishidan keyin

Afrika, shubhasiz, yashash uchun dunyodagi eng noqulay hudud. Doim issiq, suvsizlik, ocharchilik muammosi. Bundan tashqari, bu qit’adagi davlatlar siyosiy boshqaruvi asosan diktatura, ustiga ustak harbiy diktaturaga asoslangan, doim ayri guruhlar hukumat talashadi. Oqibatda juda ko‘p Afrika davlatlari urush ichida. Yetmaganiga katta-katta davlatlar afrikaliklarga yordam berish o‘rniga ochko‘zlarcha bu davlatlardagi oltin, olmos, neft umidida qaysidir guruhni qo‘llaydi, urushga, tinch aholi o‘limiga olib kelayotgan qirg‘inlarga yo‘l ochadi.

Malida ham urush ichidagi boshqa Afrika davlatlari kabi vaziyat harbiylar amalga oshirgan davlat to‘ntarishidan keyin keskinlashgan. 2020 yil Malida hukumat jangarilarga qarshi kurasha olmayapti degan iddao bilan namoyishlar boshlanadi. Harbiylar bundan foydalanib hukumatni ag‘daradi. Balki namoyishlarni ham generallarning o‘zi uyushtirgandir, bunisini bilmayman. Xullas, Rossiyaning hududdagi asosiy do‘sti, yaqinda o‘ldirilgan Sadio Kamara degan polkovnik boshchilik kuchlar hukumatni ag‘darib, prezident Ibrohim Bubakara ketkaziladi.

Keyin 2021 yil may oyida yana bir davlat to‘ntarishi bo‘ladi-da, Assim Goita degan polkovnik mamlakatning amaldagi rahbariga aylanadi. Uni hozir Mali prezidenti deb ham atashyapti, lekin bunday emas, rasman Assim Goita Mali o‘tish davri prezidenti. U maliliklar sevib tanlagan siyosiy lider emas, shunchaki kuch bilan hukumat tepasiga kelgan harbiy xunta yetakchisi. Demak, ana shu yerda hozirgi inqirozning asosiy sababi yuzaga chiqadi – Malida saylangan, xalq qo‘llovidagi hukumat yo‘q, umuman o‘z funksiyasini bajaradigan hukumatning o‘zi yo‘q bu davlatda. Tabiiyki, bunday davlatda ijtimoiy-siyosiy ahvol izdan chiqqan bo‘ladi.

Assimi Goita va Sadio Kamara boshchilik xunta hukumatni qo‘lga olgach, Malida hukumat uchun kurash yanada avj oladi. Mamlakatda o‘tish davri kuchlaridan tashqari yana ikki katta kuch bor: tuareglar va jangarilar. Biri o‘zini «Al Qoida»ning Malidagi bo‘linmasi deb hisoblaydigan «Jamoat nusrat al Islom val Muslimin» guruhi, ularni qisqa qilib JNIM deyishadi. Tuareglar esa Malida va qo‘shni davlatlarda mavjud bo‘lgan alohida millat. Ular bir necha o‘n yillardan beri o‘z davlatini tuzish uchun kurashib keladi.

Qizig‘i, jangarilar va tuareglar hech qachon bir-biri bilan yaqin bo‘lmagan, lekin uzoq yillar Yevgeniy Prigojinning «Vagner» guruhi, keyinchalik Rossiya armiyasi qo‘lloviga ega bo‘lgan Goita va Kamara boshqaruvidagi o‘tish davri kuchlariga qarshi birgalikda kurashishga qaror qilishdi, ya’ni alyans tuzishdi. Yevropada siyosiy partiyalar boshqa partiyaga qarshi turish uchun alyans tuzishadi, Afrikada esa ikki qurolli guruh boshqa bir qurolli guruhga qarshi tuzish uchun alyans tuzadi, klassika!

O‘ziga xos alyans Malidagi shaharlarni egallay boshladi, xususan, Kidal degan kattagina shaharni egallashdi. Poytaxt Bamakoga ham hujum qilishdi, lekin kuchlari yetmadi.

Endi nima bo‘ladi?

Hozirgi vaziyatdan kelib chiqsak, Malida jiddiy o‘zgarishlar bo‘lib ketishini kutish qiyin bo‘lsa kerak. Kelajakda nima bo‘lishini taxmin qilish uchun hozirgi guruhlar nima xohlayapti degan savolga javob topish kerak: «Azavadni ozod qilish harakati» deb atalmish tuareglar guruhi o‘z davlatini tuzishni istaydi, «Al Qoida»ga orqa qiladigan jangarilar o‘z idealidagi davlat tuzilishini. To‘g‘risini aytish kerak, ikki guruhning maqsadlarini amalga oshirish juda qiyin.

Jangarilar va tuareglar butkul boshqacha maqsadda bo‘lishiga qaramay, «dushmanimning dushmani mening do‘stim» degan shior bilan o‘tish davri kuchlariga qarshi birlashgani ularni qandaydir kuch o‘z manfaati uchun qo‘llayotganini bildiradi. O‘tish davri kuchlarining shaharlarni tashlab chiqishi Rossiyaning tashqi siyosatdagi obro‘siga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mali Rossiya mudofaa vazirligining «Afrika korpusi» uchun muhim davlatlardan biri, u yerdagi muvaffaqiyatsizlik butun Afrikadagi harbiy kampaniyaga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Malida hatto Ukraina Rossiya qo‘llovidagi kuchlarga qilingan hujumlarda yordam bergani aytiladi. Xullas, hozir Mali chinakam manfaatlar to‘qnashgan bechora davlatga aylanib qoldi.

Bir narsani unutmaslik kerak, Mali dengizga to‘g‘ridan to‘g‘ri chiqa olmasa-da, bir davlat oshib dunyo okeaniga chiqadigan, joylashuvi qulay, 25 millionga yaqin odam yashaydigan davlat. Bu yerda yashaydigan maliliklar manfaati barchasidan ustun bo‘lishi kerak. Musulmonlarmi, tuareglarmi, boshqa e’tiqoddagilarmi – mustahkam bir davlat atrofida birgalikda rivojlanishi kerak. Katta davlatlar bu davlatga yordam berishi, tinch aholi o‘lib ketishiga yo‘l qo‘ymasligi shart.