«Korrupsiyaga aralaşgan olimni olim hisoblamayman» - matematik Abror Xudoyberdiyev bilan suhbat
|20:37 / 30.12.202023 66113 min
Fizika-matematika fanlari doktori Abror Xudoyberdiyev 28 dekabr kuni bir guruh yurtdoşlar qatorida Köksaroyda prezident tomonidan «Şuhrat» medali bilan mukofotlandi.
ÖzMU professori, ÖzFA Matematika instituti yetakçi ilmiy xodimi sifatida işlab kelayotgan Abror Xudoyberdiyev 34 yoşda. U 2015 yilda fan doktori ilmiy darajasini olgan.
Kun.uz muxbiri Köksaroydagi marosimdan söng yoş olim bilan suhbat uyuştirdi.
Maktab öquvçisi matematika menga nega kerak deb sörasa...
— Ba'zi odamlarda matematika qiyin fan degan tasavvur böladi. Bu töğrimi?
— Töğri, kimlardir matematikani qiyin deb öylaşadi. Uning qiyin emasligini his qiliş uçun unga nisbatan ozgina muhabbat bölişi kerak deb hisoblayman. Agar insonda fanga muhabbat yoki qiziqiş bölmas ekan, unga istalgan usul bilan bölsin örgatib bölmaydi.
Demak, birinçidan, muhabbat kerak. Ikkinçidan, qobiliyat va uçinçidan, mehnatsevarlik. Bu uçalasini matematikning ma'naviy ustuni desa böladi. Maktab öquvçisida dastlabki ikkisi bölsa yetarli, çunki qiziqişi va layoqati bor bolaga matematikani örgatiş qiyin bölmaydi.
Mehnatsevarlik nima uçun zarur – agar insonda muhabbat va qobiliyat bölsayu, u öz ustida işlamasa, közlangan maqsadga erişolmaydi. Ya'ni bu köproq inson oldiga qöygan maqsadlariga boğliq böladi.
— Maktabda öquvçi matematika menga nega kerak deb savol bersa, nima deb javob bergan bölardingiz?
— Albatta, savol juda örinli. Kiçik sinflarda masalalarni bemalol işlab, uni hayotga boğlab yurgan bola katta sinfga ötganda matematik qoidalar, masala-yu formulalar qiyinlaşa boşlaydi. Şunda öquvçida haqqoniy savol paydo böladi – nima uçun kerak: şunçaki örganişim kerakmi, universitetga kirişim uçun kerakmi, kabi. Bu joyda öqituvçining mahorati kerak böladi, ya'ni har bir masalaga alohida yondaşiş zarur.
Agar şunday yöl tutilsa, har bir masalani hayotga tatbiqi bor va uni tuşuntirib beriş mumkin. Bu pedagogning qay darajada mahoratli ekaniga boğliq. Şu tomondan ham kamçiliklarimiz bölsa kerak. Aslida esa maktabdagi barça misol va masalalarni hayotga boğlab tuşuntiriş mumkin.
Matematika yönalişida tahsil olayotgan talabalarga pedagogik tomondan çuqurroq va bolaga qanday yetkazib beriş, tuşuntiriş masalalariga köproq e'tibor qaratiş kerak.
Mavzuga oid
«Zamonaviy olim zamonaviy biznesmendan kam faol emas»
— Matematik dunyoni qanday köradi?
— Unutmaslik kerakki, qaysi sohada bölmasin, olim ham avvalo inson. Şu jumladan, matematik ham. Xalqimiz «Olim böliş oson, odam böliş qiyin», deb bejiz aytmaydi. Şundayki, har bir olim birinçi örinda odam, u ham insonga xos xislatlardan xoli bölmaydi.
Olimlar, ayniqsa matematiklar öziga yaraşa xarakteri böladi. Köpçiligi biror masalani yeçayotgan bölsa, uning iç-içiga kirib ketadi va qayerda bölsa ham şu haqida öylab yuradi, toki buning javobini topmagunça.
Talabalik paytimizda ustozlarimiz, masalani yeçiş uçun faqat böş vaqtda şuğullaniş kerak emas, har doim şuni öylab yuriş kerak degan gapni aytişardi.
Yana şunisi borki, matematik aniqlikni va har bir işni öz vaqtida qilişni yaxşi köradi. Buni hayotda ham juda köp uçratamiz, matematik odam aytilgan joyga, xoh tadbir, xoh dars bölsin, öz vaqtida yetib boradi va öz vaqtida boşlaşga odatlangan. Biror iş boşlasa, unga sidqidildan yondaşadi va qöl uçida kirişib yoki işni yarmida qoldirmaydi.
— Ongda qotib qolgan steriotiplar ham böladi. Köpçilik olim deganda eski bir stol, stul, çang bosgan eski kitoblar javonini tuşunadi. Sizningça, zamonaviy olim qanday belgilarga ega?
— Töğri, olim deganda avvallari siz aytgan kabi tasavvur bölgan bölişi mumkin. Lekin hozirgi kunda olim zamonaviy, xalqaro aloqalarga ega bölişi, internet tarmoğidan samarali foydalana olişi şart. Çunki bugun hamma işimiz internet bilan boğliq.
Tarmoqda har bir ilm sohasi uçun maxsus saytlar, turli xorijiy jurnallar bor, ulardan foydalaniş imkoni mavjud. Özini zamonaviy olim hisoblagan va hurmat qilgan inson bu işlarni qiladi. Yanayam tuşunarli qilib aytsam, zamonaviy olim hayotning istalgan jabhasida, ijtimoiy tarmoqlar bölsin yoki boşqa – zamonaviy biznesmendan kam faol bölmaydi.
Men özim ham bir neça soatlab internetdan foydalanaman, ilmiy işlarni olaman, öqib tahlil qilaman, hamkorlar bilan aloqalar qilaman, xullas hozirgi zamonda busiz iloji yöq. Agar kimdir haliyam olim kutubxonadagina ötirib eski kitoblarni öqib ötiradi desa xato böladi.
Şu örinda bir qöşimça qilmoqçiman, hozirgi kunda nafaqat olim, balki talabalar ham zamonaviy ilmdagi yangiliklarni tez olişi kerak, bundan jamoaviy, ommaviy foydalaniş uçun esa, universitetlar tomonidan ham xalqaro jurnallarga «dostup» olinişi lozimligi dolzarb muammolardan sanaladi. Bu boradagi işlar tölaqonli şakllantirilmagan deb öylayman.
Har bir olim öz imkoniyatidan kelib çiqqan holda «dostup» oliş, foydalaniş imkoniyatiga ega, masalan, men özimga kerak bölgan maqolani olib öqişim mumkin. Lekin hammada ham bu imkoniyat yöq va buni OTMlar ta'minlab berişi zarur. Yevropa bilan taqqoslaganda bu jihatlar bizda ança orqada.
Dostup oliş uçun öşa xorijiy firma hisobiga pul ötkaziladi. Qaysi hisobdan ötkaziladi, qanday ötkaziladi? Agar tegişli taşkilotlar şu muammolarni hal qilib bersa, ilm uçun katta xizmat qilingan bölardi.
Matematika ta'limi: OTMlarda nomutaxassis yönalişlarda matematikani öqitiş kerakmi?
— Bugun matematika oliy ta'limida qanday yönalişlar yoki yondaşuvlar joriy etilişi zarur deb hisoblaysiz?
— Matematika yönalişi talabalarida bugun mas'uliyat juda katta, bu yönaliş qabul soni ham köpaytirildi va endi sifat tuşişidan ehtiyot bölişimiz kerak, çunki son köpaygan joyda sifat tuşişi mumkin.
Har bir talabaga alohida yondaşuv lozim, turli yönalişlarga yönaltirişimiz kerak. Ma'lum qismini fundamental böyiça, ma'lum qismini amaliyot bilan işlaş yönalişida, qançadir qismini pedagogika böyiça tarbiyalaşimiz kerak. Nazariy matematikaga qiziqqan yoşlarni hozirdan ilmiy işlarga tayyorlab borişimiz zarur.
— Bir olimdan eşitgandim. «Sen matematikmisan, demak dasturçisan, sen dasturçimisan, matematik bölişing kerak, yöqsa nolsan», degandi. Bu fikrni siz qanday izohlaysiz?
— Dasturçilik va matematika bir-biri bilan çambarças boğliq. Haqiqatan ham dasturçi böliş uçun matematikani biliş şart. Birinçi navbatda dastur tuzişdan odin uning algoritmi, matematik modeli tuziladi. Ana şu joyda matematika katta rol öynaydi, mantiqiy boğlamlarni töğri boğlaş va eng optimal algoritm tuziş masalasida matematik fikrlaş öta muhim.
Ikkinçidan, matematik odam dasturçi bölişi masalasiga töxtalsak, nazariya bilan şuğullangan olim katta-katta hisoblarni qölda hisoblab ötirmaydi, bu imkonsiz; ma'lum kompyuterda uning dasturini yaratib, hisob-kitoblarni şunda hisoblaydi. Bundan taşqari, matematiklar uçun volfram matematika degan matematik til bor, öşandan foydalanib hisob-kitoblarni amalga oşiramiz. Busiz zamonaviy matematikani tasavvur qilib bölmaydi.
— Nomutaxassis oliy ta'lim yönalişlarida matematika öqitilişi kerakmi va bu qanday bölişi kerak?
— Savolingiz örinli, öqitilişi kerakmi degan savolga ha, albatta öqitilişi şart, deb javob beraman; lekin ikkinçi tomondan, öylaşni talab qiladi: qanday öqitilişi kerak? Agar talab darajasida öqitilmasa, yana birinçi savolga qaytib qoladi. Nima uçun bu fan qöyildi, kerakmidi bizga özi degan. Çunki talabaning umri bekorga sarf bölmasligi lozim.
Aynan şu ikkinçi qism oğriqli. Qaysi mutaxassisga matematikaning qaysi jihatlari kerakligi, nimalar uning sohasiga mos, fikrlaş qobiliyatini östirişga yordam berişi kabi masalalar dolzarb muammolardan hisoblanadi. Şuningdek, örganganlarini kasbiy faoliyatida amalda qöllay olişi ham lozim. Bu masalalarga esa hali tölaqonli javob berilmadi.
Nomutaxassis yönaliş talabalariga dars bermasam-da, ularning fan dasturlaridan xabardorman va şuni ayta olamanki, juda köp dasturlar bir-biriga öxşaş. Şunday bölgandan keyin savol kelib çiqaveradi.
Lekin hali mutaxassislarimiz aniq bir qolipga tuşib olgani yöq. Aynan qaysi mutaxassislikdagi talabaga qanday matematika kerak ekani haqidagi qoidalar yöq. Masalan, injyener yoki arxitektor böladigan bölsa, şu sohadagi olimlar bilan birgalikda işlanişi zarur.
«Korrupsiyaga aralaşgan olimni olim deb hisoblamayman»
— Olim uçun eng keragi nima?
— Olim uçun eng muhim narsa – işlaş uçun şaroit. Ikkinçidan, oilasi tinç bölsa, öz sevgan işi bilan çalğimasdan şuğullanişi mumkin. Matematikka maxsus laboratoriyalar talab qilinmaydi, işlaşga vaqt va xotirjamlik bölsa yetarli.
— Olim, byurokratiya va korrupsiya. Bu tuşunçalar özaro kesişişi haqida qanday fikrdasiz?
— Olim va byurokratiya deganda ikki xil yondaşuv bilan qaraş mumkin. Birinçisi, olimlarni içida özaro qaraş mumkin va ikkinçisi, rahbariyat bilan munosabat jihatidan qaraş mumkin. Olimlar içida, ayniqsa, matematiklar orasida özaro byurokratiya yöq. Hamma öz fikrini aytişi mumkin, ustoz bölib turib şogirdi uning ilmiy muhokamalarda xato-kamçiligini aytsa, heç qaçon xafa bölmaydi. Seminarlarimiz ham doim qizğin ötadi, yoşi kattami, kiçkinami, fikrini bemalol bildiradi.
Lekin rahbariyat bilan munosabatlarda esa, bu haqda gapirişga qiynalaman. Öziga yaraşa nozik jihatlari bor. Rahbarlarda yoşi kiçkina bölib turib, keskin munosabat bildirdi degan tuşunçalar bölişi mumkin. Menimça, bu ham sekin-astalik bilan yöqolib bormoqda va kelajakda ixtiyoriy fikrni töğri qabul qiliş paydo böladi.
Korrupsiyaga kelsak, bu işga aralaşgan olimni olim deb hisoblamayman. Buni qabul qilib bölmaydi. Ustozlarimiz ham şunga örgatişgan.
Hozirda yurtimizda xorijiy jurnallarda maqola çop ettiriş degan narsa ommalaşdi. Bunga qaysidir ma'noda kör-körona talab va harakatlar ham paydo böldi. Xorijiy jurnallarda maqola çiqariş haqiqatan ham kerak. Har bir davlatning olimi qilgan işi xalqaro jamiyatda körinişi uçun xalqaro jurnallarda çop qilinişi lozim. Xalqaro jurnallarning turli bazalari bor: Scopus, Web of Sience – bular maşhurlari. Bizda aynan Scopus bazasiga kiruvçi jurnallarda maqola çop ettiriş ommalaşdi.
Scopus bazasidagi aksariyat jurnallar obröli jurnallar hisoblanadi, lekin sönggi yillarda Scopus bazasiga ham har xil soxta jurnallar kirib kelişi köpaydi. Bu jurnallar pulini olib maqolani çiqarib beriş bilan şuğullanadi, heç qanday tahrirsiz, tekşiruvsiz. Pulini talab qiladi, pulini tölasa muallifdan boşqa heç narsa söralmaydi. Scopus talab qilgan kriteriyalarni nomiga bajarib bazaga kirib olişgan.
Yaxşi maqola çiqara olmaydigan olimlar aynan şu yöl bilan maqola çop ettirişmoqda, unga tölanadigan mablağ esa öz yonidan, universitet yoki qaysidir grant hisobidan tölanmoqda. Afsuski, bu narsa avj olmoqda. Bunaqa soxta jurnallarga pul sarflab maqola çiqartirişni yöqotiş kerak deb hisoblayman. Bu ham qaysidir ma'noda korrupsiya, mening nazdimda.
Balki, Web of Sience bazasi bilan işlaşni yölga qöyiş kerakdir. Çunki bu bazada soxta jurnallar yöq.
Yana bir narsa, magistrni endi bitirib OTMga işga kirgan mutaxassisdan birdaniga bunday maqolani talab qilib bölmaydi. Çunki u bunday yuqori darajadagi ilmiy natijalarni olişi uçun işning içiga kirib olişi kerak, bunga 1–2 yil vaqt ketadi; şundan keyin ham maqola tayyor bölsa, nufuzli jurnalda çop etiş uçun kamida bir yil vaqt ketadi. Demak, yangi işga kirgan mutaxassis yaxşi maqola çiqarişi uçun 3–4 yil vaqt talab etiladi.
Balki, kampaniyabozlik ortidan quviş oqibatida, soxta jurnallar paydo bölgandir. Şu tomonlarini ham örganib çiqiş kerak.
