Karim Bahriyev - «otkatlar», monopoliya va 90-yillardagi erkin parlament haqida

Şavkat Mirziyoyevning parlamentga murojaatini kördingiz. Unda şu yildan boşlab olingan taşqi qarzlarning nimaga işlatilayotganini körsatib turuvçi oçiq portal işga tuşişi aytildi.

Endi bu holatni ötgan davr bilan soliştirsak. Islom Karimov davrida har yili Osiyo taraqqiyot banki Özbekistonga yöllarni ta'mirlaş uçun 500 million dollar qarz bergani haqida bir xil axborotni öqirdik.

Tasavvur qiling, har yili 500 million dollar yöllarni ta'mirlaş uçun olganmiz.

Öşa paytda Toşkent şahrining içida va vodiy viloyatlariga ketişda 2, 3, 5 yoki 20 km.gina yölni asfalt qilib qöyişini körardik. Lekin qiş faslida  öşa qilingan asfaltlar yana qöporilib ketardi. Ya'ni kelgusi yil ajratilgan 500 mln. dollar yana şu joyni ta'mirlaşga ketaverardi.

Özimça şubha qilamanki, öşa 500 million dollarning 100 millioni işlatilib 400 millioni ömarilgan bölsa kerak. U yerda qandaydir manfaatlar bölgan.

Masalan, Sovet davrida oçilgan Toşkent-Termiz yölida haligaça heç iş qilinmadi.

Bir safar şu yöllarni nega beton qilmaymiz degan savol örtaga çiqdi. Keyinroq Ispaniyaning bir kompaniyasi Toşkent-Termiz yölini beton qila boşladi. Ammo yölning 20-30 km. beton bölişi bilan öşa kompaniyani ketkazib yuborişdi. Xöş, nima uçun haydaşadi? Çunki, bu yöl bir marta qilinsa va 50-100 yil yaxşi holatda tursa, har yili kelib turadigan 500 mln. dollarni qanday qilib sarflaşadi?

Ya'ni, yöllarimning har yili vayron holda çiqişi uning ta'miriga ajratiladigan pullarni yeydigan taşkilotlar uçun foydali.

Yoki issiq suv masalasini köraylik. Toşkent şahrida har yili qaysidir joyda katta trubani ta'mir uçun oçib qöyişadi. Bu joy 50 kun oçiq turadi, heç kim işlamaydi. 51 kuni esa yangi trubani svarka qilib, yopib qöyişadi.

Çunki bu işlar issiq va sovuq suv narxini oşiriş uçun kerak. Aholidan yiğilgan pullar sarfi hisoboti uçun kerak. Ular 60 nafar işçini şu ta'mir jarayonida 50 kun işladi deb hisobot yozişadi.

Yana bir holat kulgimni qistaydi. Energetika vaziri 3 yil avval «energiya sarfi infrastruktura yomonligi tufayli yöq bölib ketyapti, simlar, kabellar, transformatorlar eski», dedi.

Unga köra, 30 foiz elektr energiya kabellar va transformatorlar eskirgani sabab yöqotilyapti ekan. Qiziği, bu gapni u şu yil ham aytdi.

Bu sohaga juda katta miqdorda mablağlar investitsiya qilinadi. Elektr özi qimmat narsa. Uni har yili valutaga olamiz. Şunday ekan, kabellarni yangilab çiqsak muammo hal böladi-ku. Şularni yangilab çiqsak elektr energiya ham 30 foiz ortadi-ku.

Biz atom elektrostansiya qurmoqçimiz. U qurilsa hozirgi işlatayotgan elektr energiyamiz miqdori bor yöği 6 foizga oşar ekan. Uning qurilişi bizga juda katta narsa bermaydi. Qaytanga ulkan zarar, xavf beradi.

Öşa atom elektrostansiyasini quriş uçun 30 mlrd. dollar kerak deyişyapti. Biz 30 mlrd. dollarga AYeS qurgunça 2 mlrd. dollarga kabel va transformatorlarimizni yangilab çiqaylik. Axir, şunda uçta atom elektrostansiya qurganning foydasini olamiz.

Kelayotgan investitsiya va qarzlarimizni real sarmoyaga sarflaşimiz kerak.

Sobiq davlat maslahatçisi Mavlon Umurzoqov özining bir maqolasida iqtisodiyotimizni bemorga, olayotgan taşqi qarz va kelayotgan investitsiyalarni esa doriga qiyoslagandi.

«Bu bemor şu dorilar bölmasa öladi. Lekin biz dorilarni şunday olişimiz kerakki, bemor tuzalsin, kuçga kirsin, işga tuşsin va pul topib bu qarzni ham qaytarsin. Buning uçun qança olişni va qanday işlatişni ham biliş kerak», – degandi u.

Xöş, biz kelayotgan pullarni nimalarga sarflayapmiz? Buning ham faktlari har kuni çiqyapti. Bir hokim pulni qarindoşining firmasiga ötkazyapti. Bir hokim tenderni xotiniga olib beryapti. Yana biri esa qaysidir davlat buyurtmasini öz qiziga olib beryapti. Pullar şunday sarf bölyapti.

Bizda yangi oçilgan Korrupsiyaga qarşi kuraş agentligi bor. Hozir şu agentlik korrupsiya fakti haqida xabar bergan şaxslar uçun 500 mln. ajratyapti. Ey, sen, öqimaysanmi internet saytlarni?

Jizzax viloyati hokimi yaqinda obodonlaştirişdagi tenderni qiziga olib berdi. Navoiy viloyati hokimligida hokimlik mutasaddisi bir tenderni qarindoşiga olib berdi-ku. Avval uni jazola. Bir söm sarf qilmaysan-ku buning uçun. Yoki Andijonda ham şunday holat aniqlandi.

Bunday işlarni qilganlar 2 soat içida qamoqda ötirişi kerak.

Ularga şunday desang, «yöq, bizda tergov funksiyasi yöq», deydi. Suriştiruvlarda aniqlansa, keyin prokuraturaga yuborar ekan körib çiqiş uçun.

Kördik, neça marta prokuraturaga körib çiqiş uçun iş yuborildi.

Kun.uz saytiga tegişli kameralar hokim örinbosari tomonidan sindirilganda, prokuraturaga ariza yuborildi. Nima böldi keyin?

Jurnalist özini hokim haqorat qilgani haqida prokuraturaga ariza yubordi. Xöş, unda nima böldi? Prokuratura bu yerda hokim butun jurnalistlar haqida gapirgan, konkret biror jurnalistni haqorat qilsa va şu jurnalist murojaat qilsa, keyin iş oçamiz degan javobni berdi.

Ikkinçi tarafdan sobiq deputat Qobil Dösovga nisbatan Xalq ta'limi vazirligi da'vo kiritdi. Iş esa barça öqituvçilarning şa'ni himoyasi uçun oçildi. Iye, axir barça jurnalistlarda şa'n bölmasa, barça öqituvçilarda ham bölmaydi-ku.

Yuridik nuqtayi nazardan ham, yuridik şaxsda şa'n bölişi mumkin emas.

Konstitutsiya va qonunlarga köra, hokimiyat, vazirlik biznes sub'yekti emas. U biznes bilan şuğullanişi mumkin emas. Agar hokimiyat biznes bilan şuğullansa öziga tegişli biznesni boşqalardan himoya qiladi.

Biznesmen emasmi, demak u foydani yöqotmaydi. Kimningdir tanqidi uçun ham foydani yöqotmaydi. Çunki u biznes obekti emas.

— Suhbatimiz iqtisodiyotni bemor va falaj qiladigan monopoliyalar mavzusiga ulanyapti.

— Şavkat Mirziyoyev yaqinda 500ga yaqin davlat korxonalarini xususiylaştiriş töğrisidagi farmonni imzoladi. Bularning içida hatto 50ga yaqin gazeta-jurnal va naşriyotlar ham bor.

Bu farmon öşa naşriyotlar xodimlari örtasida norozilik keltirib çiqardi. Lekin demokratiya nuqtayi nazaridan, davlatning qölida matbuot bölişi faqat davlat maqtovi uçun xizmat qiladi.

Davlat matbuotda faqat öz xabarlarini çop qilişi mumkin. Ya'ni u farmon va qarorlarini e'lon qiliş uçungina matbuotiga ega bölişi mumkin.

Agar davlat taşviqot, xalqni yönaltiriş uçun matbuot saqlar ekan, bu suiiste'mol hisoblanadi. Şu ma'noda bu xususiylaştiriş töğri holat.

Ikkinçi jihatdan «Özbekiston havo yöllari» aviakompaniyasini oling.

Davlat har doim qonun çiqarişi kerak. Lekin biznesmen ölaroq, davlat uquvsiz va iste'dodsiz bir narsa. Demak, temir yöllar, havo yöllari, maişiy texnika işlab çiqariş ham uning qölida bölmasligi kerak.

Nega bizda avtomobil narxi, havo yöllari yoki temir yöllarda xizmat körsatiş narxi qimmat deymiz? Çunki monopol taşkilot pulni öz çöntagidan işlatmaydi. U xalqaro bozorda ham narxlar uçun talaşmaydi. Qaytanga pul işlaş uçun mahsulot narxini qimmat körsatadi. Çunki öşa pulning bir qismini u öziga qaytarib oladi.

Bu kabi holatlar iqtisodiyotimizdagi 99 foiz sohada yillar davomida bor bölib kelgan. Bu 30 yillar davomida davom etayotgan va töxtaşi qiyin bölgan holat.

«Özbekiston havo yöllari» aviakompaniyasi Vazirlar Mahkamasining qarorisiz samolyot sotib ololmaydi. Katta pulli kelişuvlar albatta yuqorining ruxsati bilan böladi.

Köryapsiz, oxirgi vaqtlarda prezident Mirziyoyev havo yöllari sohasini isloh qilmoqçi bölyapti. U aeroportlarni alohida ajratmoqçi. Şu yerda bir holat esga tuşadi.

Bir neça yil avval Buxorodagi xalqaro aeroportning boşliği senator edi. U senatda Özbekiston hududi orqali Afğoniston va Pokistonga ötadigan samolyotlar uçun yonilği quyiş şoxobçalarini, xizmat körsatiş nuqtalarini oçmoqçi böldi. Bu orqali tabiiyki, körsatilgan xizmatdan foyda ortardi. Ammo bunga «Özbekiston havo yöllari» rahbariyati ruxsat bermagan. Çunki aeroport unga qaraydi.

Umuman, Özbekistonga keladigan har qanday hamkorlar ham «Özbekiston havo yöllari» aviakompaniyasi ruxsat bersa, keyin keladi.

Tasavvur qiling, yillar davomida davom etayotgan şu monopoliya sabab yonimizdagi Qozoğistonda çet el kompaniyalarining elliktalab samolyotlari uçadi. Bizda esa beş, ön barobar kam.

Agar davlat bu monopoliyalarni buzsa, bizga yuzlab samolyotlar keladi. Aeroport ham boy böladi, foyda ortadi. Havo yöllarini kambağal holda uşlab turişdan qanday manfaatdorlik borligini esa yuqorida tuşuntirdim.

Xullas, beli oğrimagan kişi texnikalarni qimmatga xarid qilaveradi. Tabiiyki, aholiga körsatiladigan xizmatlar ham qimmat böladi.

Kördingiz, Şavkat Mirziyoyev «Özbekiston havo yöllarini yopamiz, bankrot» deyapti, lekin bankrotlik holatida ham kompaniya har hafta yangi samolyot sotib olyapti. Özi bankrot bölib turgan, bor samolyotlarini sotişi kerak bölib turgan kompaniya qanday qilib uçoq sotib olyapti? Bu işlarni bejiz deb öylaysizmi? Bu biz aytayotgan sxemalarning hamon davom etayotganidan.

Men meni tuhmatda ayblamasliklari uçun birorta ismni tilga olmayapman. Lekin şu yurt bizniki-ku, uni kimdir öylaşi, tuzatişi kerak-ku.

Şu ma'noda, korrupsiya faktini pul berib izlaş şart emas. Har kuni yuzlab faktlar OAVda çiqyapti.

Men bu savolga javobni şu fikr bilan tugatmoqçiman: davlat taşkilotiga korrupsiyani tugatiş uçun pul ajratiş – aroqxörga aroqxörlikni tugatiş uçun aroq ajratiş bilan barobar. Ya'ni korrupsiyaga qarşi ajratilgan pullar ham korrupsiya qurboni böladi.

— Siz bir muddat Özbekiston tarixidagi eng erkin parlament deb ataladigan parlamentda ham deputat bölgansiz. Keling, mana şu yillardan qolgan xotiralar haqida suhbatlaşsak. Şuningdek, sizni yana deputatlikka taklif qilişsa, öz nomzodingizni qöyarmidingiz?

— Biz birinçi parlament deganda bir qadar erkin ötgan saylovlar va muqobillik asosida saylangan deputatlarni tuşunişimiz kerak.

Meni deputatlikka özim öqigan maktab jamoasi fuqarolarining taşabbuskor guruhlari tomonidan deputatlikka nomzod körsatiş huquqi asosida nomzod qilib körsatişgan. Öylaşimça, bu huquqning keyinçalik qonunlardan olib taşlangani xato bölgan.

Öşa parlament 1990 yil iyun oyida «Mustaqillik deklaratsiyasi» orqali Özbekiston mustaqilligi uçun ovoz berdi. Haqiqiy mustaqillik öşa yili bölgandi.

Bu parlament prezident lavozimini taşkil qildi. Öşa parlament muqobillik asosida prezident sayladi. Özbekistonning asosi bölgan konstitutsiyani qabul qildi. 500ga yaqin qonunlarni qabul qildi. Umuman, özbek davlatining asosini qöydi.

Şavkat Mirziyoyev ham şu parlament deputati, mandat komissiyasi a'zosi edi. U bir neça yiğinlarda bu parlamentni eslab gapirdi. Hozirgi parlamentga öşa parlamentday bölolmayotganini aytib e'tiroz bildirdi. Demak, öşa parlament haqida unda ham yaxşi xotiralar qolgan.

Lekin birinçi prezident bu parlamentning nomini ham özgartirdi, tuzilmasini ham özgartirdi. Çunki bu parlamentda unga qarşi çiqişlar bölgandi.

Men öşa qömitaga 2 yarim yil Pirimqul Qodirovga örinbosar sifatida fan va madaniyat qömitasida işladim. 2 yarim yil esa Oşkoralik qömitasida Erkin Vohidovga örinbosar böldim.

Keyinçalik ham menda deputatlikka nomzodimni qöyiş imkoniyati bor edi. Lekin tuzum tobora diktaturalaşib bordi. Men yana jurnalistikaga qaytdim. Söz erkinligi ham oğir darajada bölgani uçun xalqaro taşkilotlarda işladim.

Taqiqda böldim, 20 yillab birorta kitobim çop etilmadi. Lekin ortga qaytmadim.

Yaqinda ham menga deputatlik uçun takliflar böldi. Lekin hozirgi deputatlarga talab juda katta. Odamlarning biror muammosi çiqsa, deputat ham öşa yerga çopişi kerak. Men bu yoşda har bir uyga çopib yurolmayman.

Ijodkor, şoir va yozuvçi uçun deputatlik umrning muayyan qismini oladi. Umr qançaligini esa bilmaymiz. Şuning uçun menga hozir siyosat kerak emas.

— Sizni yaxşi şoir sifatida bilamiz. Şu ma'noda siyosatning içida yurib, şe'riyatda köp narsa yöqotib qöymadingizmi?

— Avvalo, men kam şe'r yozaman. Butun hayotim davomida yozgan şe'rlarim 2013 yilda bir kitob bölib çiqqan. Unda ham keskinligi sababli 30taça şe'r tuşib qolgan. Birinçi kitobim 1990 yilda çiqqandi. Örtadagi farqni köryapsiz. Balki keyingi 1-2 yil içida yana biror şe'riy kitob çiqararman.

    Ikkinçi bir tarafi gruzin klassigi Konstantin Gamsaxurdia bor-yöği yarim kitobli şe'r yozgan. Men özimni klassik demoqçi emasman.

Yoki SSSRning maşhur şoiri Sulayman Stalski degan şoir birinçi şe'rini 59 yoşida yozgan ekan.

Şe'r bizning davrda bir katta hodisa edi. U katta zallarda öqilardi, odamlar yiğlab eşitardi. Kitoblar ham millionlab tirajda çiqardi.

Bugun hamma şe'r yozyapti va ijtimoiy tarmoqlarga qöyadi. Jön narsalar köpayib ketdi. Şe'rning qadri tuşdi. Şe'r haqida tuşunçalar ham pasayib ketdi.

Hozir hamma narsa şe'r deb taqdim qilinyapti. Ammo ularni öqib körsangiz, hatto oddiy qofiya, vaznlarga ham rioya qilinmaydi.

Ayrimlar şu kabi ijodini modern deb ataşadi, lekin modern şe'r yoziş juda katta mas'uliyat talab qiladi.  Modern şe'r yozganlardan biri Rauf Parfi bölsa, u ğazal va hatto Qodiriy, Navoiylarga muxammas ham yozgan. Ya'ni şoir klassik şe'riyatimizni ham bilişi kerak. Ma'lum mezonlarga siğmagan fikrlarini modern şe'riyatga kiritsa böladi.

Bir zamonlar Ozod Şarofiddinov Şukur Qurbonning şe'riyatini öqib, «Şukur, şoirlik bilan darveşlik, yoki jinnilik boşqa-boşqa narsalar. Biroz boşqa kitoblarni ham öqigin», degan.

Hozir şoir deb bilganlarimiz va internetni gullatayotganlarda öşa telbalik bor. Ular özidan boşqani şoir deb bilmaydi. Men Alloh bersa va biror fikr kelsa şe'r yozaman. Bölmasa, 6 oylab yozmayman.

Şukrki, boşqa işlarim, tarjimonligim bor. Yaqinda ikkita tarjimam bosilib çiqdi.

Oxirgi ikki yil davomida 5ta roman tarjima qildim. 10 yildan buyon jahon şe'riyati antologiyasi, ya'ni dunyoning har bir mamlakatidan heç bölmasa bitta şoirini tarjima qilib antologiya çiqarmoqçiman. Kitobning 90 foizi bitib qolgan.

— Tarjima mavzusiga köçdingiz. Bugun jamiyatimizga yangiça tafakkur beradigan asarlar yetişmayotgandek. Bu borada qanday muammolar bor?

Masalan, 2020 yilda yozilgan asarlar şu yilning özida özbekçaga ögirilmaydi. Bu yöldagi kamçiliklarni nimada körasiz?

— Bu kamçiliklarni ayrimlar körgan ekanki, muayyan harakatlar qilinyapti. Masalan, «A saxiy» loyihasi rahbarining aytişiça, Yevropada odamlarning köpçiligi jamoat transportlarida ham kitob öqiydi. Ular 20-30 daqiqa vaqtini ham bekor ketkazmaydi. Biz esa telefon kovlab ötiramiz.

Öşa yigit Özbekistonga qaytgaç, dunyo odamlari öqiyotgan besseller kitoblarni özbek tiliga tarjima qilişni öz oldiga maqsad qilgan ekan. U yarim milliarddan ortiqroq pulini şu yölda sarflagan.

Şu yigit sörovi bilan men «1984» kitobini özbek tiliga tarjima qildim. Bu kitob 1948 yilda çiqqan. Şu ötgan yillar davomida bu kitob dunyoning eng köp öqilgan kitoblari orasida yetakçi örinlarni egallab kelgan.

SSSR davrida bu asar atigi 23 dona, siyosiy byuro uçun çiqarilgan. Uning raqamlangan nusxalari bor. Ammo kitob xalqqa körsatilmagan.

Bu totalitarizm, avtoritarizmga qarşi yozilgan asar. Unda hukumat öziga muxolifat yuzaga kelmasligi uçun xalqning nafaqat sözi, balki fikrini nazorat qilişi haqida gap boradi.

Asarda davlat muxolif fikr nafaqat aytilmasligi, balki miyada tuğilmasligi uçun miyaning ustida ham tadqiqotlar olib boradi. Buning uçun yangi til öylab topiladi. Bu tilda sözlar köpayiş örniga kamayib boradi. Undan muxolif sözlarning barçasi olib taşlanadi.

Tuğilgan çaqaloqlar ham muxolif sözlarni bilmaydi. Ya'ni «1984» davlatning odamlar ongini nazorat qilişi haqidagi roman.

Şu roman özbek tiliga tarjima qilingaç, BBC yangiliklar agentligi özining bir dasturida xuddi siz aytgan fikrni aytdi. Ya'ni «roman 1948 yilda Britaniyada naşr qilinib, 1949 yilda özbekçada çiqqanda edi, bugungi özbek xalqi boşqaça xalq bölardi», dedi.

Asar naşr qilinişidan avval uni ğayrixayoliy, odamlar öqirmikin degan fikrlar ham böldi. Lekin mana kördikki, u ilk naşr qilinganidan keyin yana qayta 3marta naşr qilindi. Bizda faqat «Şaytanat» şunday qayta-qayta naşr qilingan. Lekin u ham orada 4-5 yil ötib.

Şu bugun çiqqan asarni özbekçaga tarjima qiliş uçun avval uning millat uçun aktualligi örganiş kerak bölsa kerak. Ikkinçidan albatta, yangi çiqqan kitoblarni şu bugun tarjima qilişga harakat qilişyapti.

— Heç kim xatolardan xoli emas. Şu ma'noda, Karim Bahriyevda ötgan umrining ma'lum yillarini ortga qaytariş imkoniyati bölganda, yöl qöygan qaysi xatolarini qilmagan bölardi?

— Bu haqda köp öylayman, lekin bir xulosaga kelganim yöq.

Odam hayoti davomida doim rejalar qiladi. Ertaga uni qilaman, buni tuzataman, indinga buni tuzataman, faqat falon narsa menga xalaqit qilyapti, deydi. Falonçi oyoğimda çalmaganda bunday bölardi, deya afsuslanadi. Lekin aslida insonning umri öşa tösiqlardan iborat-ku. Ya'ni biz aylanib ötib ketamiz degan tösiqlar, kuraşlarimiz asl hayotimizni taşkil qiladi.

Ayrimlar menga nisbatan Karimov davrida keskin gapirganlar qamalib ketdi, ayrimlar qoçib ketdi, siz esa şu yerda qoldingiz, çunki nimani qayerda gapirişni bilasiz, ayyorsiz deydi.

Ularga avvalo, Alloh asradi, deyman. Keyingisi rostdan ham bosiq bölişga harakat qilaman. Soçimiz erta oqargan. Qöyadigan qadamimni öylab bosaman. Bu dinimizga ham, milliy mentalitetimizga ham qarşi holat emas.

Axir ota-bobolarimiz ham qöyayotgan qadamingga nazar sol deyişgan. Ya'ni hayotimiz uçun, yaqinlar, millat uçun va Alloh uçun mas'uliyatimiz bor. Bandalarini aldarmiz, lekin Özini aldolmaymiz-ku.

Ayolim siz juda gözal yozasiz, Islom Karimovni ham vaqtida maqtab yozganingizda hozir vazir, yoki vazir örinbosari bölib yurardingiz, degan gapni köp aytgan. Töğri, maqtay olardim, juda gözal maqtay olardim, lekin Xudodan qörqaman. Şa'nimni asraşim kerak.

Mansabni davlat beradi, kerak payti oladi. Lekin martabani xalq beradi. Sizning şa'n va obröyingiz odamlar qalbidagi obrazingizdir.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi – Nuriddin Nursaidov.