Turfa fikrlilik – taraqqiyot asosi. Jamiyatni qoliplaşga urinişning samarasizligi haqida
|18:33 / 24.06.202119 4369 min
Demokratiya hamişa plyuralizm, ya'ni fikrlar xilma-xilligi bilan boğlanadi. Fikrlar xilma-xil bölgan, har kimning fikr bildiriş huquqi hurmat qilinadigan jamiyatlar turli mafkuralar qolipiga öralgan jamiyatlardan köra tezroq rivojlanadi.
Foto: ShutterstockFoto: Shutterstock
Turli masalalarda jamoatçilik faollarining fikrlarini berib borayotgan Kun.uz bu gal plyuralizm mavzusiga murojaat qildi.
Mavzu yuzasidan ta'lim, sotsiologiya va menejment sohasi vakillari öz fikrlari bilan örtoqlaşdi.
“Dunyoning rivojlangan davlatlarida fikrlar xilma-xilligini ta'minlaş siyosati ketyapti”
Nodira Isamuhammedova, Buyuk Britaniyaning Lids universiteti magistri, filologiya fanlari nomzodi, onlayn ta'lim böyiça mutaxassis:
— Insonlarni ma'lum bir qolipga solişni heç bir zamonda heç bir jamiyat uddasidan çiqmagan. Hammamiz insonmiz va bir-birimizni, eng avvalo, özligimizni anglaşimiz uçun ham turliçamiz.
Albatta, turli davrlarda, turli elatlarda barçani bir xil fikrlaşga majburlaş holatlari bölgan. Masalan, örta asrlarda. Yevropada inkvizitsiya, Şimoliy Amerikadagi tub hindu qabilalarini ovröpalaştiriş, sovet tuzumida ateizmni singdiriş va boşqalar. Ammo bu harakatlarning barçasi samarasiz, mantiqsiz fojialarga sabab bölgan.
Hozirgi kunda bulardan saboq olgan dunyoning rivojlangan davlatlari fikrlar hilma-xilligini tarğib qilişni davlat siyosati darajasiga kötarişgan. Globallaşuv davrida heç bir millat yoki davlatning dunyo hamjamiyatidan uzilgan holda yaşay olmasligini teran anglab, barça insonlar bir birlarini yaxşiroq bilişga harakat qilmoqda.
Bugun jamiyat kalta yubka, kalta paypoq, soqol, römol kabi mayda masalalarga öralaşib qolyapti. Özimizga özimiz tazyiq ötkazyapmiz. Biroq jamiyat a'zolari şu jamiyatda özini erkin his etib, özaro hurmatda, komillikka intilib yaşaşi zarur.
Madaniy, ijtimoiy, irqiy, diniy va boşqa jihatlari böyiça farqli insonlarga nisbatan diskriminatsiyaga qarşi kuraşiş, tolerantlik, bağrikenglik tuşunçalarini anglaş va amalda qöllaş böyiça maktabda, oliy ta'lim muassasalarida hamda aholi örtasida tarğibot-taşviqot işlarini olib boriş kerak.
“Globalizatsiya jarayonida odamlarni ma'lum qolipga solişning imkoni yöq”
Zavqiddin Gadoyev, sotsiolog:
Mavzuga oid
— Demokratiya plyuralizm, ya'ni fikrlar xilma-xilligi bilan boğlanadi. Qaçonki jamiyatda fikrlar xilma-xil bölsa, öşa jamiyat gullab-yaşnaydi. Ma'lum qoliplarga solingan tarixdagi eng yirik jamiyatlardan biri – sobiq şöro mamlakatlari bölgan. Oxiri parçalanib ketdi. Bugun qoliplaşgan jamiyat sifatida Şimoliy Koreyani misol qilib keltiriş mumkin. Odamlarning harakati ma'lum kuçlar tomonidan doimiy nazorat qilinadi va buning oqibatida jamiyatda har sohada turğunlik hukmron bölib qolaveradi.
Bugun dunyo taraqqiyoti qayerda yuz beryapti? Albatta, qolipdan taşqari fikrlagan, fikrlar xilma-xilligi ta'minlangan jamiyatlarda. Qoliplaşgan jamiyatlar esa ular yaratgan mahsulotlarni iste'mol qilişyapti, xolos.
Özbekiston misolida aytadigan bölsam, har jabhada qoliplarga egamiz. Ammo, köryapmizki, bu qoliplar ularning “yaratuvçilari” istaganidek natija bermayapti. Odamlar qoidalarning barçasiga ham töliq böysunavermayapti, qonunlarni hurmat qilmayapti. Masalan, oddiygina yöl harakati qoidalariga rioya qilmaslik darajasi yuqori. Buni haddan ziyod köp sodir bölayotgan YTHlar misolida körişimiz mumkin. Yoki bölmasa korrupsiyaga qarşi qança köp kuraşilmasin, baribir unga qöl urilmoqda.
Bunga asosiy sabab qilib, qolipga solib tarbiyalangan odamlar bugunga kelib qoliplarni tan olişmayotganini körsatiş mumkin. Jamiyatda fikrlar xilma-xilligi ta'minlansa, har bir inson fikri inobatga olinsa, fikrlaydigan jamiyat a'zosi har doim özi va jamiyat uçun maqbul yölni qidiradi. Oçiq jamiyatlarda qoliplar qonun körinişida namoyon böladi. Odamlar qonun doirasida harakat qiladi va harakatining çegarasi qayergaçaligini biladi, mana şu çegarani hurmat qiladi, harakatini şunga moslaştiradi.
Agar jamiyatda çegara qayerdaligini bilmasang yoki çegaraning özi mavjud bölmasa, bu juda yomon. Çunki qonunlar işlamaydi, sen bu “mumkin emas” xavotiri va tahlikasi ostida yaşaysan.
“Odamlarni ma'lum qolipga solib turiş kerak, yöqsa jamiyatda tartibsizlik vujudga keladi”, degan fikrga mutlaqo qarşiman. Qonunlar işlagan jamiyatda barçasi tartibli böladi.
Şarq mamlakatlarida, ğarbdagidan farqli ravişda, qadriyatlar qonunlardan ustun turadi. Ma'lum bir örinda qolip örnini qadriyatlar bajaradi. Qaysi jamiyat qoliplarni ratsional işlab çiqadigan bölsa, bu jamiyatda, albatta, rivojlaniş böladi.
Saudiya Arabistonini misol qilib olaylik. U yerda xotin-qizlar huquqi bölmagan. Hozirgi paytda esa aksinça, juda köplab erkinliklar berilyapti. Çunki bugungi globalizatsion jamiyatda odamlarni bir qolipda uşlab turişning umuman imkoni yöq.
Sen gapirişlariga yöl qöymayapsanmi, u fikrini ijtimoiy tarmoqda bildiryapti, ijtimoiy tarmoqni yopsang, xalqaro naşrlarda öz fikrini bildiryapti.
Maslou nazariyasiga köra, ehtiyojlar qondirilmas ekan, jamiyatda rivojlaniş bölmaydi. Fikr bildiriş ham bu – ehtiyoj. Inson öz fikrining qoliplanişiga çidolmaydi. Mamlakatni tark etayotgan keng dunyoqaraş egalari ham şu qoliplarga “siğmagani” uçun xorijga çiqib ketgan va çiqib ketyapti.
Ta'lim muassasalaridagi majburiy forma masalasiga kelsak, bu faqat Özbekistongagina xos emas. Boşqa davlatlar ham bu tizimni joriy etişgan. Bundan maqsad – tengsizlikka barham beriş. Aynan maktablarda majburiy forma bölişini töliq qöllab-quvvatlayman. Çunki bola ijtimoiy tenglikni anglagan holda voyaga yetişi kerak.
Oliy ta'lim muassasalarida esa majburiy forma talab qilinişi töğri emas. Oliygoh – insonni tafakkur qilişga örgatadigan joy. Maktabdagi tizimni oliy ta'limdayam davom ettiryapmiz: forma kiy, salom ber va hokazo. Oliy ta'limda forma bölmasligi kerak, uning örniga kiyiladigan kiyim axloq talablari darajasida bölgani ma'qul.
“Maydalaşgan jamiyat osmonga raketa uçirişni, elektromobillar işlab çiqarişni, blokçeynni integratsiya qilişni öylab körmaydi”
Behruz Hamzayev, World Influencers Network asosçisi va “Ziyo forum” fondi direktori örinbosari:
— Andişa – özbek xalqining eng katta duşmani. “Odamlar nima derkin”, degan fikrlar biz uçun muhim jihatga aylanib qoldi. Bu – özbek xalqini taraqqiyotdan töxtatib qöyayotgan omil.
Dunyo tarixiga nazar soladigan bölsak, buyuklar öz davrida turli tazyiqlarga uçragan, tirikligida ularni tan olişmagan, çunki oqimga qarab emas, balki özgaça fikri bilan boşqalardan ajralib turişgan. Dunyoni özgartiradigan bunday insonlar “non-confirmist” bölişgan.
Hozir biz qilayotgan işlarimiz hammasi konfirmizm (confirmism) hisoblanadi, ya'ni ma'lum qolipdagi insonlar qilayotgan işlar.
Bir asrga yaqin sobiq ittifoq belgilab bergan qolip asosida yaşadik. Hozir ham bu qoliplar bor, qöllaniladi, çunki bundan boşqaçasi sinab körilmagan.
Bir jihatni alohida ta'kidlamoqçiman: özbek xalqi tarixida taraqqiyot çöqqisiga çiqqan davr – Buyuk ipak yölining mamlakat hududidan ötgan vaqtlardir. Bu Çingizxon bosqinidan oldin va Amir Temur Buyuk ipak yölini qayta tiklagan davrlarga töğri keladi. Nima sababdan bu davrda mamlakat rivojlangan? Eng katta sabab – bu zaminda turli millatga mansub insonlar bölişgan. Masalan, Yevropa, Osiyo, Afrika mamlakatlari fuqarolari kelib, savdo-sotiq qilişgan. Buyuk ipak yöli nafaqat xalqlar örtasida savdo-sotiqni rivojlantirgan, balki madaniy xilma-xillikni ham ta'minlagan. Eng muhimi, fikrlar xilma-xilligi bölgan. Bu, albatta, taraqqiyotning muhim belgilaridir.
Albert Eynşteynning bir gapi bor: "Biror muammoni hal qilmoqçi bölsang, natija bermasa, yönalişingni özgartir. Bir xil harakat qilib, boşqaça natijani kutiş – bu axmoqlik”.
Bundan xulosa qiliş kerakki, biz ham biror sohada notöğri yöldan ketayapmizmi, demak, masalani hal qiliş algoritmlarini özgartirişimiz kerak. Avvaldan yasalgan qoliplar asosida harakat qiliş bizni taraqqiyotdan uzoqlaştiradi.
Afsuski, jamiyatimiz öta mayda muammolarga öralaşib qolgan. Buni qayerda köriş mumkin? Ijtimoiy tarmoq – jamiyatning mikro modeli hisoblanadi. U yerda asosan odamlar şou-biznes artistlarini nima kiyişi, yeb-içişigaça muhokama qilişadi. Jamiyatga doir boşqa muhim mavzular bunçalik köp e'tiborga tuşmaydi. Albatta, bu ayançli holat. Maydalaşgan jamiyatdan esa rivojlanişni kutiş imkonsiz. Maydalaşgan jamiyat osmonga raketani uçirmaydi, elektromobillarni işlab çiqarmaydi, blokçeynni integratsiyasi haqida öylamaydi.
Ming yil oldin ham eski avlod yangisidan rozi bölmagan. Bugungi boşqaruv sohasidagi eski avlod ham yangi avlodni öz qolipiga solişga harakat qiladi. Undan oldingi avlod ham şunaqa bölgan, bu – takrorlanuvçi jarayon. Çunki insonlarning tabiati şunday yaralgan, ya'ni özgarişlarni qabul qilişni xohlaşmaydi.
Jamiyatda fikrlar xilma-xilligi bölsa, har kimning fikr bildiriş huquqi hurmat qilinsa, rivojlana olamiz.
