Janubiy Osiyo biz uçun yirik bozor - mutaxassis mintaqadagi özgarişlar va yangi imkoniyatlar haqida
|20:13 / 12.07.20219 47411 min
Markaziy Osiyo xalqaro instituti direktori örinbosari Baxtiyor Mustafoyev «Markaziy va Janubiy Osiyo: hamkorlikning yangi bosqiçi» nomli maqolasida Özbekiston taşqi siyosatida röy berayotgan tub özgarişlar xususida fikr yuritib, mintaqa davlatlari bilan yaqin aloqalar mamlakatlar iqtisodiyoti rivojida ham öz samarasini berayotganini qayd etdi.
Raqamlarga murojaat qilsak, 2017 yilda mintaqaning yalpi içki mahsuloti 253 milliard dollarni taşkil etgan bölsa, 2020 yil yakuniga kelib, pandemiya bölişiga qaramay, bu körsatkiç 300 milliard dollarga yetdi. Mintaqa davlatlarining xorijiy mamlakatlar bilan savdo aylanmasi ham 2020 yilda 168 milliard dollarga yetib, 56 foizga oşdi.
Yurtimizda va mintaqamizda erişilayotgan bunday muhim natijalar xalqaro miqyosda ham e'tirof etilayotgani quvonarlidir. Qolaversa, taşqi siyosat sohasidagi dadil qadamlar tufayli Özbekistonga xalqaro hamjamiyatning hurmat-e'tibori oşdi. Şu bilan birga, Markaziy Osiyo yakdil mintaqa sifatida baholanişiga erişildi.
Tarixga nazar
Tahlillar şuni körsatadiki, Markaziy Osiyo davlatlari mustaqillikka erişgandan söng mintaqada turli integratsiya loyihalari yaratilgan. Ular sirasiga Markaziy Osiyo iqtisodiy hamjamiyati, Markaziy Osiyo hamkorlik taşkiloti, Markaziy Osiyo ittifoqi taşkil etilişini kiritiş mumkin. Bir qator omillar sabab ularning faoliyati uzoq davom etmadi. Ammo mintaqaviy hamkorlikka tösqinlik qiluvçi uşbu sabablar vaqtinçalik edi. Zero, mintaqa xalqlarining tarixiy ildizlari, madaniyati, din va til uyğunligi, şuningdek, umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik paydo bölayotgan muammolarga birgalikda javob beriş, ularga samarali yeçim topiş yöllarini izlaş va taraqqiyot yölida birgalikda intiliş uçun zamin yaratmoqda.
Garçi, bugungi kunda har bir davlat ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanişni hamda turli taşqi siyosiy va iqtisodiy ustuvor yönalişlarni mustaqil ravişda tanlagan bölsa-da, mintaqa davlatlarining barçasini köp asrlik savdo-iqtisodiy aloqalar, transport va energetika kommunikatsiyalarining rivojlanayotgan tarmoği, şuningdek, xavfsizlikka tahdid va xatarlarni bartaraf etişga intiliş istagi birlaştiradi. Bugungi kunda Markaziy Osiyo davlatlari örtasida yanada qulay va samarali hamkorlik uçun barça zarur şart-şaroit mavjud.
Mintaqaviy hamkorlikka kömaklaşuvçi asosiy omillar
Jahon savdo yöllari çorrahasida joylaşgan Markaziy Osiyo qadimdan madaniyatlar va sivilizatsiyalarning özaro ta'siri jarayonida muhim öringa ega bölgan. Buyuk ipak yöli (miloddan avvalgi II asr — milodiy XV asr) xalqaro transport aloqa yöli sifatida nafaqat Osiyo va Yevropa savdo yönalişlari, balki qit'alar va mamlakatlar örtasidagi özaro axborot-sivilizatsiya muloqotini ham ta'minlagan, yangi texnologiyalar va yangiliklar tarqalişida öziga xos çorraha vazifasini ötab, qişloq xöjaligi ekinlari, agrotexnologiyalar, sivilizatsiyalararo va texnologik almaşinuv, şuningdek, madaniy qadriyatlar uçun ham qulay şaroitlarni yuzaga keltirgan.
Mavzuga oid
Transport-infratuzilmaviy kommunikatsiyalarni takomillaştiriş va Markaziy Osiyoga xalqaro tranzit yuk taşuvçilarni jalb etiş mintaqa davlatlarini birlaştiruvçi eng muhim vazifalardan biridir. Uni hal etiş mintaqadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni yaxşilaş zarurati bilan belgilanadi.
Markaziy Osiyo davlatlarini zamonaviy xatar va tahdidlarga qarşi turiş zarurligi va buni faqat mintaqada joylaşgan barça davlatlarning faol iştiroki yordamida amalga oşiriş mumkinligi haqidagi umumiy tuşunça birlaştirib turadi. Bularning barçasi mintaqaviy özaro hamkorlikni mustahkamlaş va Markaziy Osiyoni «hamkorlik va taraqqiyot mintaqasi»ga aylantiriş uçun mustahkam zamin hozirlaydi.
Yangi siyosat — yangi umidlar
Prezident taşabbusi bilan yuritilayotgan taşqi siyosatning muhim yönalişi mintaqa mamlakatlarining ana şunday salohiyatini röyobga çiqarişga yönaltirilgani bilan ahamiyatlidir. Uşbu maqsad yölida olib borilayotgan izçil siyosat tufayli Özbekiston xalqaro munosabatlar tizimida odatiy iştirokçidan faol, taşabbuskor davlatga aylandi. Buni mintaqaviy va nufuzli xalqaro taşkilotlar doirasida ilgari surilayotgan taklif-taşabbuslar va ularning xalqaro hamjamiyat tomonidan qöllab-quvvatlanayotgani misolida köriş mumkin.
Bu borada erişilayotgan yutuqlarga töxtalsak. Markaziy Osiyoda, eng avvalo, siyosiy muloqot, özaro işonç muhiti yuksak darajaga kötarildi. Buning aniq natijasi sifatida Şavkat Mirziyoyev taşabbusi bilan Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining maslahatlaşuv uçraşuvlari taşkil etilgani böldi. Mazkur uçraşuv doimiy muloqot maydoniga asos soldi, mintaqada xavfsizlik, barqaror rivojlanişni ta'minlaşga xizmat qilib kelmoqda.
Siyosiy aloqalarning faollaşuvi iqtisodiy munosabatlar rivojlanişiga ham turtki böldi. Qöşni mamlakatlar bilan savdo-sotiq rivojlanişi mintaqaning investitsion jozibadorligi oşişiga zamin yaratmoqda. 2020 yil yakuniga köra, mintaqaga kiritilgan jami xorijiy sarmoyalar qiymati 37 milliard dollarni taşkil etib, 2016 yilga nisbatan 40 foizga oşdi. Bu raqamlar qisqa muddatda qançalik ösişga erişilganini yaqqol ifoda etadi.
Madaniy gumanitar aloqalar ham jadal rivojlanmoqda. Birgina turizm sohasini olaylik. Bugungi kunda bu yönalişda ilgari deyarli foydalanilmagan imkoniyatlar oçilyapti. 2017 yilda mintaqaning beş davlatiga 9,5 million sayyoh taşrif buyurgan bölsa, pandemiya davriga qadar bu körsatkiç ikki barobar oşgan.
Mintaqadagi bunday özgarişlar transmintaqaviy hamkorlikni rivojlantirişga ham qulay şaroit yaratmoqda. Ya'ni Özbekistonning Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan aloqalari ham yangi bosqiçga kötarilmoqda.
Markaziy va Janubiy Osiyo — yagona makon, yangi imkoniyatlar
Aytiş kerakki, mamlakatimiz taşqi siyosatida Janubiy Osiyo hamişa ustuvor yönaliş bölib kelmoqda. Ammo yaqin-yaqingaça biz Janubiy Osiyoga nisbatan asosan Afğoniston omili orqali, ya'ni xavfsizlik nuqtayi nazaridan yondaşib kelganmiz. Buning natijasida ikki tomonlama munosabatlar yetarli darajada yölga qöyilmadi, mavjud imkoniyatlardan foydalanilmadi. Buni raqamlar bilan ifodalaydigan bölsak, 2017 yil Özbekistonning Janubiy Osiyoning yetakçi davlatlari — Pokiston bilan savdo aylanmasi atigi 36,5 million dollarni, Hindiston bilan 323 million dollarni taşkil etgan. Bu körsatkiç 2020 yil mos ravişda 123 million dollar va 442 million dollarga yetdi.
Davlat rahbari taşabbusi bilan sönggi yillarda xalqaro munosabatlar sohasida mazkur davlatlar bilan ham munosabatlar yangi bosqiçga kötarildi. Bugungi kunda Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan hamkorlik kuçaydi.
Aytiş kerakki, Janubiy Osiyo biz uçun yirik bozor, aholisi 2 milliarddan ortiq. Yalpi içki mahsuloti 3,4 trillion dollar. Janubiy Osiyo mamlakatlarining örtaça yillik ösişi 6-7 foiz. Bu şuni ifodalaydiki, yonginamizda şunday katta iqtisodiy makon bor. Undan unumli foydalaniş ikki tomonga ham katta manfaat keltiradi. Buni boy tariximiz yaqqol isbotlaydi.
Tarixga nazar taşlasak, Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo mintaqasi mamlakatlari azaldan yagona makon sifatida uyğun rivojlanib kelgan, barça sohalarda yaqin hamkorlik qilgan. Buyuk mutafakkir Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston», Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» asarlari va boşqa tarixiy manbalar bu yaqin riştalarning yaqqol dalilidir. Bugungi sa'y-harakatlarimizning asosiy maqsadi ana şu tarixiy aloqalarni tiklaş, xalqlarimiz örtasida döstlik, qardoşlik riştalarini yanada mustahkamlaş, pirovardida mamlakatlar taraqqiyotini yangi bosqiçga kötarişdir. Şu maqsadda Özbekiston sönggi yillarda Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan aloqalarni tobora rivojlantirmoqda.
Markaziy Osiyo respublikalari dengiz yöliga çiqiş uçun bir davlatni, faqat Özbekiston ikki davlat hududini kesib ötişi kerak. Bu iqtisodiy ösişga jiddiy tösiq bölmoqda. Misol uçun, Markaziy Osiyo davlatlaridan Şanxayga bitta konteyner yetkaziş Turkiya va Polşa davlatlariga nisbatan 5 barobar qimmat. Yana bir ma'lumot, dengizga çiqiş imkoniyatiga ega bölmagan davlatlar eksport daromadlarining 18 foizini transport xarajatlariga işlatadi. Bu körsatkiç dengizga çiqiş imkoniyatiga ega davlatlarda 9 foizni taşkil etadi.
Prezident tomonidan ilgari surilayotgan va jahon hamjamiyati tomonidan keng qöllab-quvvatlanayotgan «Mozori Şarif — Kobul — Peşovar» temir yöli qurilişi mintaqalarimizning iqtisodiy rivojlanişini tubdan özgartirişi şubhasiz. Iqtisodiy tahlilçilar ma'lumotiga köra, yangi yöl işga tuşişi bilan Markaziy Osiyodan Janubiy Osiyoga bitta konteynerni yetkaziş narxi 900 dollardan 286 dollarga arzonlaşadi. Bundan taşqari, yuk taşişga sarflanadigan vaqt 35 kundan 3-5 kungaça qisqaradi. Şu bilan birga, eksport salohiyati ham keskin oşadi.
Öz navbatida, xavfsizlik masalalarini ham inkor etib bölmaydi. Xususan, Afğonistondagi notinçlik, terrorçi guruhlar faoliyati bu boradagi ezgu maqsadlarimizga töğanoq bölişi tabiiy. Şu bois, Özbekiston Afğonistonda tinçlik örnatişdan doimo manfaatdor va bu yurtda tinçlikni mustahkamlaş, turli tarmoqlarni rivojlantirişga hissa qöşişga intilib kelyapti.
Özaro boğliqlik konsepsiyasi yaratilmoqda
Ikki mintaqaning özaro boğliqligini ta'minlaş uçun sönggi yillarda davlatlarimiz örtasida ikki tomonlama munosabatlar va bir qator xalqaro taşkilotlar doirasida köp tomonlama faol taşqi siyosat olib borilmoqda. Yuqori darajadagi uçraşuvlar taşkil etilyapti. Bundan taşqari, transmintaqaviy loyihalar ham rivojlanmoqda. Ularni amalga oşiriş jarayonida erişilayotgan natijalar barobarida hali yeçimini kutayotgan muammolar ham yöq emas.
Bunga davlatlarning yondaşuvlaridagi tafovutlar sabab bölyapti. Uning yeçimi esa, mintaqalarni birlaştirişning asosini taşkil etuvçi muhim yönalişlar böyiça yagona yondaşuvga ega bölişda. Şu ma'noda, sönggi yillarda davlatimiz rahbari taşabbusi bilan amalga oşirilayotgan ikki mintaqa örtasidagi munosabatlarni faollaştirişga qaratilgan işlar kelgusida Markaziy Osiyo va Janubiy Osiyo mintaqalarining özaro boğliqlik konsepsiyasiga asos solişga zamin yaratmoqda, desak mubolağa bölmaydi.
Endi 2021 yil 15-16 iyul kunlari Toşkent şahrida ötkaziladigan «Markaziy va Janubiy Osiyo: mintaqaviy özaro boğliqlik. Tahdidlar va imkoniyatlar» nomli xalqaro konferensiya xususida töxtalib ötsak. Prezidentimiz taşabbusi asosida taşkil etilayotgan tadbirda dunyoning qator mamlakatlaridan yetuk davlat va siyosat arboblari, yetakçi olimlar va ekspertlar, nufuzli xalqaro taşkilotlar vakillari iştirok etişi közda tutilgan.
Tadbir dasturidan mintaqalarimiz örtasida transport-tranzit va madaniy-gumanitar aloqalarni rivojlantiriş, xavfsizlikni ta'minlaş bilan boğliq muhim masalalar örin olgan. Uşbu nufuzli xalqaro anjuman mintaqalarimiz örtasida özaro aloqalarni yanada kengaytiriş, hamkorlikning yangi qirralarini oçiş, tinçlik va taraqqiyot yölidan dadil odimlaşimizda öz samaralarini beradi.
