UzbekLife ruknining galdagi qahramoni - sobiq sport jurnalisti, ayni paytda AQŞda öz logistik kompaniyasiga asos solgan vatandoşimiz Abror Qodirov. U öz hikoyasida Amerikaga qanday yöl olgani va "sehrli diyor" haqidagi taassurotlari xususida söz yuritadi.
Men AQŞga ketiş haqida doim öylab yurib, bunga qattiq intilgan emasman. Universitet (Özbekiston davlat jahon tillari)da birga öqigan juda köp kursdoşlarim hali öqiş vaqtidayoq turli vizalarga, grantlarga harakat qilişardi, ketiş yöllarini örganib çiqişardi. Ulardan ba'zilari hozir Amerikada yaşaydi. Men esa talabalik yillarimni özim qiziqqan futbol jurnalistikasini örganiş, turli naşrlarda işlab tajriba töplab, turli loyihalar qilib ötkazganman.
Öqişni bitiriş arafasida Toşkentning “Lokomotiv” futbol klubiga matbuot kotibi sifatida işga çaqirişgan, u yerda bir yil işladim. Keyin Özbekiston futbol federatsiyasining matbuot xizmati boşliği Sanjar Rizayev özi rahbarlik qilayotgan bölimga işga taklif qilgan. Xullas, özim qiziqqan yönalişda faoliyatimni qurib, öziga yaraşa kiçik qadamlarni tez-tez bosib ötayotgan paytlar edi.
Hozir eslasam, oldimga qöygan maqsadlarimga erişayotganimga qaramay, iqtisodiy holatim yaxşilanmayotgani haqida öylay boşlagan, nimanidir özgartiriş kerakligi haqida boş qotirib yurgan ekanman.
Özgariş qilişdagi variantlarimdan eng oxirida “grin kard” arizasini töldiriş turardi. Uni töldirib qöyganman-u, unutganman, çunki lotereyaga umid qilib reja tuziş – tentaklik. Lekin ariza töldirayotganimda, viza çiqsa ketişimga işonardim.
Turmuş örtoğim ham, men ham ingliz tilini bilamiz. Farzandimiz juda yoş, hali tili ham çiqmagandi. Iqtisodiy ahvolni öşa yerda turib yaxşilay olganimizda ham, biz ta'sir ötkazolmaydigan boşqa ijtimoiy-maişiy muammolar yetarliça... Oila va yaqinlarning buguni, farzandlar kelajagi uçun – ketiş, qolişdan köra yaxşiroq yöl deb bilganmiz.
Xullas, “grin kard” çiqqan va “sehrli diyor”ga yöl olganmiz.
Biz duç kelgan ilk muammolar
Birinçi muammo – AQŞga ketayotganimda u yerda yordam berişi mumkin bölgan tanişlarim deyarli yöq edi. AQŞ – katta mamlakat, qayerga boraman, nima qilaman? Birgina ilinj bor edi: sinfdoşim Florida ştatining Orlando şahrida yaşayotgani va borsam kutib olişi mumkinligini aytgan. U bizni kutib olib, avvaldan gaplaşib qöygan bir uyga olib bordi, boşpana masalasi vaqtinça şunday hal qilingan.
AQŞga katta mablağ bilan ketmagandim, qolaversa, oilam ham birga ekani sababli iş topiş muammosi paydo bölgan. Grin-karta va boşqa hujjatlar AQŞga kirib kelganimizdan keyin 30-40 kun içida poçta orqali yetib kelişini hisobga olsak, iş variantlari karrasiga kamayib ketgandi. Bir oy işlamay kutişni hamyon kötarmasdi.
Mavzuga oid
Sinfdoşim pitsseriyada işlaydigan tanişi orqali pitssa yetkazib beruvçilikka iş gaplaşib berdi. Ertasiga bor pulimning yarmiga eskiroq avtomobil sotib olib, Özbekistonda olingan haydovçilik guvohnomasini röyxatdan ötkazib, suğurta olib, italyança pitssaxonaga, öşa yigit yoniga borib, iş örgandim. Keyingi kundan mustaqil işlay boşladim. AQŞga kelganimga uç kun bölgandi öşanda. Birinçi işim şu bölgan. Keyinroq ajoyib tasodif tufayli logistika yönalişida iş topdim. Aniqroği, iş meni topgan. Keyin şu sohani yaxşilab özlaştirganman.
Darvoqe, ingliz tilini bilganim bilan, til masalasida baribir muammolarim bölgan. Birinçidan, bu yerga kelgunça doimiy muloqotga ehtiyoj bölmaganidan, ehtiyoj tuğilganda ham ingliz tilini xuddi bizdek xorijiy til sifatida işlatadiganlar bilan gaplaşilgani bois, amerikaliklarni tuşunişda yetarliça qiyinçiliklar bor edi. “Iltimos, sekinroq gapiring...” deb yurardim öşa paytlar.
Amerika hayratlari
Dastlabki yillarda uzoq vaqt madaniy şok holatida yurganman va har kuni hayratlaniş uçun yangi sabab topilavergan.
Ölçov birliklari. Amerikaça empirik ölçov birliklari – ğirt jinnilik. Masalan, oğirlik funtda ölçanadi. Inglizçada pounds. Qisqartmasi – LB. Qisqartmadagi harflar sözning özida yöq. Mayli. Bir funt – 45 gramm atrofida. Xöp, funt nimadan taşkil topgan? Unsiyalardan. Bir funt neça unsiya böladi şunda? 10mi? 100mi? Yöq – 16! ÖN OLTI. Mantiq? Bilmadim. Bu birgina oğirlik ölçovi. Mil, fut, dyuym, yard, gallonlar haqida söramay ham qöya qoling. Yaxşisi telefonga maxsus dastur örnatvoling va könikkunça şundan foydalaning.
Tabassumlar. Ha, amerikaliklar juda sertabassum. Heç qaçon körmagan va yana körib qoliş ehtimoli kam bölgan yetti-yot begonaga ham tabassum qilib ötib ketadi. Avvaliga ğayritabiiy, hatto önğaysiz holat böldi. Köpinça hayron bölib yurganimdan javob tariqasida kulib qöyiş ham esimdan çiqib ketardi. Hozir beixtiyor bu işni qilişga örganib qoldim. Hatto birinçi bölib tabassum qilişim ham mumkin!
Amerikaliklar deyarli çoy içmaydi. Çoy – estatlar, hipsterlar va immigrantlar uçun. Hamma kofe şaydosi. Dökonlarda paketli çoylar sotiladi. Lekin yaxşi bargli çoy topiş uçun dökonlarni biroz aylaniş, qidiriş kerak.
Small talk. Navbatda yoki liftda öz xayollaringiz bilan turgan bölsangiz, mutlaqo begona inson birdan: “Işlar qalay? Havoni ajoyibligini qarang!” deya gap taşlab qolişi mumkin. “Small talk”lar amerikaliklar örtasida juda keng tarqalgan va bu odatiy hol hisoblanadi. Biror aktualroq mavzu haqida luqma taşlab qöyişi yoki kiyimingizga “kompliment” qilib ketişi mumkin. Odatga köra, öşa navbat tugagunça, liftda etajingiz kelgunça suhbatni quvvatlab turişingiz lozim. Bu ham meni hayratlantirgan öziga xosliklardan biri.
Amerikada maişiy masalalar: maktab, boğça, iş, uy, ijara, avtomobil, turli kommunal tölovlar...
Avtomobil. Sanoqli şaharlarni hisobga olmasa, AQŞda avtomobilsiz yaşaş juda qiyin. Infratuzilma ham deyarli hammada avtomobil bölişini nazarda tutadi. Kerakli joylar oraliğida masofalar uzoq, jamoat transporti juda kamqatnov va sekin.
AQŞ – avtomobillar mamlakati. 330 millionga yaqin aholisi bor AQŞda röyxatdan ötgan avtomobillar soni 300 millionga yaqin. Köp oilalar voyaga yetgan oila a'zolari soni bilan teng avtomobilga egalik qilişadi. Avtomobilda hamma işingizni hal qilsangiz böladi. Bankka borsangiz ham, restorandan yegulik olsangiz ham, dökondan bozorlik qilsangiz, maşinadan tuşiş şartmas. Hamma bino katta avtoturargohi bilan quriladi.
Şunga yaraşa, avtomobil oliş ham oson. Avtomobillar bozorida raqobat öta kuçli bölgani sababli mijozlar uçun yengillik yaratadigan turli aksiyalarni topsa böladi. Oylik maoşdan kelib çiqib 5-6 yil bölib tölaşmi, banklardan qarz oliş deysizmi – bari oson. Eskiroq maşinalarning narxi ança arzon. Çunki yangisini örtaçadan kamroq oylik oladigan inson ham sotib olişga qurbi yetadi.
Ijara va uy. Amerikaning deyarli 45 foiz aholisi ijara uylarda yaşaydi. Uyni ijaraga oliş yoki xarid qiliş – juda katta va doimiy muhokamalar mavzusi. Har ikki tomon fikrini qöllaydigan argumentlar yetarliça.
Odatda quruvçi kompaniyalar yer sotib olib, maxsus, ijaraga berişga möljallangan uylardan iborat majmualar qurişadi. Har bir kompleksda uning ijarasi, uylarga xizmat körsatiş bilan şuğullanadigan maxsus ofislar qilinadi. Ijaraçilarning juda katta qismi şunday komplekslarda yaşaşadi. Jumladan, men ham. Tölaydigan ijara pulingiz evaziga sizning uyingizda paydo böladigan qandaydir nosozliklarni ta'mirlaş, uyingiz oldidagi maysalarni tekislab örib turiş, daraxtlarga qaraş kabi işlarning barçasini ma'muriyat öz zimmasiga oladi. Kompleksdagi basseyn, sport zallaridan qöşimça haq tölamay foydalaniş mumkin.
Amerikaliklar juda köp köçadigan, mobil xalq. Iş taqozosi, ob-havo yoki boşqa joyda barçasini yangidan boşlaş kabi sabablar bilan juda köp köçişadi. Uy xaridi esa sizni öşa joyga boğlab qöyadi. Şuning uçun ham uy xaridi katta qaror hisoblanadi. Agar uzoq muddat bir joyda yaşaşingizga amin bölsangiz, xarid qilgan yaxşi, albatta. Çunki 5-10 yillik ijara tölovni öz uyingiz uçun tölaydigan bölsangiz, ança qismini “yopib qöyasiz”.
AQŞga kelganimizga 4 yil bölgan bölsa, şundan ikki yarim yilini Florida ştatining Orlando şahrida yaşadik, bir yarim yildan beri Ohayo ştatining Kolumbus şahrida istiqomat qilyapmiz.
Boğça va maktab. Amerikaga köçib kelgan vaqtimiz qizim Samira bir yarim yoş edi. Hali ikki yoşga tölmasdan boğçaga berganmiz. Bu yerda hatto tuğilganiga 3-4 oy bölgan çaqaloqlar uçun ham maxsus guruhlar bölişini körib, hayron qolgandim.
Samira maktabga çiqquniça uç xil boğçaga bordi. Boğçalarning menga yoqqan tarafi – elektron poçtaga kun davomida bolangiz nimalar qilgani, qanday maşğulotlarda qatnaşgani, qança uxlagani, qaysi kitoblarni öqigani, qaysi taomdan qança tanovul qilgani, qaysi vaqtlarda hojatga borgani kabi öta kiçik detallargaça keltirilgan hisobot yuborilardi. Har bir bola uçun maxsus. Undan taşqari, mobil ilova orqali kun davomida ham bu hisobotlarni, maşğulotlardan rasmlarni tomoşa qilib tursa bölardi.
Ötgan yili avgustdan (öquv yili şu oydan boşlanadi) qizim bizdagi nolinçi sinfga töğri keladigan bosqiçda maktabga qatnay boşladi. Uni maktabga joylaştiriş mobaynida özimiz uçun maktablar uç xil turga bölinişini kaşf qildik: davlat maktablari (public school), xususiy maktablar (private school) va charter maktablar.
Charter maktablar xuddi davlat maktablari singari bepul, ammo xususiy maktablardek mustaqil. Dasturni özlari tuzişadi, öz içki qoidalari böyiça faoliyat yuritişadi. Charter maktablar qisman davlat va qisman homiylar tomonidan moliyalaştiriladi. Samira xuddi şunday charter maktablardan birida boşlanğiç bosqiçni tamomlab, yuqori ballar bilan birinçi sinfga muvaffaqiyatli ötdi. Pandemiya sabab darslari onlayn tarzda ötkazildi. Birinçi sinfni esa maktabning özida, oflayn boşlaydigan böldi.
“Kelganiga yillar ötgan bölsa-da, biror söz örganmaganlar bor”
AQŞda “öziniki” bölib ketiş uçun bu yer endi uy ekanini anglaş kerak. Uyi qayerda bölsa, öyi öşa yerda. Umrining asosiy qismi bu yerda ötsa-da, unga işxona yoki vaqtinça deb qarasa, öziniki bölmaydi. Buning ham yomon tarafi yöq. Hamma öz maqsadlari bilan keladi. Juda köpçilikni bilaman, AQŞga kelganiga yillar ötgan bölsa-da, ingliz tilini örganişga qunt qilmagan. Atrofi – özining tilida gapiradiganlar. Işni ham köp gapiriş kerak bölmaganidan topadi. Özbek kanallarini köradi, özbekça kontent iste'mol qiladi. Atrofida bölayotgan voqealardan bexabar bölsa-da, özbek estradasi, şov-şuvlardan xabardor. Çunki unga şu qulay. Unga bu yerda “öziniki” bölib ketişning keragi yöq. Qaytiş fikri bilan yaşaydi, qaçon qaytişi noma'lum bölsa ham.
Şu jamiyatning bir qismi bölişni istagan va intilgan odam ijtimoiylaşib keta oladi. Til örganadi, tanişadi, muloqot qiladi, öqiydi, tahlil qiladi, munosabat bildiradi. Lekin hamma ham özida bunga ehtiyoj sezmasligi mumkin.
“Har qanday kamsitiş – irqiy yoki milliy – keskin qoralanadi”
Insonning biror belgisi (irqi, millati, jinsi, juz'iy kamçiligi) uçun kamsitiş – eng qaltis va nozik masala bölsa kerak. Bu masalada hatto hazil qiliş ham öta xavfli. Juda köp maşhur stendap komiklar monologlarida şu mavzuda biror narsa deb yuborgani uçun ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot vositalari orqali hujumlarga uçraydigan holatlar tez-tez bölib turadi.
Men bunga şu qadar könikib ketganimdan, Telegram-guruhlari yoki boşqa tarmoqlarda özbekistonlik tanişlarim “n” harfi bilan boşlanuvçi sözni bemalol işlatişsa, seskanib ketaman.
AQŞga nima maqsadda, neça yoşda, qanday oilaviy holatda kelişga qarab, turli ştat va şaharlar mos kelişi mumkin. AQŞ haddan taşqari katta. U alohida 50 mamlakatdan iborat desa ham böladi. Qaysidir biri sizga köproq, qaysidiri kamroq mos kelişi tabiiy. Hamma uçun mana bu şahar eng zöri deb ayta olmayman.
Masalan, siz talaba yoki öqişni endi bitirgan yoki kuçli bilimga ega bölsangiz, qandaydir loyihalar qiliş va dunyoni özgartiriş maqsadida kelsangiz, Kaliforniya eng mos keladigani bölsa kerak. Gigant kompaniyalarga işga kirişingiz, loyihangizga tezroq investor topişingiz mumkin.
Tilni bilmasangiz va hali nima iş qilişni özingiz uçun aniqlab olmagan bölsangiz, Nyu-Yorkda moslaşişingiz osonroq keçişi mumkin. Bu yerda özbek diasporasi kattaroq. Yöl-yöriq körsatib, qöllab yuborişlari mumkin.
Siz yuk maşinasi haydovçisi bölib işlamoqçi bölsangiz, sizga köproq Ohayo, Kentukki, Illinoys taraflar mos kelişi mumkin. Logistik kompaniyalar ham köp, şu yönalişda taşişga yuklar ham köp, bemalol katta maşinangiz bilan kirib-çiqiş osonroq.
Sovuqroq havo ma'qul bölsa Viskonsin, Miçigan taraflar; issiq iqlim yoqsa, Florida, Texas, Arizona taraflar mos kelar... Tanlov köp. Juda ham.
Biz qanday qilib Floridaga kelib qolganimizni yuqorida aytib ötdim. Öşa yerda logistika sohasini örgandim. Tajriba töpladim. Ohayoga kelib, öz kompaniyam – “Leo Logistics” logistik kompaniyasiga şu yerda asos soldik. Issiq iqlim va dengizni yaxşi körganim uçun Florida menga juda yoqdi. Yangi imkoniyatlar eşigi oçilgani va tört fasllik iqlimi Özbekistonnikiga öxşab ketgani uçun Ohayoga ham mehrim tuşdi.
“Masjidlarda turli diniy va dunyoviy tögaraklar bor”
AQŞ nomusulmon davlat bölişi mumkin, lekin musulmonlarga qarşi mamlakat ham emas. Katta-katta musulmon jamiyatlari bor va ular emin-erkin, musulmonça hayot tarzini keçirib yurişibdi. Masalan, biz yaşaydigan Kolumbus şahrida 20ga yaqin masjid, 10ga yaqin islomiy maktablar bor.
Köp masjidlarda odam siğmaganidan juma namozlari ikki marta öqiladi. Soat 13:00da va 14:00da. Birinçisiga ulgurmay qolsangiz, keyingisiga kiraverasiz. Masjidlarda turli diniy va dunyoviy tögaraklar bor. Bolalar maktabdan keyingi vaqtini masjidda imkon qadar köproq ötkazişi uçun turli sport tögaraklar, öyin maydonçalari taşkil qilingan.
Işxonalar, maktablar, universitetlar hammaning öz diniy qonun-qoidalariga köra kiyinişiga heç qanday tösqinlik qilmaydi. Agar şunda ham farzandi dinni unutib yuborişidan qörquvi bölsa, unda ota-onaning özi mas'uliyatdan qoçayotgan böladi. Jamiyat özi xohlaganidek hayot tarzini qurişiga imkon yaratib bergan, uning tarbiyasini böyniga olmagan.
Xulosa
Intervyu davomida AQŞga keluvçilarga iloji boriça maslahat va tavsiyalar berişdan qoçdim. Çunki bu yurtga keladiganlarga tavsiyalar internetda ham, OAVda ham, taniş-bilişlar orasida ham tölib yotibdi. Til örganing, mobil va tirişqoq böling, xuşmuomala böling, köproq öqing kabi siyqasi çiqqan va doim takrorlanuvçi tavsiyalarni bergim kelmadi. Ha, bu tavsiyalar muhim, men aytmasam ham hamma biladi. Qolaversa, bu yerga keluvçi har bir odamning tarixi, qismati özgaça va yondaşuv ham turfa.
Bir narsa aniq – AQŞ astoydil yaşaş va işlaşni istagan odam uçun katta imkoniyatlar mamlakati. Tavakkal qiling.
