Zulm saltanatidan kunçiqar yurtga: sovetlarning muhim loyihasi qanday barbod bölgan edi?
|14:05 / 17.10.202157 00716 min
45 yil avval sovet uçuvçisi Viktor Belenko Uzoq Şarqdagi harbiy aerodromdan yangi rusumdagi MiG-25P qiruvçi samolyoti bilan radarlardan yöqoldi. Oradan 22 kun ötibgina TIV yaponlar noqulay şaroitda kunçiqar mamlakat hududiga ötib qöngan sovet samolyotini asirga olgani haqida xabar tarqatdi. Aslida, Belenko Yaponiyaga qoçib ketgan edi.
Yaponiyada dala maydoniga qöngan MiG-25P
1976 yil 6 sentabr. Harbiy uçuvçi Viktor Belenko boşqarayotgan samolyot samoga kötarilib, ança uzoqqa uçib ketadi. Öşa kuni harbiy aerodromdagilar qança kutişmasin, samolyot ortga qaytmaydi. Keyinroq SSSR Taşqi işlar vazirligi Viktor Belenko boşqaruvidagi MiG-25P yaponlar tomonidan asir olinganini aytib bayonot beradi.
Qoçiş
Şu kuni ertalab soat 6:45da katta leytenant Belenko Primoredagi Çuguyevka tumani markazi yaqinidagi Sokolovka qişloğidagi aerodromdan MiG-25P samolyoti bilan parvozni amalga oşiriş uçun osmonga kötariladi. Mazkur samolyotning bort raqami 31 bölib, u Uzoq Şarqda joylaşgan 530-qiruvçi aviatsiya polkiga tegişli edi.
MiG-25P soat 7:40da SSSR çegarasini kesib ötib, Yaponiya hududiga kiradi. Maqsadi Yaponiya orqali AQŞga ketiş bölgan Belenko parvoz uçun xavfli bölgan, dengiz sathidan 30 metr balandlikdan pastlab uçadi va sovet radarlaridan qoçişga muvaffaq böladi. U SSSR-Yaponiya çegarasini ham şu balandlikda kesib ötadi. Yaponiya hududiga ötgandan söng Belenko 6 ming metr balandlikkaça kötariladi. Ammo yaponlar radarda MiG-25Pni payqab qoladi va uni tutiş uçun havoga harbiy samolyotlarni kötaradi. Tahlikali vaziyatda Belenko yana radarlarga körinmaydigan darajada pastlaşga majbur böladi.
Belenko havoga kötarilgaç, oradan 2,5 soat ötib soat 9:15 da Yaponiya radiosi sovet uçuvçisi boşqaruvidagi MiG-25P qiruvçi samolyoti Hokkaydo orolidagi Hakodate şahridagi aeroportga qöngani haqida xabar beradi. Keyinroq ma’lum bölişiça, Belenko Hokkaydo orolida joylaşgan AQŞning Titos aviabazasiga qönişni rejalaştiradi. Ammo samolyotdagi yonilği Titosgaça yetmasligi ehtimoli tufayli u nisbatan yaqinroq bölgan Hakodate şahridagi aeroportga qönişga qaror qiladi.
Hakodate şahridagi aeroportga qönişda Belenko muammoga duç keladi: bu aeroportning uçiş-qöniş yölagi tovuşdan tez uçuvçi MiG-25Pning qönişi uçun yetarli emasdi. Qöniş çoğida u aeroport hududidan çiqib ketadi va dala örtasiga borib töxtaydi. Şu joydan ötgan avtotrassada harakatlanayotgan haydovçilar MiG-25Pni körib uni suratga ola boşlaydi. Bu Belenkoga yoqmaydi. U pistoleti bilan havoga ikki marta öq uzadi va mahalliy ma’murlar kelgunça kutib turadi. Yaponlar kelgaç, Belenko AQŞdan boşpana söraydi va uç kundan söng, 9 sentabr kuni Amerikaga olib ketiladi.
«Qaror qabul qilişim uçun köp vaqt kerak böldi, lekin men yakuniy qarorni parvozdan bir oy oldin qabul qildim va qarorimdan mamnunman. Öz maqsadimga yetişişim uçun menga yaxşi ob-havo va yonilği töldirilgan samolyot kerak edi. Bu ikkalasiga erişiş uçun bir oy kerak böldi. Ana şu bir oyda men beriladigan topşiriqlarni oşiği bilan bajardim. Komandirlarim mening unvonimni oşirişga tayyor edi. Ammo 1976 yil 6 sentabr kuni juda yaxşi vaziyat yuzaga keldi va undan unumli foydalandim»,
Mavzuga oid
— degan edi Belenko 1996 yilda Full Context jurnaliga bergan
Viktor Belenkoning harbiy guvohnomasi
Foto: CIA Museum
Hodisaga Sovet hukumatining reaksiyasi
Belenko Yaponiyaga qoçar ekan, sovet ittifoqi buni heç qanaqasiga tan ololmasdi. Harbiy uçuvçining sönggi rusumdagi qiruvçi samolyot bilan xorijga qoçganiga iqror böliş — bu mamlakatning öz fuqarolari oldida ham, xalqaro maydonda ham şarmanda bölganini tan oliş degani edi. Şu sababli hukumat Belenkoning qoçib ketganini avvaliga hammadan yaşiradi. Hatto xorij OAVda uning qoçib ketgani haqida tinimsiz xabarlar berilayotganda ham SSSRda hodisa haqida lom-mim deyilmaydi.
Ammo hodisa röy bergan paytdan boşlab yaponlarga Belenkoni qaytarib beriş talabi qöyiladi. Bu talab rad etilgaç, yaponlardan heç bölmaganda sovet diplomatlarining u bilan yolğiz uçraşişiga imkoniyat beriş söraladi. Ammo Yaponiya bunga ham rozi bölmaydi. Sovet diplomatlari Belenko bilan u AQŞga uçib ketişi oldidan yaponlar iştirokida körişişga muvaffaq bölişadi. U sovet diplomatlariga SSSRdan Yaponiyaga öz ixtiyori bilan qoçganini, AQŞga ham özi xohlab ketayotganini aytadi. Şu tariqa suhbat tugaydi va Belenko AQŞga uçib ketadi.
1976 yil 28 sentabr kuni Belenko qoçgan kundan 22 kun ötib SSSR Taşqi işlar vazirligi rasmiy xabar tarqatadi. Unga köra Belenko Yaponiyaga adaşib ötib ketgan va qönişga majbur bölgan. Yaponlar esa uni ortga qaytarmay, xalqaro normalarga zid ravişda asir olgan. Xabarda Belenkoning AQŞdan boşpana söragani tilga olinmaydi. Amerikaliklar uning ruhiyatiga ta’sir körsatuvçi dori berib, gapirtirgan va Belenko majburiy ravişda AQŞga olib ketilgan deyiladi.
Belenko SSSR armiyasi formasida
Foto: Wikimedia Commons
SSSR Taşqi işlar vazirligi xodimi Lev Krilov ğarb matbuotida Belenkoning qoçib ketgani, AQŞdan öz ixtiyori bilan boşpana söragani haqida yozilgan gaplarga izoh berib, «bu boşdan oyoq yolğon», deydi. 1976 yil 28 sentabr kuni Moskvada matbuot anjumani taşkil etiladi. Matbuot anjumanida turli idora vakillaridan iborat rasmiy şaxslar bilan birga Belenkoning ögay onasi va xotini qatnaşadi. Ular közda yoş bilan AQŞdan Belenkoni qaytarişini söraşadi. Uning rafiqasi jurnalistlarga «agar xato qilgan bölsa, u uçun duo qilaman», deydi. Ögay onasi esa «Belenko vatanparvar, mehribon öğil va ajoyib er», deb ta’rif beradi. Matbuot anjumanida rasmiylar tomonidan «Imperalizm zöravonlik bilan namunali sovet oilasini barbod qilmoqda» deyiladi.
Şu kuni (ya’ni 1976 yil 28 sentabr) Sovet hukumati Yaponiya hukumatiga tahdidli nota jönatadi. Unda Yaponiya tomonidan qilinayotgan xatti-harakatlar kunçiqar mamlakat uçun oğir asoratlar qoldirişi mumkinligi aytiladi. Şundan söng SSSR Taşqi işlar vaziri Andrey Gromiko boşçiligidagi delegatsiya Yaponiya boş vaziri Zentaro Kosaka bilan muzokara ötkazadi. Gromiko Yaponiyadan zudlik bilan samolyot va uning uçuvçisini qaytarişni talab qiladi. Bu paytda esa samolyot AQŞning Yaponiyadagi harbiy bazasida, Belenko esa okean ortida edi.
Zentaro Kosaka uçuvçini qaytarişning iloji yöqligini, u öz ixtiyori bilan Yaponiyaga uçib kelganini va AQŞdan boşpana sörab, Amerikaga ketganini aytadi. Samolyotni qaytariş böyiça esa Yaponiya bunga tayyorligini, bu uçun SSSRning bu mamlakatdagi elçisi Dmitriy Polyanskiy taşqi işlar vazirligiga kelişi lozimligini aytadi.
Bu uçraşuvdan keyin ham Sovet hukumatining Belenko masalasidagi pozitsiyasi özgarmaydi. Uçuvçi yaponlar tomonidan asir olingan va u samolyoti bilan birga darhol qöyib yuborilişi kerak.
SSSRda Belenkoning qoçib ketişi işi böyiça jami 116 kişi tergov qilinadi. Ular Belenko bilan birga xizmat qilganlar, tanişlari va qarindoşlari edi. Uning xotiniga heç kim bilan aloqa qilmaslikni, mabodo kimdir aloqa qilişga urinsa KGBga xabar berişni tayinlaşadi. Belenkoning barça yaqinlari va tanişlarining har bir qadami KGB tomonidan kuzatuvga olinadi.
Belenko bilan bir joyda xizmat qilganlarning keyinçalik eslaşiça, u xizmat qilgan harbiy qism KGB xodimlari tomonidan örab olinadi. Davlat xavfsizlik qömitasi xodimlari harbiy qismda barçani söroq qilib çiqişadi. Ammo Belenkoga qoçib ketişda yordam berilgani haqida umuman dalil topa olişmaydi.
Oxir-oqibat Belenkoning qoçib ketişi böyiça jinoyat işi qözğatiladi. Tergov tugagandan söng u SSSR harbiy sud kollegiyasi tomonidan sirtdan sud qilinib, vatan xoini sifatida oliy jazo — otuvga hukm qilinadi. Belenkoning qarindoşlari KGB tomonidan doimiy nazoratda bölsa ham, ularning birortasi qamalmaydi. U sobiq oilasi va yaqinlari bilan heç qaçon, hatto SSSR parçalanib ketgandan keyin ham aloqa boğlamaydi.
Belenkoning AQŞdagi hayoti
Belenko AQŞda
1976 yil 9 sentabr kuni, Yaponiyaga qoçganidan uç kun ötib Belenko ilk marta AQŞga boradi. Oradan biroz ötib unga siyosiy qoçoq maqomini berişadi. Bu haqdagi hujjatga AQŞning öşa paytdagi prezidenti Jimmi Karter imzo çekadi. 1980 yil 14 oktyabr kuni AQŞ Kongressi Belenkoga AQŞ fuqaroligini beriş haqidagi qonunni tasdiqlaydi.
Söngra, u AQŞda aerokosmik texnikalar böyiça muhandis bölib işlaydi. Şuningdek, uzoq yillar davomida AQŞdagi harbiy akademiyalarda sovet samolyotlarining xarakteristikasi böyiça ma’ruzalar öqiydi. Bundan taşqari, fuqaro va harbiy aviatsiya sanoatida faoliyat olib boruvçi kompaniyalar bilan hamkorlik qiladi. Hatto AQŞdagi turli kompaniyalarning reklama roliklarida ham suratga tuşadi.
Turli manbalarga köra, AQŞda u uylanadi va farzandlar köradi. Oradan bir neça yil ötgaç, jurnalistlar yordamida Viktor Belenko özining maşhur «MiG uçuvçisi» kitobini yozib, naşr ettiradi. Kitobda u özini SSSRdan qoçib ketişga undagan sabablar va voqea tafsilotlarini tasvirlab beradi.
Belenko haqidagi taxminlar va miş-mişlar
SSSR va AQŞda Viktor Belenkoning qoçişi yoş uçuvçining qarori emas, balki Ğarb maxsus xizmatlarining maxsus operatsiyasi degan taxminlar ham bildirilgan. Yaqinda Rossiya saytlaridan birida berilgan maqolada hozirda vafot etgan, sinovçi-uçuvçi Valeriy Menitskiyning fikriga asoslanib, şunga öxşaş bir versiya ilgari surildi.
Uzoq yillar davomida Mikoyan konstruktorlik byurosining boş uçuvçisi bölib işlagan Menitskiy Belenkoning tarjimai holidagi ğalati narsalarni aytib ötadi: u uzoq yillar davomida qarindoşlaridan özini tortib yaşagan, har doim qöşimça pulga ega bölgan va qiziqişini aytib jangovar samolyotlar haqida ma’lumot qidirgan.
Menitskiyning sözlariga köra, bularning barçasi Belenko (yoki uning qiyofadoşi) yoşligidan yollanganligini körsatadi. U Omskga köçib kelganida «köndirilgan» yoki Belenkoni xorijlik josus bilan almaştirişgan. Belenko yöq qilinib, uning örniga xorij josusi bölgan qiyofadoşi avval uçuvçilar maktabida öqigan. Söng, harbiy aviatsiyada sidqidildan xizmat qilgan va oxir-oqibat MiG-25Pni olib qoçişdan iborat bölgan operatsiya uçun tayyorlangan, degan qaraşlar ham ilgari surilgan.
Bunday taxminlarga kelinişiga Belenko hujjatlarda körsatilgan yoşidan ança yoş degan taxmin ham sabab bölgan. Tarix har doim faktlarga tayanadi va yuqoridagi taxminlar dalil örnida qabul qilinmagan. Qabul qilingani — Belenko Yaponiya orqali AQŞga qoçib ketgan, vassalom.
MiG-25P
MiG-25P
Foto: RIA Novosti
Öşa paytlarda MiG-25 qiruvçi uçoği sovet harbiy aviatsiya muhandislarining eng muvaffaqiyatli loyihalaridan biri sanalardi. Amerikalik harbiylar bu samolyotning imkoniyatlarini yuqori baholagan, NATOda uni öziga xos manyovrlari uçun Foxbat – «Tulki körşapalak» deb nomlaşgandi.
MiG-25 – bu Mikoyan-Gureviç boşçiligidagi konstruktorlik byurosi tomonidan yasalgan, uçinçi avlodga mansub tovuşdan tez uçar ikkita dvigatelli qiruvçi samolyot edi. Viktor Belenko qoçib ketgunga qadar, Ğarb mamlakatlarida u haqda ma’lumot juda kam bölgan. Bu ma’lumotlar ayğoqçi sun’iy yöldoşlar va Yaqin Şarqdagi harbiy harakatlar paytida olingandi. 1971 yil mart oyida Isroil harbiylari MiG-25ga öxşaş samolyotning juda katta tezlikda parvoz qilib yer sathidan 20 kilometr balandlikkaça kötarilganini kuzatişadi. Öşanda isroilliklar uni tutişni yoki jilla qursa urib tuşirişni ham uddasidan çiqa olişmaydi.
Keyinçalik MiG-25 29 ta jahon rekordini örnatadi. Jumladan, u yer sathidan eng baland — 37 ming 650 metrgaça kötariladi. Bu natijani öşa paytda boşqa bironta samolyot körsata olmas edi. Aksariyat harbiy ekspertlar bu samolyot köplab imkoniyatlarga egaligi bilan Ğarb uçun jiddiy psixologik tahdid körsatayotganini ta’kidlaşgandi.
Viktor Belenko ana şu turdagi samolyotning yanada mukammallaşgan namunasi MiG-25Pda parvozni amalga oşiradi. Belenko olib qoçib ketgan samolyot öşa davrning eng mukammal va zamonaviy harbiy samolyoti edi.
MiG-25Pning keyingi taqdiri
AQŞ razvedka xizmatlari uçun samolyot haqiqiy «sovğa» bölib çiqadi. Yaponiyadagi AQŞ harbiy bazasida MiG-25P demontaj qilinadi va qismlarga bölib taşlanadi. Amerikalik harbiy muhandislar MiG-25Pni örganib, uning imkoniyatlarini yuqori baholaydi.
Örganiş işlari tugagandan söng, oradan ikki oy ötgaç samolyot öndan ortiq konteynerga joylangan holda SSSRga qaytariladi. Bu paytda AQŞda yaşayotgan Belenko samolyotning qaytarilişiga qarşi böladi. Ammo yaponlar sovet ittifoqi bilan munosabatlar butunlay buzilişini istamasdi.
Yaponlar qaytarib bergan MiG-25P qayta yiğiladi. Ammo undan harbiy samolyot sifatida foydalanilmaydi. U Latviyadagi aviatsiya maktabiga beriladi. MiG-25Pdan u yerda uzoq yillar öquv quroli sifatida foydalanişadi.
Samolyotning öğirlanişi SSSR harbiy aviatsiyasi uçun köplab muammolarni yuzaga keltiradi. Avvalo harbiy aviatsiya foydalanadigan «Kremniy» tanib oliş tizimini yanada zamonaviy va murakkab «Parol» kodlaş algoritmiga almaştirişadi. Şuningdek, «Smerç-A» radiolokatsiya stansiyalari örniga yangi «Sapfir S-25» örnatiladi.
MiG-25P bilan boğliq muammolar şu bilan tugamaydi. SSSRda bu turdagi samolyotlardan köplab işlab çiqarilgan edi. Sovet hukumati ulardan foydalanişni töxtatadi va samolyotlarni şoşilinç tarzda sotsialistik lagerga kiruvçi hamda boşqa «döst» mamlakatlarga eksport qiliş uçun tayyorlay boşlaydi. Şu tariqa MiG-25P samolyotlari ança arzon narxlarda Osiyo va Yaqin Şarqdagi davlatlarga sotiladi.
Öşa paytda MiG-25P olib qoçilişi ortidan Sovet Ittifoqi körgan zarar 2 milliard rublga baholanadi.
Belenkoning izidan
Belenko MiG-25Pni olib qoçgandan ikki hafta ötib, 1976 yil 23 sentabr kuni boşqa bir sovet uçuvçisi Valentin Zosimov eski «An-2» samolyotida Eronga qoçib ketadi. SSSR rahbariyati Eron hukumatiga tahdid qiladi va darhol uçuvçi hamda uning samolyotini qaytarib berişni talab qiladi. SSSR rahbariyati agar Eron qoçoq uçuvçi va uning samolyotini qaytarmasa Sovet armiyasi sanoqli soatlarda Eronga bostirib kirişi va mamlakatni vayronaga aylantirişini aytib tahdid qiladi.
Eron şohi Muhammad Rizo Pahlaviy xalqaro taşkilotlarning noroziligiga qaramay, ikki davlat örtasidagi munosabatlar yomonlaşib ketmasligi uçun Zosimovni SSSRga topşirişga qaror qiladi. 1976 yil 25 oktyabrda Zosimov SSSRga qaytariladi.
Şuningdek, 1989 yilda yana bir sovet uçuvçisi Aleksandr Zuyev MiG-29 samolyotini Turkiyaga olib qoçib ketadi. Zuyevga AQŞ boşpana beradi. MiG-29 esa darhol SSSRga qaytariladi.
