Qon bilan yaralgan sana: qiynoqqa solingan va qatl etilgan talabalar xotirasi haqida hikoya
|14:40 / 17.11.202165 9326 min
Bugun, 17 noyabr - xalqaro talabalar kuni. Bu kunning tarixi qonli ötmişga, qiynoqqa solingan va sudsiz qatl etilgan talabalar fojiasiga borib taqaladi.
Foto: obessu.orgFoto: obessu.org
Talabalar bayrami 1946 yil 17 noyabr Praga şahrida butun dunyo talabalar kongressida tasdiqlangan. Uning tarixi Ikkinçi jahon uruşi vaqtida Çexoslovakiyada boşlangan fojiali voqealarga borib taqaladi.
Hitler istilosi
Xalqaro talabalar kunini nişonlaş kontekstini yaxşiroq tuşuniş uçun Ikkinçi jahon uruşi oldidan Yevropa tarixiga nazar taşlaş kerak. 1933 yilda Germaniyada hokimiyat tepasiga Adolf Hitler keldi. Keyingi yillarda mamlakat öz çegaralaridan taşqarida bölgan, ammo ular Germaniya Reyxiga tegişli deb hisoblagan hududlarga nisbatan tobora tajovuzkor da’volarni bildirdi.
1938 yilda Hitler öz vatani Avstriyani anneksiya qildi. Köp ötmay Çexoslovakiya öz hududining bir qismidan voz keçişga majbur böldi va Uçinçi Reyxga Çexoslovakiyaning hududlari ustidan nazoratni berdi. Çexoslovakiya bölinib, mustamlakaga aylandi.
1939 yil mart. Praga. Diktator Adolf Gitler bosqini davri. Manba: Wikipedia
Namoyişdan söng qamoqqa olingan va sudsiz qatl etilgan talabalar
1939 yil oxirida Çexiya va Moraviya protektoratining natsist hukumati Pragada Çarlz (Charles University) universitetining tibbiyot fakulteti talabalari tomonidan uyuştirilgan namoyişni bostirişdi. Namoyiş 28 oktyabrda Çexoslovakiya Respublikasi mustaqilligi bayrami munosabati bilan bölib ötdi. Uşbu namoyiş paytida talaba Yan Opletal öqdan jarohatlangan, keyinçalik u 11 noyabrda olgan jarohatlaridan vafot etgan.
15 noyabr kuni uning jasadi Pragadan Moraviyadagi uyiga olib ketilişi kerak edi. Uning dafn marosimi tadbiri minglab talabalardan iborat natsistlarga qarşi namoyişga aylanib ketdi.
Yan Opletalning dafn marosimi. 1939 yil 16 noyabr. Manba: WikipediaYan Opletalning dafn marosimi. 1939 yil 16 noyabr. Manba: Wikipedia
Mavzuga oid
Biroq natsistlar hukumati bunga javoban şafqatsiz çoralar kördi: ular barça Çexiya universitetlarini yopdilar, 1200 dan ortiq talabani hibsga olib, ularni Sachsenhausen konslagerlariga yuborişdi.
Surgun qilingan 1200 nafar talabadan kamida 20 nafari qamoqdan omon qolmagan. Pragadagi Germaniya universitetidan taşqari barça universitetlar uruş oxirigaça yopiqligiça qoldi.
17 noyabrda esa töqqiz nafar talaba va professor sudsiz qatl etildi. Ular:
Yozef Matuşek — tarixçi va dotsent; Opletalning dafn marosimini taşkil etişda iştirok etgan;
Yaroslav Klima — huquq fakulteti talabasi; Çexiya talabalari milliy assotsiatsiyasining Çexiya va Moraviya raisi, Opletalning dafn marosimida gestapo (faşistlarning maxfiy politsiyasi) tomonidan hibsga olingan talabalarni ozod qilişni söragan;
Yan Vaynert — Bohemistika va germanşunoslik talabasi; Opletalning dafn marosimida Gestapo tomonidan hibsga olingan talabalarni ozod qilişni söragan;
Yozef Adamek — yuridik fakultet talabasi; Çexiya talabalari milliy assotsiatsiyasining Çexiya va Moraviya kotibi;
Yan Cerni — tibbiyot fakulteti talabasi; Opletalning dafn marosimida Gestapo tomonidan hibsga olingan talabalarni ozod qilişni söragan;
Marek Frauvirt — iqtisod fakulteti talabasi; Pragadagi Slovakiya elçixonasi xodimi sifatida natsistlardan qoçişga uringan yahudiylarga soxta pasportlar bergan;
Bedriç Kula — huquq fakulteti talabasi; Çexiyadagi Çexiya talabalari uyuşmasi kotibi;
Vatslav Şafranek — arxitektura fakulteti talabasi;
Frantisek Skorkovskiy — yuridik fakultet talabasi; Xalqaro talabalar konfederatsiyasi qömitasi direktori, Çexiya talabalari milliy assotsiatsiyasining Çexiya va Moraviyadagi xorijiy bölimi raisi.
Tarixçilarning taxminlariga köra, natsistlar namoyiş uyuştirilişini xohlaşgani uçun dafn marosimiga ruxsat berişgan. Bu ularga Çexiya universitetlarni yopiş va antifaşist dissidentlarni tozalaş uçun bahona edi.
1939 yil oktyabr va noyabr oylarida bölib ötgan ikki namoyiş Çexoslovakiya aholisining faşist kuçlariga qarşi yagona yirik qözğolonlari bölib qoldi.
Qiynoqqa solingan va qatl etilgan talabalar xotirasi uçun
Nemislar tomonidan bosib olingan Çexoslovakiyada talabalarga qilingan vahşiylikni qoralaş va ularning xotirasini abadiylaştirişning ilk ğoyasi 1940 yilda Çexoslovakiya armiyasi tomonidan Angliyada muhokama qilingan.
1941 yilda, voqealardan ikki yil ötib, Londonda (Buyuk Britaniya) Xalqaro talabalar kengaşi bölib ötdi, ular orasida bir qator qoçqin talabalar ham bor edi. Kengaşda uşbu voqea munosabati bilan 17 noyabr xalqaro talabalar kunini joriy etişga qaror qilindi.
Butun 1941 yil davomida boşqa mamlakatlar talabalarini 17 noyabrni xotirlaş, nişonlaş va natsistlarga qarşilik körsatiş hamda barça mamlakatlarda erkinlik va demokratiya uçun kuraşni rağbatlantiriş kuni sifatida tan olişga köndiriş işlari olib borildi. Natijada, ön törtta davlat quyidagi bayonotga rozi böldi va imzoladi:
«Biz, Buyuk Britaniya va uning hududlari, şuningdek, Hindiston, Şimoliy va Janubiy Amerika, SSSR, Belgiya, Çexoslovakiya, Fransiya, Gretsiya, Xitoy, Gollandiya, Norvegiya, Polşa, Yugoslaviya va barça erkin mamlakatlar talabalari faşistlar zulmiga birinçi bölib qarşi çiqqan, 1939 yilgi bosqinni qoralagan, natijada qiynoqqa solingan va qatl etilgan talabalar xotirasi uçun 17 noyabrni Xalqaro talabalar kuni deb e’lon qilamiz».
Ikkinçi jahon uruşidan keyingi yillarda bu an’ana Xalqaro talabalar ittifoqi va bir qator boşqa taşkilotlar tomonidan kuzatildi.
17 noyabr bugungi kunda
Bugun Çexiya va Slovakiya 17 noyabrni «Ozodlik va demokratiya uçun kuraş kuni» sifatida nişonlaydilar.
Biroq bu kun boşqa mamlakatlarda ham katta ahamiyatga ega. Özining qayğuli tarixi bilan 17 noyabr bugungi kunda talabalarni xotirlaş va ularning faollik kunidir. Yevropa maktabi talabalari uyuşmalarining taşkiliy byurosi OBESSU har yili talabalar va jamiyat uçun oliy ta’limni yanada kengroq miqyosda yaxşilaş maqsadida turli tadbirlar orqali talabalarning öz huquqlaridan xabardorlikni oşirib boradilar.
