Boşi uçun $50 mln tikilgan terrorçi: Usoma bin Lodin qanday yöq qilingan?

Usoma yaxşi joylarda öqitiladi, diniy bilimlarni ham puxta egallaydi. Uning şe’rlar yozgani, qora otlarga qiziqqani, Londonning “Arsenal” klubiga işqibozlik qilgani haqida ma’lumotlar bor. Jiddadagi şoh Abdul Aziz universitetiga kirgan Usoma iqtisod va biznes boşqaruvi böyiça tahsil oladi. Ammo universitetni tugatmay, Afğonistonga yöl oladi.

Radikallaşuv sari qadamlar

1979 yilda sovet qöşinlarining Afğonistonga kiritilişi dunyo geosiyosatida jiddiy özgarişlarga sabab böldi. SSSRning siyosiy raqiblari bu davlatda sovet qöşinlariga qarşi turli tuzilmalar tuza boşladilar. Afğonistonning özida ham SSSRning bu harakati aksariyat aholi tomonidan bosqinçilik deya baholandi va juda köpçilik mujohidlar safiga qöşildi.

Kun sayin kengayib borayotgan mujohidlarni tayyorlaş, qurol-yaroğ bilan ta’minlaş zarur edi va qator davlatlar öz maxsus xizmatlari orqali bu jarayonga boş qöşişadi. Ayni şu davrda Usoma bin Lodin ham ğayridinlarning aşaddiy duşmani sifatida maydonga çiqadi va Afğonistonga borib, öz mablağlarini ayamay işlata boşlaydi.

U bu paytga kelib otasi kabi quriliş firmasi oçgan, qator texnika va boyliklarga ega edi. Pokistonda u salafiy peşvolardan bölgan Abdulla A’zam bilan uçraşadi va ular 1984 yilda “Hidomat maktabi” tuzilmasiga asos solişadi. Tuzilmaning asosiy vazifasi mujohidlar ta’minotiga kömaklaşiş edi.

Ammo keyinçalik Usoma Afğonistondagi arablar alohida harakat sifatida şakllanişi zarurligi haqidagi ğoyani ilgari suradi va 1988 yilda “Al-Qoida”ga asos soladi.

Teraktlar va maşhurlik

1989 yilda Afğonistondan Saudiyaga qaytgan Usoma ulkan imperiyani yenggan qahramon sifatida kutib olinadi. Sovet qöşinlari Afğoniston hududini tark etgan paytda arab olamida ziddiyatlar kuçayib borar, ayniqsa Iroqning Kuvaytga bostirib kirişi jiddiy uruşlarga ulanib ketadi.

Iroq prezidenti Saddam Husaynning arab davlatlarini birlaşişga çaqiriqlari qabul qilinmaydi. Nafaqat qabul qilinmaydi, balki Iroq va Saudiya örtasida katta jarlik paydo böladi. Şu paytgaça ham ixtilofda bölib kelganiga qaramay, Saudiya Eron–Iroq uruşida Iroqni moliyaviy qöllagandi. Ammo Iroqning Kuvaytga tösatdan bostirib kirişi hududdagi eng katta kuzir – neft iqtisodiyotiga soya solişi tabiiy edi. Vaziyatni öziça baholagan va katta armiya hamda tiyiqsiz prezidentga ega Iroq timsolida jiddiy xavfni köra bilgan Saudiya monarxiyasi oilasi öz ittifoqçisi AQŞdan kömak söraydi.

Usoma podşohlik oilasining AQŞdan yordam söraganini qabul qila olmaydi va podşoh bilan muqaddas şaharlarni himoyalaşni özi kabilar zimmasiga olişi kerakligini aytadi. Ammo podşoh Fahd al-Saud uning bu taklifini qabul qilmaydi va AQŞ harbiy bazasini mamlakat hududiga joylaştiradi. Usoma bin Lodin bu harakatni xiyonat deb hisoblaydi va podşohni Saudiyani AQŞ koloniyasiga aylantirişda ayblaydi.

Usoma bin Lodin jiddiy çaqiriqlari tufayli 1992 yilda Saudiyadan badarğa qilinib, Sudanni doimiy vatan tutadi hamda jangarilar lagerini taşkil qiladi. 1994 yilda esa Saudiya fuqaroligidan mahrum qilinadi va oilasi tomonidan ajratiladigan yillik 7 mln dollar kömakdan ham mosuvo böladi. Tez orada u Sudandan ham badarğa qilinadi va Afğonistonga yöl oladi.

Boyligining katta qismi va muqim joyidan ayrilgan Usoma haqiqiy alamzadaga aylanadi, endi uni ortga qaytarib bölmasdi.

1990 yillardayoq uning tarafdorlaridan birining uyidan baland minoralar va markazlarga zarba berişga oid rejalar topiladi. Bu uning bu harakatiga oid dastlabki dalillar edi. Kiçik portlaşlardan keyingi eng jiddiy harakat 1998 yilda AQŞning Keniya va Tanzaniya elçixonalaridagi portlatişlar böldi. Yuzlab odamlar halok bölgan teraktlardan keyin bin Lodin AQŞ tomonidan qidirilayotganlar röyxatida yetakçilardan biriga aylandi va uning ortidan jiddiy ov boşlandi.

11 sentabr. Buriliş nuqtasi

2001 yilning 11 sentabri tarixning eng esda qolarli sahifalaridan biri bölib qoladi. Nyu-Yorkdagi egizak binolar, Pentagon va boşqa obektlarga fuqarolik samolyotlari yordamida uyuştirilgan total hujum oqibatida rasman 2997 kişi halok bölgan. Hodisa dunyoni şu qadar larzaga keltiradiki, odamlar samolyot körsa oyoği titraydigan bölib qolişadi.

Darhol Usoma bin Lodinga şubha tuşadi va AQŞ Afğoniston hukumatidan uni tutib berişni talab qiladi. Ammo bu talab rad qilinadi, bin Lodinning özi esa bu teraktlarga aloqadorligini rad etadi. Faqat 2004 yilga kelibgina u 11 sentabr voqealarini uyuştirganini tan oladi va “buni xohlamagandim, lekin majbur qilişdi” deya izoh beradi.

Teraktdan bir oy ötmay AQŞ öz ittifoqçilari bilan Afğonistonga bostirib kiradi va birinçi nişon sifatida bin Lodinni izlay boşlaydi. Şu bilan boşlangan jarayon keng qamrovli uruşga aylanib ketadi va aytarli natija bermaydi. Köpçilik öylaganidek bin Lodin tutib olinmaydi, hatto Usoma yaşiringan deb taxmin qilingan Tora-Bora ğorining işğol qilinişi ham samara bermaydi, nişon topilmaydi. Asta-sekin uruş çöziluvçan va doimiy tus oladi, Usoma şaxsi esa AQŞ duşmanlari uçun haqiqiy timsolga aylana boradi.

Uning boşi uçun 25 mln dollar pul tikiladi, AQŞ uçuvçilar uyuşmasi bunga qöşimça yana 2 mln dollar va’da qiladi. Vaqt ötib Kongress Senati bu mukofotni 50 mln dollarga qadar oşirişni yoqlab ovoz beradi, ammo qöşimça mablağ ajratişga ulgurilmaydi.

“Neptun nayzasi”

Klinton davrida boşlangan bin Lodin qidiruvi Buş davrida uruş va haqiqiy ovga aylanadi hamda Obama prezidentligidagina yakuniga yetadi. 2011 yil 2 mayida “Neptun nayzasi” nomi bilan ötkazilgan operatsiya çoğida nihoyat Usoma bin Lodin yöq qilindi.

Usomaning telefondan foydalanmasligi, ovozi tufayli raketa zarbasiga uçragani maxsus xizmatlarga ma’lum edi. Şu sabab terrorçilar yetakçisi taşqi dunyo bilan aloqa qiliş uçun kurerlar xizmatidan foydalanişga majbur bölgan. Maxsus xizmatlar mana şu yönalişda iş olib boradilar va bu natija beradi.

Maxsus xizmatlar, şuningdek, Afğoniston hududida qoliş uning uçun xavfsiz emasligini ham anglab yetgan, şu mantiq va reja asosida taxminiy kurer ortidan qöşni davlatlarning çegara hududlari örganiladi hamda Pokistonning Abbotobod şahri yaqinidagi bir uyga e’tibor qaratiladi.

Kuzatişlar şuni körsatadiki, bu uyga internet, telefon kabi kommunikatsiyalar ulanmagan, yaşaydiganlar deyarli köriniş berişmaydi, atrofdagilar ham bu uyda kim yaşaşidan bexabar bölgan. Eng qiziği – atrofdagilarning barçasi uylaridan çiqadigan çiqindilarni taşqariga olib çiqişsa, bu uydagilar yoqib yuborişar va bu izlarni yöqotişga harakat deyiş mumkin edi.

Uy Hindiston çegarasidan 30 km, Afğonistondan esa 160 km masofada, şahardan esa 3 km narida joylaşgan. Eng muhimi, bu hovlining atrofdagilardan farqli ravişda 3,5–5,5 metrli beton devor bilan mustahkam qilib öralişi ham unda juda muhim şaxs yaşiringaniga işora qilardi. Uy 8 oy davomida kuzatiladi va bu vaqt oraliğida maxsus operatsiya rejalari işlab çiqiladi.

Dastlab hovli qiruvçi samolyot orqali qariyb bir tonnalik JDAM bombasini taşlab bombardimon qilib yuboriş taklif etiladi. Ammo AQŞ prezidenti Obama bu taklifga rozi bölmaydi, tinç aholi orasida qurbonlarni minimallaştiriş bilan birga Usoma bin Lodinning yöq qilinganiga oid rad etib bölmas dalillar zarur edi.

Operatsiya yarim tunda amalga oşiriladi, AQŞ vertolyotlarining Afğonistondan Pokiston hududiga sezdirmay kirişi maqsadida Oy yoruğligi iloji boriça kamroq tunlardan biri tanlangan. “Neptun nayzasi”da maxsus xizmatning 24 nafar askari bevosita iştirok etadi (jami 79 askar va it). Ular tungi soat 1lar atrofida devorni portlatib içkariga kirişadi va qarşilik qilgan bir neça kişini birma-bir yöq qila boşlaydilar.

Bin Lodinning özi ikkinçi qavatdagi xobgohiga yaşirinadi va ikki xotini uni gavdalari bilan tösib çiqişadi. Biroq askarlar bir ayolni yaralab, ikkinçisini otib taşlab, özlariga yöl oçadilar. Maxsus xizmatning ismi oşkor qilinmagan vakili Usoma endigina avtomatga qöl çözganida köksiga qarata öq uzadi, yiqilganida esa boşini ham nişonga oladi.

Barak Obama boşliq butun qömondonlik onlayn kuzatib borgan, 38 daqiqa davom etgan bu operatsiya çoğida jami 5 kişi öldiriladi: bular – bin Lodinning öğli Hamza, kureri, kurerning akasi (yo ukasi) va uning xotini Buşralar edi.

Usoma bin Lodinning jasadi zudlik bilan olib ketiladi va “Karl Vinson” kemasida identifikatsiya qilinadi. Usomaning böyi 1,93 metr ekanligi ma’lum edi. Ölçov asboblari yöqligi uçun şunday böyga ega askar yoniga yotadi va bu fakt öz tasdiğini topadi. Bu orada Pentagonga yöllangan suratlar jasadning aynan bin Lodinga tegişli ekanligini 95 foizgaça aniqlik bilan tasdiqlaydi. Olingan DNK namunalari ham keyinçalik bin Lodinning singlisinikiga mos tuşadi. Barça dalillar jasad aynan unga tegişli ekanini tasdiqlaganidan söng, tezkor janoza öqiladi va Usoma bin Lodinning jasadi dengizga taşlab yuboriladi.

Dafnning bu usuli heç bir davlat mayitni qabul qilişni istamagani bilan izohlansa-da, köpçilik tomonidan bu birinçi raqamli terrorçi yerga kömilsa, qabri ziyoratgohga aylanib ketişidan qörqiş deya ta’riflangan.

Abror Zohidov