Pensioner mehnatkaşlar: Yoşlar diyori bölgan Özbekistonda bu özini oqlaydimi?
|18:22 / 19.03.202239 07010 min
Aholisining katta qismini 30 yoşga tölmagan yoşlar taşkil qiluvçi Özbekistonda iş beruvçilarning xodimni pensiyaga yoşiga yetgani sababli işdan böşatiş huquqi bekor qilinişi mumkin. Bu yangilik qator muhokamalarga sabab böliş bilan birga, jamoatçilik orasida pensiya tizimidagi muammolarni ham kun tartibiga qaytardi.
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
«Nuroniylarni har tomonlama qöllab– quvvatlaş, ularning turmuş darajasini oşirişga doir qöşimça çora-tadbirlar töğrisida» prezident qarori imzolandi.
Hujjatda nuroniylarning jamiyat hayotidagi örnini mustahkamlaş, ularni ijtimoiy himoyalaş böyiça ezgu maqsadlarda qator örinli çoralar belgilab berilgan.
Biroq xodimning pensiya yoşiga tölgani munosabati bilan u bilan tuzilgan mehnat şartnomasini iş beruvçining taşabbusi bilan bekor qiliş tartibini taqiqlaş töğrisidagi taklifi (bu taklif Mahalla va nuroniylarni qöllab-quvvatlaş vazirligi va Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligidan çiqqan) aholi örtasida turliça kutib olindi.
Kimlardir bu taklifni yoqlamoqda, kimlardir qarşi çiqmoqda va har ikki tomonda öz fikrlarini asoslovçi dalillar bor.
Qarşilar öz fikrini qanday dalillantirmoqda?
Özbekistonda har yili yuz minglab yoşlar maktab, kollej va oliygohlarni bitirib, mehnat bozoriga kirib keladi. Korxona va taşkilotlarda örta yoşlilar va yoşlar şu yerda işlayotgan keksa xodimlar soğ-salomat pensiya yoşiga yetişi va qarilik gaştini surişini sörab yurişadi. Albatta, iş örniga köz tikib.
Iş örinlari muammo, yoşlar umidsizlik va işsizlikdan xorijiy davlatlarga iş axtarib çiqib ketayotgan bir davrda taqiqni joriy etuvçi bu taklif qay darajada özini oqlaydi, uning iqtisodiy tomonlari tahlil qilib körilganmi?
Statistikaga e’tibor bersak, har yili mehnat bozoriga 600-700 ming nafar yoşlar kirib kelişadi. Özbekistonda pensiya oluvçilar soni 2020 yil yakuni bilan 3 mln 824 ming nafar bölgan. Birgina 2020 yilda ularning soni 147,2 ming (4 foiz)ga oşgani inobatga olinsa, bugungi kunda pensionerlarning soni 4 millionga yaqinlaşgan. Şu tendensiya bilan hisoblab körilsa 2021 yilda ham pensionerlar soni taxminan 150 ming nafarga köpaygan böladi.
Mehnat bozoriga kirib kelayotganlar va pensiya yoşiga yetganlar orasidagi farq 4–5 barobar. Ya’ni, pensiya yoşiga yetganlar işdan böşaşi tufayli mehnat bozorida paydo bölişi mumkin bölgan yangi iş örinlari 20–25 foizni taşkil etişi mumkindek.
Mavzuga oid
Iqtisodçi Otabek Bakirovga köra, bu çora mamlakat taraqqiyotini sekinlaştiradi yoki turğunlikka boşlaydi.
«Agar şu yöldan yursak, katta xatoga yöl qöygan bölamiz, ertaga biz, bugungi avlod ham pensiya yoşiga yetgaç, örnimizni heç kimga böşatib berişni istamay qolamiz. Özbekiston keksalar mamlakati bölib qolaveradi».
Yoqlayotganlarning asosi nimada?
Mehnat kodeksining 100-moddasi (Mehnat şartnomasini iş beruvçining taşabbusi bilan bekor qiliş) 7-bandida xodimning pensiya yoşiga tölganligi iş beruvçining taşabbusi bilan mehnat şartnomasini bekor qilişga asos bölişi mumkinligi belgilangan (xodimda yoşga doir davlat pensiyasini oliş huquqi bölganida).
Huquqşunos Xuşnud Xudoyberdiyev «Mehnat kodeksidagi bu kamsitiş xorijiy ekspertlar tomonidan ham köp bora ta’kidlangan va Özbekistonga berilgan tavsiyalarda buni bekor qiliş kerakligi aytilar edi», deb yozdi.
Xodimlarning pensiya yoşiga yetgani uçun iş beruvçi tomonidan böşatib yuborilişiga oid tartib 2010 yilda qonunçilikka kiritilgan. Bungaça bunaqa tartib bölmagan. Huquqşunosga köra, bunday tartib kiritilişidan maqsad, şu yöl bilan tezroq yangi iş örinlarini böşatiş va şu orqali «şunça kişini işga joylaştirdik, şunça yangi iş örinlari oçdik», degan statistikani yaxşilaş bölgan.
«Özi umuman 2010 yillarda budjet pulini iqtisod qiliş uçun pensionerlar, homilador ayollar, nogironlar va kam ta’minlanganlarga qarşi «uruş» oçilgan va öşa davrda köplab adolatsiz qarorlar qabul qilingan edi», – deb yozadi u.
Mehnat kodeksining 6-moddasida xodimning yoşiga qarab mehnatga oid munosabatlarda kamsitiş taqiqlanişi yozib qöyilgan. Ya’ni, «Siz pensiya yoşiga yetdingiz, demak endi işlaşga haqqingiz yöq, sizni işdan böşataman», deyiş ham aynan xodimni yoşiga qarab kamsitiş hisoblanadi.
«Köpçilikda savol tuğilişi tabiiy: uşbu qoida bekor qilinsa, endi xodim 90–100 yoşga kirganda ham işlab yuraveradimi, uni işdan böşatişga heç kimning haqqi yöqmi?
Bu yerda xodimning yoşiga emas, qay darajada öz işiga layoqatli ekanligiga e’tibor qaratiladi. Agar xodim keksaygani sababli öziga yuklatilgan vazifani bajara olmayotgan bölsa, unda uni bemalol işdan böşatiş mumkin. Buni heç kim taqiqlamaydi. Ammo öz vazifasini lozim darajada uddalayotgan xodimni şunçaki yoşini sabab qilib, işdan böşatiş notöğri, albatta», – deb yozadi bloger Xuşnudbek Xudoyberdiyev.
Bu tartib barça uçun birdek bölişi qay darajada töğri?
Tan oliş kerak, turli taşkilot va korxonalarda mehnat qilayotgan qariyalarimizning köpçiligi pensiya yoşiga yetişi bilan öz xohiş-istaklari bilan örnilarini şogirdlariga, yoşlarga böşatib, tön kiyib lavozimni tark etadi.
Qolaversa, korxonalarda bilim va tajribaga ega keksalarni iş beruvçilarning özi işlaşda davom etişga, yoşlarga örnak bölişga çaqirişadi. Yoki pensiya yoşiga yetgan keksa xodimning örnini bosa oladigan kadr topilmaydi. Bu ayniqsa ta’lim, tibbiyot kabi sohalarda öz aksini topgan.
Şu bois ham bu qoidani barça kasb va lavozimlarga bir xilda qöllab bölmaydi. Iş beruvçida ham bu huquq saqlab qolinişi kerak, faqat u huquqni qöllaş mumkin bölgan kasblar-lavozimlarning toifalari belgilab qöyilişi lozim.
Aytaylik, metallurgiya kombinatlari, zararli işlab çiqariş şaroitidagi kasblarda band bölgan odamlar bilan imkon qadar pensiya yoşiga yetişi bilan xayrlaşaveriş kerak. Sababi – uzoq yillik zararli işdagi band bölgan odamning qarigan sari kasallaniş yoki ölim xavfi oşib boradi.
Özbekistonda xalq tomonidan saylanadigan yoki parlament tomonidan tasdiqlanadigan lavozimlardan taşqari davlat korxonalari va taşkilotlaridagi rahbar lavozimlarda ham pensiya yoşiga yetgandan keyin işlaşni taqiqlaş kerak. Zarur bölsa, bilim va tajribasiga köra, şu korxonada boşqa iş berilişi mumkin.
Çunki joylarda yoşi keksa qariyalarning davlat mansab lavozimlarida ötirişi, öz atrofiga qarindoş-uruğlarini töplaşi, manfaatlar töqnaşuvi holatlariga ham sabab bölişi mumkin. Qolaversa, iş jarayonidagi yangiliklarni tez qabul qila olmaslik, amaliyotga joriy eta olmaslik keksalarga xos jihat. Bunga yana jismoniy va ruhiy toliqiş, tezkorlikni qöşing.
Şu sababli mahalliy hokimiyat organlaridagi yuz minglab aholi bilan işlovçi rahbar xodimlar, ayniqsa hokimlar, boşqarma rahbarlari yoş va ğayratli bölişi kerak.
Pensiya ta’minoti tizimi ham isloh qilinişi lozim
Özbekistonda pensiya yoşiga yetgan xodimlarning munosib keksalik davriga ega bölişi uçun qöşimça islohotlarga zarurat bor. Bu borada yangi velosiped yaratişning keragi ham yöq, şunçaki rivojlangan xorijiy davlatlarning tajribasi örganilib, joriy etilmayotgani taassuflanarli hol.
Çindan ham, nega bizda jamğarib boriladigan pensiya fondi masalasi kun tartibiga qöyilmayapti?
Çet ellarda mustaqil pensiya fondlari yiğib borilayotgan mablağlarni töğri yönaltirib, ularni turli yetakçi korxonalarning aksiyalariga tikib, keksalarga pensiya yoşiga yetganda ular kutganidan ham köproq pensiya berib boriş tizimini işga solişgan.
Masalan, dunyodagi eng yirik pensiya jamğarmasi Yaponiyaning investitsion pensiya jamğarmasi bir yilda investitsiyalarga tikilgan mablağlardan 339 milliard dollar pul işlab topgan.
Xorijda pensiya fondlarida yiğilgan mablağ pensioner vafot etsa, uning merosxörlariga beriladi. Bizda örta holli, faqat maoşga kun körib yurgan pensioner olamdan ötsa, özidan farzandlariga heç narsa qoldirmay ketadi.
Yoki bölmasa, Norvegiyadagidek bizda ham oltin qazib oluvçi, toğ-metallurgiya kombinatlari, neft-gaz sohasidagi davlat korxonalari pensiya jamğarmasiga öz daromadlarining kiçik bir foizlarini ötkazib, pensiya yoşiga yetgan qariyalarning barçasiga boşlanğiç miqdorda bir xil pensiya tayinlanişi lozim. Faqat yetarli mehnat stajiga ega, korxonasi tomonidan pensiya jamğarmasiga ajratma öz vaqtida ajratib kelingan, şuningdek, jamğarib boriladigan pensiya tölab borganlarga qöşimça ustamalar tölanişi kerak. Böldi. Formula oddiy.
Otabek Bakirov bu borada quyidagi fikrlarni bildirib ötgan:
«Oqsoqollarimiz, momolarimizni qöllamoqçi, e’zozlamoqçi bölsak, ularni imkon qadar işda, mansab kursisida uşlab ötiriş şart emas, ularga kafolatlangan va mutanosib turmuş tarzini beradigan zamonaviy, jamğarib boriladigan pensiya tizimini yaratişimiz darkor.
[...] Oqsoqollarimiz, momolarimiz şunday pensiya ta’minotiga ega bölişsinki, normal davlatlar qariyalari singari dunyo kezişsin, qarilik rohatini surişsin, duoda bölişsin».
Deputatlarimiz, yuqoridagi rahbarlarimiz munosib qariçilikni ta’minlovçi pensiya tizimini yaratiş ustida boş qotirişsa yaxşi bölardi. Pensionerga işlaş-işlamaslikni esa iş beruvçi va uning öz ixtiyoriga qöyib beriş kerak.
