Yuzlab tadqiqotçi iqtisodçilarni birlaştirgan Centre for Economic Policy Research (CEPR) markazi «Ukrainani qayta quriş rejasi» nomli hisobotini e’lon qildi. Bu iqtisodçilar va ommaviy axborot vositalari tomonidan Yevropa Ittifoqining faol iştirokida mamlakat iqtisodiyotining uruşdan keyingi tiklaniş ssenariysi yoki Ukraina uçun «Marşall rejasi» sifatida atalmoqda.
Hisobot mualliflari orasida MIT, Harvard, Stokholm va Kiyev iqtisod maktablari professorlari bor. Uşbu loyihaning asosiy muallifi sifatida asli ukrainalik, Kiyev-Mogila akademiyasi bitiruvçisi, oxirgi ön yillikning eng taniqli iqtisodçilaridan biri, Berkli universiteti professori Yuriy Gorodniçenko nomi tilga olingan. «Meduza» naşri Gorodniçenko bilan uruşdan keyingi Ukrainani tiklaş qanday keçişi haqida suhbatlaşdi.
— Nima uçun Ukrainani tiklaş rejasi hozirdanoq muhokama qilinmoqda? «Marşall rejasi» ham, uruş tugagaç, 1948 yildan boşlab amalga oşirila boşlangandi?
—Birinçidan, xatolardan saboq olişimiz kerak. «Marşall rejasi» uruş tugaganidan bir neça yil ötgaç tayyor böldi va bu davr mobaynida Yevropa qiyin kunlarni boşdan keçirdi. Agar «Marşall rejasi»ni işlab çiqiş ilgariroq boşlanganda edi, köp azob-uqubatlar va oğriqlardan qoçiş mumkin bölardi. Demak, qaysidir ma’noda ötmişdagi xatolarni hisobga oldik.
Ikkinçidan, uruş davom etmoqda, uning qanday tugaşi hali ham noaniq. Ammo bu Ukrainani tiklaş haqida öylaş vaqti emasligini anglatmaydi. Ikkinçi jahon uruşi tajribasini körib çiqaylik: sovetlar ittifoqi, AQŞ va Buyuk Britaniya uruş davom etayotgan paytda ötkazilgan Yalta konferensiyasida dunyoning uruşdan keyingi tartibotini muhokama qilişgandi.
Ukrainani qayta quriş dasturi juda ham murakkab voqea, köplab taşkiliy harakatlar, muvofiqlaştirişlarni talab qiladi. Uruş tugagaç, Ukrainani tiklaşga yordam berişga qaratilgan bu yangi reja allaqaçon işlaşga tayyor holatga keltirilgan.
—Sizlar işlab çiqqan reja kelajak haqidagi bir neça taxminlarga asoslangan, ammo unda uruş qança vaqt davom etişi haqida aytilmagan. Hisob-kitoblarda uruşning qança vaqt davom etişi mumkinligini ham prognoz qilganmisizlar?
— Hisob-kitoblarda keltirganimizdek, uruşdan keyingi qayta quriş işlari uçun 200 dan 500 milliard yevrogaça mablağ kerak böladi. Bu 2022 yil mart oyidagi holat böyiça hisoblangan raqamlar. Uruş qança uzoq davom etsa, Ukrainani tiklaş uçun şunça köp pul talab qilinadi. Umid qilamanki, uruş tezroq tugaydi. Davom etayotgan uruşning har bir kuni Ukrainaga juda köp azob-uqubatlar, ölim va halokat olib keladi.
Mavzuga oid
— Sizning rejangizga köra, Yevropa Ittifoqi Ukrainani uruşdan keyingi qayta tiklaş işlarida faol iştirok etişi kerak. Bu borada Yevropa yetakçilarida yetarliça siyosiy iroda bormi? Yevropa Ittifoqi zarur mablağ ajrata oladimi?
—Vaqt körsatadi. Aytgan bölardimki, bugungi kunda Yevropadagi munozaralar darajasi va tabiati uruş boşlanişidan oldin kuzatganimizdan butunlay boşqaça. Öşanda Ukrainaning YeIga qöşiliş istiqboli ança noaniq edi. Yaqinda uruş davom etayotganiga qaramay Yevropa komissiyasi prezidenti Ursula fon der Lyayyen, Yevropa Ittifoqining taşqi işlar va xavfsizlik siyosati böyiça Oliy vakili Josep Borrell, Yevropa parlamenti prezidenti Roberta Metsola Ukrainaga keldi. Tasavvur qiling, siz uruş hududiga borişingiz kerak, bu esa katta xavfni anglatadi. Bunday vaziyatda faqat özingiz uçun muhim bölgan hududgagina borişingiz mumkin. Sörov natijalariga köra, Ukrainani Yevropa Ittifoqida a’zo sifatida körişga tayyor bölgan davlatlar soni ortib bormoqda.
Rostini aytsam, hozirda Ukraina Yevropa ideallari: erkinlik, öz taqdirini özi belgilaş uçun kuraşmoqda. Boşqa davlatlar Ukraina öz erkinligini himoya qiliş uçun qilayotgan qurbonliklarga tayyor bölişiga işonçim komil emas. Menimça, Ukraina Yevropa Ittifoqida öz örnini topadi. Öylaymanki, bu sodir böladi.
—Sizningça, uruşni töxtata oladigan iqtisodiy sanksiyalar bormi?
—Turli hisob-kitoblarga köra, agar Rossiya neft va gaz eksportidan daromad ololmasa, juda qiyin ahvolga tuşib qoladi. Uruşni moliyalaştiriş uçun yetarli resurslar bölmasa, uzoq vaqt davomida harbiy harakatlarni davom ettiriş qiyin böladi.
Agar Rossiya Ğarbiy Yevropaga neft va gaz yetkazib bera olmasa, jiddiy moliyaviy muammolarga duç kelişi aniq. Şunday ekan, agar Rossiya energetika sohasiga nisbatan sanksiyalar joriy etilsa, bu uruşning tezroq tugaşiga hissa qöşişi mumkin bölgan muhim omil böladi, deb öylayman.
—Jahon bankining sobiq boş iqtisodçisi Penni Goldberg sanksiyalar samarasizligi, ular boşi berk köçaga olib kelişi va kiritilgan davlat tomonidan yanada köproq tajovuzni keltirib çiqarişi mumkinligi haqida yozdi. Uning fikriça, uruşni sanksiyalar emas, balki diplomatiya töxtatişi kerak. Bu haqda qanday fikrdasiz?
—Uruş boşlanişidan oldin diplomatik yeçim topişga bir neça bor urinişlar qilindi, ammo bu uruşni töxtata olmadi. Harbiy harakatlar davom etayotgan paytda ham diplomatik yeçim qayta-qayta muhokama qilindi, ammo bu ham iş bermadi. Rossiyaning Ukrainadagi qilayotgan xatti-harakatlaridan kelib çiqib, 2022 yil yanvar oyidagi status-kvoni saqlab qoliş haqida jiddiy gapiriş mumkinligini tasavvur qiliş qiyin. Demak, yeçim savdo sanksiyalari, energiya embargosi kabi keskin çoralar tekisligida yotadi. Bu çora-tadbirlar hamma uçun oğriqli böladi, lekin şu bilan birga, kim köproq yöqotişlarga duçor bölişi mumkinligi juda ham muhim jihat.
Global nuqtayi nazardan, Rossiya kiçik bir oçiq iqtisodiyot bölib, jahon yalpi içki mahsulotining 2 foizdan kamroğini taşkil etadi. Bu borada Yevropa Ittifoqining uluşi Rossiyadan 10 baravar köp. Ya’ni, Yevropa Ittifoqi energiya embargosi va sanksiyalardan omon qola oladi, ammo Rossiya bunga qodir emas. Xuddi şu jihat AQŞga ham taalluqli. Ularning iqtisodi Rossiyanikidan 10 baravar katta, şuning uçun sanksiyalarni qöllaş Qöşma Ştatlar uçun kiçik xarajat, lekin Rossiya uçun katta yöqotiş. Bu kabi omillar Rossiyaning xatti-harakatlarini özgartirişga majbur qilişi mumkin.
—Yaqinda maşhur iqtisodçi Daron Ajamöğli Ğarb Rossiya elitasi ularning moliya tizimidan foydalangan holda yaşirgan noqonuniy aktivlariga e’tibor qaratişi kerakligi haqida yozdi. Ğarb davlatlari Rossiya aktivlarini musodara qilişga tayyormi? Umuman, bu amaliyotni amalga oşiriş mumkinmi?
—Ha, bu realistik. Esingizda bölsa, Ikkinçi jahon uruşidan oldin Germaniyaning AQŞda aktivlari bor edi va uruşdan söng, bu mablağlar musodara qilinib, tovon tölaş uçun işlatilgan. Iroqqa ham şu kabi amaliyot qöllangan. Iroqda katta neft zaxiralari bor. Kuvayt bilan uruşdan keyin unga neft eksport qilişga ruxsat berildi, biroq yetkazib berişdan tuşgan daromadning bir qismini Kuvaytga 30 yil davomida kompensatsiya qiliş uçun yönaltirişga majbur edi. Bu vaqt içida Iroq jami 50 milliard dollar tölagan. Demak, tajribadan ötgan pretsedent bor.
Yana bir misol, AQŞda aktivlari bölgan Afğoniston. «Tolibon» hokimiyatga kelişi bilan bu aktivlar tortib olindi va boşqa ehtiyojlarga yönaltirildi. Bu Rossiyaga nisbatan qanday tatbiq etilişini aniq bilmayman, çunki juda qiyin huquqiy jarayon hisoblanadi. Ammo nazariy jihatdan buni amalga oşiriş mumkin.
— Ukrainani tiklaş böyiça dasturingizdagi muhim masala energetika xavfsizligi jihatdan Ukrainaning Rossiyaga qaramligini kamaytirişdir. Ötgan davr mobaynida Yevropa Ittifoqining rivojlangan iqtisodiyotga ega bölgan mamlakatlari ham bunday qila olmadi. Uruşdan keyingi Ukraina bu işni qanday uddalaşi mumkin?
— Töğri, Yevropa Rossiyaning energetika resurslariga qaramligini kamaytiriş örniga kuçaytirdi. Ammo bu ongli tanlov edi. Ular energiyaga qaramlik xavfsizlikka xavf tuğdirişini va bundan ehtiyot bölişlari kerakligini ertaroq anglab yetişlari kerak edi. Ukrainaga Rossiyadan energiya resurslarini import qiliş töxtatilişi haqiqatmi? Menimça, ha. Masalan, Ukraina elektr energiyasining 60 foizi mamlakatdagi atom elektr stansiyalarida işlab çiqariladi va allaqaçon Rossiyadan yadro yonilğisini sotib olmaslik e’lon qilingan.
Oldin Ukraina Rossiya va Belarus energetika tizimining bir qismi edi, ammo hozir u Yevropa Ittifoqi energiya tizimiga ulangan. Bu energetik mustaqillikka erişiş yölidagi ulkan qadamdir. Agar Ukraina ortiqça elektr energiyasi işlab çiqarsa, uni Yevropa Ittifoqiga eksport qilişi mumkin, agar yetarliça elektr energiyasi işlab çiqarilmasa, Yevropa Ittifoqidan import qilinişi mumkin. Bu har ikki tomon uçun ham foydali. Xuddi şu narsani neft bilan ham, gaz bilan ham, kömir bilan ham qiliş mumkin.
—Rossiya nefti va gazini Yevropaga yetkazib berişning töliq taqiqlanişini köramizmi?
—Menimça, hozir Rossiyadan energiya resurslarini sotib oliş axloqsizlikdir. Aslida, bu juda köp sonli ukrainaliklarni öldiradigan rejimni moliyalaştiradi. Buni Germaniya va boşqa köplab mamlakatlardagi saylovçilar ham yoqtirmasligi aniq. Öylaymanki, agar biz kimyoviy quroldan foydalaniş, yangi Buça yoki boşqa vahşiyliklar takrorlanişini körsak, 90 foiz ehtimol bilan bu reallikka aylanadi.
— Ukrainani tiklaş dasturingizda tilga olingan yana bir faraziy tösiq – korrupsiya va davlat boşqaruvi sifatining pastligidir. Uruşdan keyingi qayta quriş va undan keyingi davrda korrupsiyani yengib ötişni qanday körasiz?
—Birinçidan, biz heç qaçon korrupsiya nolga teng böladigan dunyoni körmaymiz. Hatto Şvetsiya, Finlandiya yoki Daniya kabi mamlakatlarda ham korrupsiya u yoki bu şaklda mavjud. Korrupsiyadan butunlay qutuliş maqsadi real emas.
Ikkinçidan, korrupsiyaga qarşi kuraşiş uçun ğildirakni qayta ixtiro qilişning hojati yöq. Buni amalga oşirişingiz mumkin bölgan juda köp maxsus vositalar mavjud. Masalan, bizning dasturimizda, qilinadigan loyihalar qaror qabul qiluvçilarning döstlari va qarindoşlari örtasida taqsimlanmasligini ta’minlaş uçun qat’iy tartib-qoidalar mavjud. Şaffoflik va javobgarlik böladi. Ukraina Yevropa Ittifoqida işlab çiqilgan institutlar va korrupsiyaga qarşi rasmiy amaliyotlardan foydalanişi mumkin.
Tajriba şuni körsatadiki, uruşdan keyingi qayta quriş hatto korrupsiya bilan boğliq muammolar mavjud bölgan mamlakatlarda ham muvaffaqiyatli bölişi mumkin. Misol uçun, Italiyada Ikkinçi jahon uruşidan keyin korrupsiya haqida jiddiy xavotirlar mavjud edi. Ammo u yerda tiklaniş dasturi oxir-oqibat muvaffaqiyatli keçdi, çunki odamlar yagona maqsad bilan mazmunli harakat qilişdi. Menimça, Ukrainada ham şunday böladi.
—Sizning rejangiz allaqaçon Ukraina uçun yangi «Marşall rejasi» deb atalmoqda: ular örtasida juda köp öxşaşliklarni ham keltiriş mumkin. «Marşall rejasi»da Qöşma Ştatlar markaziy rolni öynagan bölsa, sizda bu Yevropaga berilgan. AQŞning u yoki bu şakldagi iştirokini ham tasavvur qilasizmi?
—Ha. Yevropa Ittifoqi markaziy öyinçi böladi deb taxmin qilişimizning asosiy sababi şundaki, agar Ukraina va Yevropa Ittifoqi bir nuqtada birlaşsa, asosiy rolni (qayta qurişda) Yevropaga beriş mutlaqo oqlanadi, çunki şu yöl bilan Ukraina va Yevropa Ittifoqi öz manfaatlarini muvofiqlaştirişi mumkin. Ukraina AQŞning ştatiga yoki Kanadaning provinsiyasiga aylanmoqçi emas, şuning uçun ularga markaziy rolni beriş befoyda. Lekin albatta, boşqa davlatlar ham qayta qurişda öz hissasini qöşişi mumkin.
—Ukrainaga moliyaviy yordam davlatlar budjetidan jalb qilinadimi yoki xususiy manbalardan?
—Har qanday şaklda. Bizning rejamizdagi asosiy tamoyil şundan iboratki, uruşdan keyingi qayta quriş kreditlar hisobidan moliyalaştirilmasligi kerak, çunki mamlakat allaqaçon juda oğir ahvolda qoldi va uning qarzlarga xizmat körsatiş imkoniyati çeklangan. Şu sabab jalb qilinadigan mablağlar beğaraz yordam, grantlar körinişida bölişi kerak.
—Beş yildan keyingi Ukrainani qanday tasavvur qilasiz?
—Bu men uçun juda qiyin savol. Men umidlarimni prognozlarimdan ajrata olmayman. Umid qilamanki, Ukraina hududiy yaxlit, erkin, demokratik davlat böladi. Yevropa Ittifoqiga qöşiliş yölida harakat qilayotgan yoki allaqaçon ittifoqqa kirgan böladi. Tinçlik hukm suradi. Men Ukraina uçun şunday kelajakni xohlardim.
