Yuqori aniqlikdagi qurollar tugayaptimi? Rossiya Ukrainaga qanday raketalar bilan zarba bermoqda?
|21:42 / 19.10.202224 96810 min
Rossiya Ukraina hududiga zarba berişda davom etyapti, bunda asosiy qurol sifatida nisbatan arzon kamikadze-dronlardan foydalanilyapti. Kiyevdagilar fikriça, ular Eron tomonidan yetkazib berilgan. Harbiy mutaxassislar fikriga köra, Rossiyada yuqori aniqlikdagi zamonaviy raketalar zaxirasi juda çeklangan.
Kiyevga raketa zarbalari oqibatlari. Foto: Getty Images
Rossiya qanday raketalardan foydalanyapti?
Qrim köprigidagi portlaşdan söng, Rossiya Ukrainaning energetika infratuzilmasiga yoppasiga raketa hujumi uyuştirdi. Bunda foydalanilgan qurol turi böyiça savollar yuzaga keldi.
Mudofaa böyiça ekspertlar ta’kidlaşiça, Rossiya quruqlikdagi nişonlarga qarşi «yer-havo» raketalarini qöllagan, ya’ni havo hujumidan mudofaa tizimlari orqali öqqa tutilgan. Bu esa zarbaga mos keluvçi qurollar yetişmasligidan dalolat beradi.
«Sönggi hujumlarning diqqatga sazovor jihati – yerdagi nişonlarga qarşi turli raketalardan foydalanişning köpayişidir. Yerdagi nişonlarga qarşi qanotli raketalarni qöllaş – fikrimizga köra, muammoning ildizi. Ba’zi joylarda zaxiralar agar tugamagan bölsa, tobora kamayib bormoqda», – deydi Xalqaro strategik tadqiqotlar institutining harbiy-koinot masalalari böyiça katta ilmiy xodimi Duglas Barri.
Tahlil: Eron dronlari Ukraina uçun yangi tahdid. Va raketalar taqçilligi alomati
Rossiya qanotli raketalarning örnini bosuvçi qurollarni izlayotgani alomatlaridan biri – Eron dronlaridan Ukrainada tez-tez foydalanayotganidir.
Eronliklar droni Kiyev osmonida, 17 oktyabr. Foto: Reuters
Sentyabr oyi örtalaridan boşlab, Ukraina osmonida «Geran-2» dronlari, sönggi paytlarda esa ularning kiçikroq varianti «Geran-1» paydo böldi. Eronda işlab çiqarilgan «Shahed-136» va «Shahed-131» dronlari Rossiyada şunday nomlanadi. Bular arzon va nisbatan oddiy bölişiga qaramay, uzoq masofaga uçib, yerdagi katta va zaif statsionar nişonlarni urişga qodir.
Mavzuga oid
Eron 1980-yillar oxiridan beri uçuvçisiz tizimlarni işlab çiqarişga katta sarmoya kiritmoqda. Ammo bozorda dron va navigatsiya tizimlari nisbatan erkin sotila boşlagaç, Eron dronlari zarba beruvçi vositadan haqiqiy strategik qurolga aylandi.
Uruşdagi har qanday yangi qurol kabi ular faol qarşilikka duç kelmadi. Ukraina qurolli kuçlari dronlarning yarmidan köpini urib tuşirganini da’vo qilsa-da, uşbu qurilmalarga qarşi kuraş hamon juda qiyin – ular radarlarga unçalik körinmaydi va urib tuşiriş ham murakkab.
Rossiyada qimmat qanotli va ballistik raketalar yetişmayotgan şaroitda bunday oddiy va arzon vositadan voz keçiş qiyin.
Töğri, har qanday aksiyaga qarşi reaksiya bildiriladi va katta ehtimol bilan hozirda köplab mutaxassislar dronlar tahdidiga qarşi kuraş usullari ustida işlamoqda. Arzon yeçim köpinça juda samarali bölmaydi va unga qarşi qanday kuraşiş darhol özlaştirib olinadi.
Ammo hozirça bunga erişilmadi va ehtimol Ukraina osmonida raketalar kamaysa-da, dronlar köpayib boraveradi.
***
Rossiya uruş boşida Ukrainadagi nişonlarga zarba beriş uçun yuqori aniqlikdagi köplab raketalardan foydalandi. Biroq, yozda zarbalar soni kamaydi va ba’zi Ğarb mudofaa rasmiylarining fikriga köra, Rossiyada yuqori aniqlikdagi qurollar zaxirasi sezilarli darajada kamaygan.
Britaniya hukumati aloqa markazi (GCHQ) rahbari Jyeremi Fleming bu haqda şunday dedi: «Biz bilamiz va joylardagi rossiyalik qömondonlar ham biladi – ta’minot zaxiralari va öq-dorilar kamayib bormoqda».
Buni isbotlaş mumkinmi?
Rossiya armiyasidagi raketalar soni qat’iy sir saqlanişi va Ğarb razvedka idoralari öz hisobotlarida qanday manbalarga tayanayotgani noma’lum. Biroq, sönggi raketa hujumlaridan keyin olingan suratlar ba’zi ma’lumotlarni oşkor qiladi.
Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan ba’zi suratlardagi bölaklar S-300 raketasi qismlariga öxşab ketadi. Ba’zi xabarlarga köra, Rossiya quruqlikdagi nişonlarga zarba beriş maqsadida S-300 raketalarini özgartirgan:
Rossiyaning S-300 tizimi raketasi Xarkivdagi ofis binosiga urildi. Rossiya Belgoroddan S-300 tizimi orqali beşta raketa uçirdi va ofis, turar joy, biznes va maktab binolariga zarba berdi. 45 yoşli erkak raketa bölaklaridan yaralandi.
S-300 zenit-raketa majmuasi aslida havo nişonlarini yöq qiliş uçun möljallangan.
Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalgan va Ukrainaga zarba beriş oqibatlari aks etgan uçta fotosurat sinçiklab örganilganda, S-300 «yer-havo» raketalari qismlariga öxşaş bölaklar borligi tasdiqlandi. Şuni yodda tutiş kerakki, Rossiya ham, Ukraina ham uşbu qurollarga ega va bir-birini ulardan foydalanişda ayblab keladi.
Xarkivda S-300 orqali otilgan raketa qoldiqlari topilgan.
Bölaklardagi yozuvlar S-300 raketalari bilan taqqoslandi va ularning bir-biriga mos ekani aniqlandi. Raketa ölçamlari ham mos keldi.
Mikolayivda topilgan raketa qoldiqlari ham u S-300 orqali uçirilganini körsatadi
Ayrim ekspertlar fikriça, Rossiyada yuqori aniqlikdagi qurollar yetişmaydi va şu sababli bunday raketalardan foydalanmoqda.
«Ular Kiyev, Lviv va boşqa şaharlardagi nişonlarga zarba beriş uçun uzoq masofaga uçuvçi raketalardan foydalandi. Işonçim komil, ular zaxiralarini çamalab körişgan, raketa işlab çiqarişni köpaytiriş imkoniyatini baholaşgan... va natijaga erişişning eng yaxşi yöli – S-300 kabi raketalarni özgartiriş ekanini tuşunişgan», – deydi razvedka tahlili bilan şuğullanuvçi McKenzie Intelligence Services kompaniyasi vakili Luiza Jons.
Rossiyaning quruqlikdagi nişonlarga qarşi «yer-havo» sinfidagi qurollardan foydalanişi operativ çeklovlar bilan ham izohlanişi mumkin. Çunki bosqinning boşida rus aviatsiyasi havoda ustunlikka erişa olmadi.
Bu Ukraina raketalari bölişi mumkinmi?
Ukrainaliklar S-300 tizimlaridan Rossiya raketalarini urib tuşirişda foydalanmoqda, bu qurollarning asl vazifasi şunday. Moskvaning da’vo qilişiça, ular Ukrainada yerga qulab, turli obektlarga zarar yetkazmoqda va tinç aholi qurbon bölmoqda.
S-300 200 km masofadagi nişonni kuzatadi, otiş masofasi 90 km.
Davlat dumasi axborot texnologiyalari qömitasi raisi örinbosari Yevgeniy Popovning sözlariga köra, Ukrainadagi tinç aholi yaşovçi hududlarga, masalan, bolalar maydonçalariga yetkazilgan zarar «[Ukraina] raketaga qarşi tizimlarining işi».
Qurol böyiça mutaxassislar fikriga köra, raketaning kelib çiqişini bölaklarga qarab aniqlaş juda qiyin.
«S-300 kabi köpgina raketalarga portlovçi-bölaklovçi kallak örnatilgan. Ularni qöllaş oqibatida yuzaga kelgan bölaklarga qarab, raketaning qayerda işlb çiqarilganini aniqlaş juda qiyin», – deydi Buyuk Britaniya mudofaa tadqiqotlari instituti ilmiy xodimi Sidhart Kauşal.
Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi xodimi Ien Uilyams sönggi hujumlar çoğida Ukraina raketa tizimlari muvaffaqiyatsizlikka uçragani haqida heç qanday dalil körmaganini aytadi.
Vayronalarning suratlariga qarab baho beriş qiyin, çunki bu ma’lumotlar xulosa qiliş uçun yetarli emas. Ammo Uilyamsning fikriça, Ukraina havo mudofaa tizimlari şahar markazlarida joylaştirilmagan.
«Ular odatda himoya qilinadigan hudud çekkasida joylaştiriladi. Şu sababli, Ukraina tomonidan raketa hujumiga qarşi işlatilgan öq-dorilarning öz aholi yaşaş joylariga qulab tuşişi dargumon», – dedi u.
Rossiya yana qanday qurollardan foydalanmoqda?
Rossiya uruşni şu yilning fevral oyida ommaviy raketa zarbalari bilan boşlagan edi. 7 martga kelib, Pentagon rossiyaliklar mojaroning dastlabki 11 kunida 600 ga yaqin raketa uçirganini taxmin qildi.
Hujumlar quruqlikdan, dengizdan va havodan, sönggisi asosan xavfsiz Rossiya hududidan uyuştirildi.
Rossiya qurollari orasida «Iskander» ballistik va qanotli raketalari, şuningdek, Qora dengizdagi kemalar va suv osti kemalaridan uçiriladigan «Kalibr» qanotli raketalari bor edi.
«Kalibr» qanotli raketasi modifikatsiyasiga qarab 1500 dan 2500 kilometrgaça yetadi. Raketa uzunligi 6,2 metr, jangovar kallagi oğirligi 1500-2500 kg
Şuningdek, rossiyaliklar havodan uçiriladigan X-101 va X-555 qanotli raketalardan foydalandi. Bundan taşqari, aprel oyida Kramatorsk vokzaliga «Toçka-U» raketasi bilan zarba berib, 50 dan ortiq odamning hayotiga zomin böldi.
Uzunligi 8 metrga, jangovar qismi oğirligi yarim tonnaga yaqin bölgan X-101 raketasining uçiş masofasi 2,8 ming kilometrgaça yetadi.
Iyun oyi oxirida Poltava viloyatining Kremençuk şahridagi savdo markaziga X-22 va uning zamonaviy varianti X-32 raketasi bilan zarba berildi. Oqibatda kamida 20 odam halok bölgan edi.
Bu eski raketalar bölib, aslida yerdagi nişonlarni emas, balki kemalarga zarba beriş uçun möljallangan.
Bu holat bir qator ekspertlarning Rossiyadagi ba’zi zamonaviy qurollarning zaxiralari tugab borayotgani haqidagi fikrlarini yanada mustahkamladi.
