Demokratiya yoki gaz: Yevropa Ittifoqi nega Ozarboyjondan gaz olyapti?
|15:58 / 27.10.202224 50715 min
Yevropa Ittifoqi vakillari Rossiya gaziga muqobil izlab yana bir avtoritar davlat – Ozarboyjongaça borişdi.
Foto: Anadolu AgencyFoto: Anadolu Agency
Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Lyayyen Ozarboyjonni işonçli va muhim hamkor deb atadi. Ozar muxolifati esa Yevropa Ittifoqining bu harakatini xoinlik deb baholadi. Ularning fikriça, Ozarboyjon baribir Yevropaning gazga bölgan ehtiyojini qondira olmaydi, YeI vakillarining Bokuga taşrifi esa Ilhom Aliyev hukumatining kuçayişiga xizmat qiladi, xolos.
Putin örniga Aliyev
Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Lyayyen yozda Rossiya gaz bilan şantaj qilayotgani fonida Ozarboyjonga borib, Ilhom Aliyev bilan YeIga gaz yetkazib beriş masalasida uçraşgandi. Tomonlar Ozarboyjondan Yevropa Ittifoqigav gaz yetkazib beriş hajmini yaqin beş yil içida ikki baravarga oşirişga kelişib olganidan keyin YeI rahbari Ursula xonim Aliyevning qölini siqib, yoyilib kulgan holda suratga tuşdi. YeI rahbarining hisob-kitoblariga köra, bu Rossiya tomonidan gaz yetkazib beriş hajmi qisqartirilişining örnini bosişi kerak edi.
Bokuga borişidan biroz avval Ursula fon der Lyayyen Tvitterdagi sahifasida Yevropa Ittifoqi endilikda energiya yetkazib berişda işonçliroq tomonga murojaat qilişi haqida yozib, Ozarboyjonni muhim hamkor deb atagandi. Ammo hamma ham Ursula xonimning bayonotini qöllab-quvvatlamadi. Tanqidçilar Yevropa Ittifoqi bir avtoritar davlatdan qoçib, boşqa bir avtoritar davlatga tutilayotganini aytişdi.
Ozarboyjondagi huquq faollari Yevropa Ittifoqining bu harakatidan keyin ittifoqning inson huquqlari bilan heç qanday işi yöq degan qarorga kelişdi. 50 nafar fransiyalik siyosatçi esa borada bayonot ham tayyorlaşdi. Unda Yevropa Ittifoqi Ozarboyjonni tanlaş orqali özini kuçsizlantirişi, Ilhom Aliyev diktaturasini esa kuçaytirişi aytilgan.
Inson huquqlari afzalmi yoki gaz?
«Bu kelişuv inson huquqlari borasidagi bosimlar, faollarga qarşi repressiyani öz soyasida qoldirmasligi kerak. Aks holda Yevropa Ittifoqi energiya ehtiyojini öz gazi va nefti uçun pul tölab hukumatini kuçaytirgan bir avtoritar davlatdan qoçib, xuddi şunday boşqa bir davlat orqali qondirişga majbur böladi», deydi ozarboyjonlik muxolifatçi Baxtiyor Gajiyev.
Ozarboyjonda kamsonli miting iştirokçilari ham olib ketiladi. Foto: Getty Images
Muxolifatçining fikriça, YeI vakillari Ozarboyjonga taşrifi çoğida jamoatçilik fikrini ham örganişi kerak edi. Ursula fon der Lyayyen Bokuga taşrifi çoğida faqat mamlakat rahbariyati bilan uçraşuv ötkazganini huquq faollari Yevropa Ittifoqi öz qadriyatlarini gazga almaşdi deb izohlaşmoqda.
Mavzuga oid
Boşqa tomondan YeI rahbari heç qaçon Ozarboyjondagi inson huquqlari buzilişini izohlamagan, bu aslida uning vazifasiga ham kirmaydi. Ammo boşqa tomondan Ursula xonim bu narsani muhokama qilişiga heç nima xalaqit bermagan. Masalan, Turkiya bilan bölgan holatdagi kabi.
Yevropada Ozarboyjonda inson huquqlari buzilişi umuman muhokama qilinmagan deb bölmaydi. Germaniya Bundestagi deputatlari Ursula xonim ham bölgan Yevropa Ittifoqi parlamenti yiğilişida Ozarboyjonda inson huquqlari buzilayotganini tanqid qilişgan.
Sentyabr oyi oxirida Ruminiya, Bolgariya, Vengriya va Slovakiya kabi davlatlar Ozarboyjon gazini Yevropa Ittifoqiga ötkaziş uçun qölidan kelganini qilişini ma’lum qilgandi.
Ursula fon der Lyayyen öziga nisbatan aytilayotgan tanqidlarni örinsiz deb hisoblaşini ta’kidlab, Gretsiya – Bolgariya gaz ötkazgiçi oçilişiga bağişlangan uçraşuvda bu borada fikr bildirgandi. «Mana şunday loyihalar evaziga Yevropa Ittifoqida qişga borib yetarliça gaz böladi. Rus gaziga bölgan qaramlikdan çiqişning birinçi yöli mana şunday işonçli hamkorlarimiz kabi yangi variantlar topiş edi. Janob Aliyev, yozda sizning oldingizga ham aynan mana şu masala böyiça borgan edim», degandi u zalda ötirgan Ilhom Aliyevga yuzlanib.
Ammo ozar muxoliflari Yevropa faqat energiyaga bölgan ehtiyojini qondiriş haqida öylamasligi kerak deb hisoblaydi. «Yevropaga gaz kerak ekan, juda yaxşi. Lekin Yevropaning energiya xavfsizligi inson huquqlari çeklanişiga köz yumiş orqali ta’minlanişi kerak emas», deydi ozarboyjonlik muxolif Baxtiyor Gadjiyev.
BBC uşbu mavzudagi tanqidlar masalasida izoh sörab Yevropa Ittifoqiga murojaat qildi, ammo heç qanday javob ololmadi.
Ozarboyjon gaz berişni tezda oşira olmaydi, unçalik köp gaz ham berolmaydi
Yevropa Ittifoqi rahbariyatining Aliyev bilan uçraşuvi tezda samara berişini kutiş qiyin. Hozir ham, bir neça yildan keyin ham Ozarboyjon Yevropaga Rossiya beradigan gazning örnini bosadigan miqdorda gaz yetkaza olmaydi. Rossiya Yevropa Ittifoqiga yiliga 150 milliard kubometr gaz yetkazib berardi. Ozarboyjon esa faqat yaqin kelajakda yiliga 20 milliard kub gaz berişi mumkin.
Ozarboyjonning gazi Gruziya orqali Turkiyaga Transanatoliy gaz ötkazgiçi orqali, Yevropaga esa 2020 yilda işga tuşirilgan Transadriatik gaz ötkazgiçi orqali boradi. Birinçi ötkazgiçning hajmi yiliga 16 milliard kub, ikkinçisiniki esa yiliga 10 milliard kub.
Ozarboyjon energetika vaziri Parviz Şahbozovning aytişiça, Turkiyaga boradigan ötkazgiç 31 milliard kubometrgaça, Yevropaga ketadigani esa 21 milliard kubometrgaça gaz ötkazişi mumkin. Atrof muhit muhofazasi va yaşil energetika böyiça mutaxassis Gligor Radeçiçning aytişiça, bu jihatlar Yevropa Ittifoqi uçun qöşimça muammolar tuğdiradi.
«Ozarboyjon gaz qazib oliş hajmini texnik jihatdan kamida 5-7 yilsiz oşira olmaydi. Öşanda ham Ozarboyjondan boradigan gaz Yevropa ehtiyojlarining bir qismini qondiradi xolos», deydi mutaxassis.
2021 yilda Yevropa Ittifoqi davlatlari 412 milliard kubometr gaz iste’mol qilgan va iste’molni 2030 yilga boribgina 30 foizga kamaytirişni möljallayapti. Ozarboyjon beradigan 20 milliard kub ittifoq davlatlari uçun juda kam miqdor hisoblanadi.
Karnegi fondining Kavkaz böyiça mutaxassisi Tomas de Vaalning fikriça, Yevropa uçun Ozarboyjon bilan imzolangan kelişuv avvalo iqtisodiy emas, siyosiy signaldir. Çunki bu kelişuv Yevropaga yaqin örtada foyda bermaydi.
«Bu kelişuvda gap 2027 yilga borib gaz yetkazib berişni oşiriş haqida bormoqda, lekin Yevropaga gaz hozir kerak, keyingi qişda ham kerak böladi. Şunday ekan, sen yaşil energetikaga ötaman deb turgan vaqtingda Bokuga uzoq muddatli şartnoma bilan gaz sörab borişing ğalati. Hozir Yevropada ikkita muammo bor. Birinçidan, qişda kuzatiladigan qisqa muddatli energiya defitsiti. Ikkinçidan, Yevropa yaqin kelajakda gaz iste’molini kamaytirmoqçi», deydi ekspert.
Uning fikriça, Ozarboyjonda bu kelişuvni Yevropa Ittifoqi tomonidan mamlakat rahbariyatiga nisbatan qöllab-quvvatlov deb talqin qilişmoqda. «Ozarboyjonni işonçli va muhim hamkor deyişmoqda, hamkorlik va döstlik tili bilan gapirişmoqda», deydi Tomas de Vaal.
Haydar Aliyev davridan buyon Ozarboyjon Yevropaga neft va gaz yetkazib beriş ustida işlab keladi
Foto: AZERTAG
Yevropaga gaz, Ozarboyjonga qölga olişlar
Tinçlikparvarlik böyiça ozarboyjonlik tadqiqotçi Orzu Ğaybullaning fikriça, bu kelişuv imzolanayotganda Yevropa Ittifoqi Ozarboyjonda demokratiya bor yoki yöqligi bilan umuman qiziqmagan.
«Töğri, yevropaliklar Ozarboyjonning fuqarolik jamiyati vakillari bilan uçraşuvlar ötkazgan, lekin bu uçraşuvlar mamlakatdagi heç narsani özgartira olmagan. Öşa uçraşuvlardan ba’zilarida iştirok etgan odam sifatida şunday xulosaga kelganman: Yevropada Ozarboyjon bu davlat haqida boş qotirişga arzimaydigan darajada uzoqda joylaşgan deb bilişadi», deydi tadqiqotçi.
Uning fikriça, Ozarboyjonda mavjud bölgan inson huquqlari bilan boğliq katta muammolarga qaramay, Yevropa Ittifoqi bu masalalarda neytrallik saqlab kelgan. Xususan, Qoraboğ uçun uruşlar masalasida ham. Öz navbatida, Ozarboyjon prezidenti Ilhom Aliyev oilasining Yevropada köplab aktivlari bor, mamlakat esa korrupsiya mavjudligi böyiça reytingda 180 davlat orasida 128-örinda turadi.
Mustaqil manbalarning hisoblaşiça, ayni damda Ozarboyjonda kamida 100 nafar siyosiy mahbus bor. Ular orasida ijtimoiy faollar, siyosatçilar va jurnalistlarni köriş mumkin. Huquq himoyaçilari aytişiça, Ozarboyjon hukumati ançadan buyon tuzum tanqidçilarini mamlakatga qaytarib, ularni qamaş ustida iş olib bormoqda.
«Çegara bilmas muxbirlar»ga köra, Ilhom Aliyev mamlakatda plyuralizmning har qanday körinişini yöq qilgan va 2014 yildan buyon barça tanqidçilarning ovozini öçirib kelmoqda. Mustaqil matbuot reytingida Ozarboyjon 154-örinda turibdi, Rossiya va Belarusning örtasida.
Mamlakatda huquq faollariga qarşi harakatlar tez-tez kuzatiladi. Masalan, Gruziyaga ketgan suriştiruvçi jurnalist Afğon Muxtorlining zörlab mamlakatga olib kelinişi. Uni çegarani noqonuniy buzib ötişda ayblab qölga olib, qamaşgandi. Bunday voqealar oz emas. Masalan, sentabrda taniqli jurnalist va uning advokatini qölga olişgandi.
30 sentabrdan bir guruh faollar siyosiy partiya tuzişdagi talablar oşişini ta’minlovçi yangi qonunga qarşi namoyişga çiqişdi. Bu namoyiş kuç bilan tarqatilgandi. Germaniyaga qoçgan siyosiy faollarning Ozarboyjonga deportatsiya qilinişi esa Yevropa Ittifoqining inson huquqlari böyiça siyosatini şubha ostida qoldirdi. Bunday voqealar bir neça marta bölgani uçun tanqidçilar Ozarboyjon va Yevropa Ittifoqi örtasida kelişuv ham bölişi mumkinligi haqida taxminlar bildirgan.
Ozarboyjon neft va gazdan taşqari siyosiy mahbuslar va qatağondan xorijga qoçgan önlab faollar bilan ham maşhur
Foto: AFGAN MUKHTARLY
2013 yilda Yevropa Kengaşi parlament assambleyasi Ozarboyjondagi inson huquqlari kamsitilayotganini qoralayotgan keskin rezolyutsiyani qabul qilmay, örniga uning «yumşatilgan versiyasi»ni qabul qilgandi. Jurnalistlar hatto Ozarboyjon yevropalik deputatlarni surunkasiga sotib olgani, evaziga ulardan mamlakatdagi inson huquqlari masalasini muhokama qilmaslik söralgani borasida suriştiruv ham ötkazilgandi.
Yevropalik köplab deputatlar Ozarboyjonga borib, qimmatbaho gilamlar va ikra kabi sovğalar olgani şov-şuvlarga sabab bölgandi. Oqibatda ularning 13 nafari işdan ketgan. Bu voqealar «ikra diplomatiyasi» nomi bilan eslanadi.
«Sotsial blokning qulaşidan keyin paydo bölgan xursandçilik zavqida sobiq tiranlarga faqat demokratiya ta’sir qilişi mumkin degan fikr paydo bölgandi. Amalda esa hammasi unçalik oddiy emasligi, avtoritar rejimlar demokratiyaga ta’sir qila olişi körindi. Ozarboyjondagi tuzum bu borada juda faol işlamoqda. Siyosatçilarni sotib oliş mumkinligi Yevropa demokratiyasining kamçiligi ekani körindi. Xulosa ham şunga qarab qilinadi», deydi sotsiolog Sergey Rumyansev.
Orzu Ğaybullaning fikriça, Yevropa Kengaşi parlament assambleyasi Ozarboyjonda inson huquqlari buzilişini qoralovçi rezolyutsiya qabul qilinmagani mamlakatda huquq faollariga qarşi repressiya kuçayişiga olib kelgan: «Yevropadagi asosiy taşkilot uzoq yilga qamalgan, qölga olinganlarning huquqini himoya qilişi mumkin bölgan hujjatni qabul qilmagani Yevropa Ittifoqi uçun Ozarboyjonda demokratiya bölişi umuman qiziq emasligini körsatadi», deydi ekspert.
Ekspertlar fikriça, demokratiya diktaturaga ta’sir qilişidan taşqari, buning aksi ham bölişi mumkin
Foto: Getty Images
Demokratiya öz yöliga, gaz öz yöliga
Tarixçi Orif Yunusning fikriça, aksar ozarboyjonlik muxolifatçilar Ilhom Aliyev va Ursula fon der Lyayyen imzolagan kelişuvni demokratik qaraşlarga xiyonat deb baholaşmoqda. Ular endi Yevropa gazsiz qolmaslik uçun Aliyev söragan muxolifatçilarni deportatsiya qilaverişidan xavotirda.
Tarixçining özi esa bu qaraşlarga qöşilmaydi. Uning fikriça, 18 iyul kuni imzolangan şartnoma energetika masalasidagi boşqa kelişuvlar kabi oddiy hujjat. Yevropa Ozarboyjonga nisbatan energetika masalasida boşqaça, demokratiya böyiça boşqaça qaraydi, deydi yozuvçi.
Atropolok Sevil Huseynova Yevropaning Ozarboyjonga nisbatan munosabatini 1960-yillardagi Germaniya Federativ Respublikasining avtokrat Şarqiy Germaniyaga nisbatan «yaqinlaşiş orqali özgartiriş» siyosatini qöllagani bilan taqqoslagan: «GDR avtokrat davlat bölgani, sovuq uruş vaqtida GFRga xavf tuğdirganiga qaramay, aqlli siyosatçilar yaqinlaşiş haqida öylagandi. Ular bir neça yil keyinga boğlab rejalar tuzgan. Bu reja 30 yildan keyin bölsa ham işladi», deydi atropolok.
Uning fikriça, ayni holatda bu siyosat «savdo orqali özgartiriş» deb talqin qilinişi mumkin. «Bunda özaro kelişuv asosidagi özgarişlar böladi: siz bizga ikki tomonlama biznes rivoji uçun xomaşyo bering, biz sizga yangi texnologiya va innovatsiyalar qatorida demokratik ğoyalar, inson huquqlarini beraylik», deydi ekspert.
Husaynovaning sözlariga köra, Tayvandagi voqealar, Xitoydagi uyğurlarga nisbatan repressiya, şuningdek, Rossiya va Ukraina örtasidagi uruş yuqoridagi «yaqinlaşiş orqali özgartiriş» siyosati özini oqlamaganini ham körsatmoqda. Yevropada köpçilik avtokratlarga qarşi keskin pozitsiyada böliş kerak deb öylamoqda.
Tarixçi Orif Yunusning aytişiça, demokratik islohotlar böyiça masalalar alohida hujjatlar bilan tartibga solinişi kerak. «Gap 2017 yildan buyon muzokaralar ketayotgan Yevropa Ittifoqi va Ozarboyjon örtasidagi keng qamrovli kelişuv haqida bormoqda. Yevropa Ittifoqi 5 yildan buyon Ozarboyjon qonunçiligi, saylovlari va fuqarolik jamiyatini tuziş jarayonini özgartirişi kerakligini ta’kidlab keladi. Rasmiy Bokuga ta’sir qiliş borasida asosiy rolni Yevroparlament öynaydi. U yerda Aliyevga qarşi kayfiyat şakllangan», deydi tarixçi.
Çindan ham ötgan yillarda Yevrokomissiya guruhi Bokuga borgan kuni Bryusselda Ozarboyjon taşqi işlar vaziri bilan aynan Yevropa Ittifoqi va Ozarboyjon örtasidagi keng qamrovli kelişuv masalasi muhokama qilingan. Öşa vaqtda Aliyev Bokuda Yevroparlament vakillari bilan uçraşuv ötkazib, taşkilot Ozarboyjonga qarşi rezolyutsiyalar qabul qilgani, mamlakat manziliga haqorat, örinsiz ayblov va yolğon ma’lumotlar bildirganidan hayratga tuşganini iddao qilgandi. «Bularning barçasidan keyin Bokuga kelganingizga ham hayron qoldim», degandi Aliyev.
Ozar davlat naşrlari bu uçraşuv ortida arman lobbistlari turgan bölişi mumkinligini aytib, uni yoqimsiz voqeadek talqin qilgandi. Neft va gaz borasidagi uçraşuvlarni esa ozar naşrlari ança kötarinki kayfiyatda yoritdi.
Ekolog Gligor Radeviç Ozarboyjon yevropaliklar energiya masalasida murojaat qilgan yagona nodemokratik tuzum emasligini ta’kidlab, Ukrainadagi uruş fonida YeI bu borada Saudiya Arabistoni va Qatarga ham aloqaga çiqqanini aytdi. Radeviç neftga boy bölgan aksar davlatlarda demokratiya oqsaşiga e’tibor qaratdi. Uning fikriça, xomaşyodan kelayotgan katta pul demokratiya susayişi va kelajakda repressiya kuçayişiga xizmat qiladi.
Ekspert fikriça, hozir Yevrokomissiya va Yevropa Ittifoqi rahbariyatiga öz saylovçilarini ular qişda bölişi kutilayotgan energiya inqirozidan çiqişga urinayotganini körsatiş birlamçi masala. Buning uçun esa hatto inson huquqlari masalasini ham çekkaga surib turişibdi...
