«Işlarimiz bizga örgatilganlarga zid edi»: SSSRda bedarak yöqolgani aytilgan KGB xodimi nega AQŞga qoçib ketgan edi?
|18:42 / 12.11.202236 61315 min
1980 yilda Moskvada KGB Boş boşqarmasi xodimi mayor Viktor Şeymov oilasi bilan bedarak yöqoladi. Öşa paytda KGB va IIV özaro raqobatda bölgani uçun hamkasblari uni militsiya yöq qilgan deb öylaşadi. Ammo unday emasdi. Şeymov xotini va 5 yoşli qizi bilan SSSRdan qoçgan edi. Oradan 8 yil ötib uning AQŞga qoçgani ma’lum böladi. Şeymovning bu işi KGB zobitlarining Ğarbga qoçişi bilan boğliq birinçi hodisa emasdi. Ungaça va undan keyin ham KGBning köplab xodimlari Ğarbning turli davlatlaridan siyosiy boşpana söragan.
SSSRda KGB (Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti – Davlat xavfsizlik qömitasi) 1954 yilda taşkil etilgan. Ungaça bu taşkilot NKVD (Narodnyy komissariat vnutrennix del – Içki işlar xalq komissariati) tarkibida bölgan.
Qömita taşkil etilgan paytda Stalin vafot etgan (1953 yil 5 mart kuni ölgandi), uning tuzumi tomonidan qatağon qilingan şaxslarga qözğatilgan jinoyat işlari qayta körib çiqilayotgan edi.
Stalinning vafotidan bir neça oy ötib, 1953 yil 26 iyun kuni NKVD boşliği Lavrentiy Beriya ham qölga olinadi va öşa yili 23 dekabr kuni otib taşlanadi.
Şundan söng boşqa taşkilotlar qatori NKVD ham isloh qilinadi va uning tarkibida bölgan davlat xavfsizlik vazirligi alohida ajratilib, qömitaga aylantiriladi. Şu bilan birga NKVDda yuqori lavozimni egallagan şaxslar ham qölga olinadi.
Bundan taşqari, bir paytlar Beriya tomonidan xorij mamlakatlariga yuborilgan sovet josuslari SSSRga çaqirilib, ularga qarşi jinoyat işlari qözğatiladi.
Ana şu paytda xorijda yurgan sovet josuslarining ayrimlari vatanga qaytgaç jazolanişini bilib, özi işlayotgan davlatdan siyosiy boşpana söray boşlaydi.
Aslida, sovet josuslarining xorijiy davlatlardan siyoiy boşpana söraşi avvalroq boşlangan bölsa-da, Stalin vafoti va Beriyaning otib taşlanişidan keyin bunday hodisalar keskin köpayadi.
Stalin va Beriya / Foto: yaplakal.com
Masalan, birgina 1954 yilning özida beş nafar sovet josusi xorij davlatlardan siyosiy boşpana söraydi.
Jumladan:
Mavzuga oid
1954 yil yanvarda KGBning taşqi razvedka bölimi xodimi Yuriy Rastvorov Yaponiyadan;
1954 yil fevralda KGB taşqi razvedka bölimi mayori Petr Deryabin Avstriyada amerikaliklardan;
1954 yil fevralda kapitan Nikolay Xoxlov Ğarbiy Germaniyada amerikaliklardan;
1954 yil aprelda podpolkovnik Vladimir Petrov va uning rafiqasi kapitan Yevdokiya Petrova Avstraliyadan;
1954 yil yozda KGBning «Gart» laqabli josusi Kanadada amerikaliklardan siyosiy boşpana söraydi.
Sovet josuslarining Ğarbga qoçişi SSSR tarqab ketgunça davom etadi va köplab KGB xodimlari xorijiy davlatlardan panoh topadi. 1980 yilda MBR josuslari orqali Moskvadagi AQŞ elçixonasi orqali xotini va beş yoşli qizi bilan okean ortiga qoçib ketgan KGB mayori Viktor Şeymov ham ulardan biri edi.
Foto: lenta.ru
Viktor Şeymov KGBda
Viktor Şeymov 1946 yilda Moskvada Sovet armiyasi polkovnigi oilasida tuğiladi. Maktabni bitirgaç Moskvadagi Oliy texnika bilim yurtida Kosmik texnikalar konstruktori mutaxassisligi böyiça tahsil oladi.
1969 yilda öqişni bitirgaç Şeymov Moskvadagi Mudofaa vazirligiga tegişli raketa tizimlari uçun ehtiyot qismlar işlab çiqaruvçi yopiq ilmiy-tadqiqot institutlaridan birida işlay boşlaydi.
Bu institut harbiylarga tegişli bölsa ham asosan KGB nazorat qilardi. Institutda tirişqoqlik bilan işlagan Şeymov KGB rahbariyati e’tiboriga tuşadi va 1971 yilda sakkizinçi boş boşqarmaga işga qabul qilinadi.
Uning vazifasi SSSRning xorijiy davlatlardagi elçixonalari va razvedka bölimlarida axborot xavfsizligini ta’minlaş tizimiga texnik xizmat körsatişdan iborat edi. Şeymov asosan yaşirinça eşitiş uskunalari örnatiş böyiça olib borilgan işlarda qatnaşardi.
1974 yilda oddiy xodimdan zobitga aylangan Şeymov KGBning birinçi boş boşqarmasiga ötkaziladi. Şundan söng u KGBning taşqi razvedka bölimidagi xodimlarning xatti-harakatlarini va ular tomonidan amalga oşiriladigan operatsiyalarini muvofiqlaştiriş böyiça işlay boşlaydi.
Öşa paytda Şeymov KGBning taşqi razvedka bölimi faoliyati haqida öz boşliqlaridan taşqari KPSS siyosiy byurosiga ham hisobot berib turardi.
1976 yilda Şeymovning amalini pasaytirişadi va uni eski iş joyiga, KGBning sakkizinçi boş boşqarmasiga ötkazişadi. Ammo u Pekindagi sovet elçixonasiga örnatilgan yaşirinça eşitiş moslamalarini foş etadi va bu xizmati uçun mayor unvoniga ega böladi. Şu tariqa Şeymov KGB tarixida 30 yoşida mayor unvonini olgan birinçi zobitga aylanadi.
SSSRdan qoçiş
1979 yil Şeymov Polşa poytaxti Varşavada bölganida SSSRdan qoçib ketiş böyiça bir qarorga keladi va yaşirinça Markaziy Razvedka boşqarmasi (MRB) josuslari bilan aloqaga çiqadi. Uning maqsadi AQŞdan siyosiy boşpana söraş edi.
Öşa paytlarda juda köp maxfiy ma’lumotlarga ega bölgani uçun Şeymovni hamma joyda KGB xodimlari kuzatib yurar va buni uning özi ham bilardi.
1980 yilning bahor oylarida Şeymov ortidan kuzatib yurgan xodimni çalğitib, AQŞning Moskvadagi elçixonasiga kirişga muvaffaq böladi
U yerda Şeymov özini taniştirib KGB mayori ekanini va AQŞdan siyosiy boşpana söramoqçiligini aytadi.
«Öşanda AQŞ elçixonasida bölgan MRB xodimiga «Sizlar menga yordam bersangiz, men sizlarga yordam beraman. Maqsadim oilam bilan Sovet ittifoqidan çiqib ketiş va Ğarbda yaşaş» deb aytdim» degan edi Şeymov keyinçalik öz intervyusida.
AQŞ elçixonasidagilar uni sinab köriş uçun juda muhim bölgan maxfiy hujjatlarning fotosuratlarini olib kelişni söraşadi. 1980 yil aprel oyida Şeymov ular söragan fotosuratlarni olib keladi. Şundan söng unga işonişadi va qulay fursat kelgunça kutişi lozimligini aytişadi.
1980 yil 15 may kuni MRBning SSSRdagi josuslari Şeymovni Moskvadan olib çiqiş harakatiga tuşişadi va undan oilasini elçixonaga olib kelişini aytişadi.
1980 yil 16 may kuni amerikaliklar avvaliga Şeymov, uning xotini va beş yoşli qizçasini yaşirinça AQŞning Moskvadagi elçixonasiga olib kirişadi. Söng Şeymovga uçuvçilarning maxsus kiyimi va soxta hujjatini berib, AQŞga uçişi lozim bölgan Amerika samolyoti ekipaji orasiga qöşib qöyişadi.
Şeymov oilasi bilan / Foto: livejournal.com
Xotini va qizini esa çegarada tekşirilmaydigan maxsus idişga joylab, elçixonadan AQŞga jönatilayotgan yuklar orasiga tiqib qöyişadi.
Şeymov Moskvadan çiqib ketişidan avval KGB birinçi boş boşqarmasi binosiga aloqa kabellari orqali yuboriladigan xabarlarni tutib qoluvçi maxsus moslama örnatib ketadi. Moslama oradan beş yil ötib, 1985 yilda foş etiladi. Ungaça amerikaliklar undan foydalanişadi va KGBning köplab maxfiy ma’lumotlarini qölga kiritişadi.
KGB va IIV raqobati
Şeymov AQŞ elçixonasi orqali Amerikaga qoçar ekan, KGB xodimlari uni avvaliga SSSR böylab, söng josuslar orqali xorijdan izlab körişadi. Ammo Şeymov va uning oilasi izsiz yöqolgandi. Şundan söng Şeymov va uning oilasi militsiya xodimlari tomonidan öldirilgan degan xulosaga kelişadi.
KGBning bunday xulosaga kelişiga Şeymov yöqolişidan biroz avval Moskvada sodir bölgan bir hodisa sabab böladi.
1980 yilda Moskvadagi metro bekatlaridan birining çiqiş joyida militsiya xodimlari mast odam bilan tortişib qolişadi. Mast özining KGB xodimi ekanini aytadi. Ammo militsiya xodimlari mastga işonişmaydi va uni bölimga olib borib temir bölaklari bilan urişadi.
Jabrlanuvçi şifoxonaga yotqizilgaç uning haqiqatdan KGB xodimi ekani oydinlaşadi. Oradan bir neça kun ötib kaltaklangan KGB xodimi vafot etadi. Bu hodisa öşa paytda KGB rahbari bölgan Yuriy Andropov va SSSR Içki işlar vaziri Nikolay Şçyolkov örtasida pinhoniy uruşni keltirib çiqaradi.
Şeymov oilasi bilan bedarak yöqolgandan söng KGB rahbariyati militsiya xodimlari uni oilasi bilan birga öldirib yöq qilib yuborgan, degan taxminga keladi.
Şeymovning topilişi
1985 yilda, Şeymov SSSRdan qoçib ketganiga 5 yil bölganda u AQŞda ekani haqida ilk daraklar çiqadi. Ammo KGBning AQŞdagi josuslari Şeymov Amerikada ekani haqida heç qanday ma’lumot topa olişmaydi va bu xabar tasdiqlanmaydi.
1988 yilga kelib KGB foydasiga ham işlagan AQŞlik Federal Qidiruv boşqarmasi xodimi Robert Xanssen Şeymovning Amerikada ekanini aniqlaydi va KGB josuslariga xabar beradi. Şu tariqa KGB Şeymov AQŞdaligini va u 1980 yilda SSSRdan MRB josuslari yordamida qoçib ketganini biladi.
Şuningdek, Şeymov va uning oilasini Moskvadan olib çiqib ketiş operatsiyasiga öşa paytda AQŞning SSSRdagi elçixonasida xodim niqobi ostida işlagan MRB josusi Devid Rolf boşçilik qilgani ma’lum böladi.
Keyinçalik, MRB Şeymovni AQŞda yaşirişi, sobiq KGB xodimi esa özidagi bor ma’lumotlarini ularga taqdim etişi böyiça kelişuv bölgani ham oydinlaşadi.
MRB öz vazifasini a’lo darajada uddalagan va Şeymovning Moskvadan olib çiqilişidan tortib, AQŞga joylaştirilişigaça bölgan jarayonni öta ustalik bilan maxfiy tarzda amalga oşira olgandi.
Şeymov qizi bilan AQŞda
Operatsiya juda muvaffaqiyatli amalga oşirilgani bois, nafaqat KGBning AQŞdagi josuslari, balki MRB josuslarining aksariyati Şeymovning Amerikaga olib borib joylaştirilganidan bexabar qoladi. Natijada orada ötgan sakkiz yil mobaynida Şeymov öz oilasi bilan AQŞda tinç yaşaydi.
KGB 1988 yilda Şeymovning AQŞda ekani haqida xabar topganda SSSRda Gorbaçyov boşlagan islohotlar tufayli köp narsa özgarib ketgandi. Turli ittifoqdoş respublikalarda mustaqillik uçun harakatlar boşlangan va ularni kuzatiş bilan band bölgan KGB Şeymovni AQŞda ta’qib qilişni lozim topmaydi.
1980 yildan boşlab AQŞda yaşagan Şeymov umumiy hisobda AQŞ milliy xavfsizlik agentligi bilan 15 yil hamkorlik qiladi va 1995 yilda nafaqaga çiqadi.
SSSR tarqab ketgandan söng MRB uçun Şeymovning ahamiyati pasayib ketadi. Şundan söng unga «umrining oxirigaça davolanişi va soğligini tiklaşi uçun va’da qilingan 1 million dollar örniga 200 ming dollar beriladi.
2000 yilda AQŞda yaşayotgan Şeymov MBR ustidan sudga da’vo arizasi kiritadi. Şeymov arizasida suddan MRB tölaşi lozim bölgan pulni undirib berişni söragan edi. Sud Şeymovning foydasiga qaror çiqaradi va MRB unga va’da qilingan pulni tölab beradi.
SSSRdan qoçiş sabablari
Keyinçalik, SSSR tarqab ketgaç AQŞda yaşirinib yurgan Şeymov ommaga köriniş bera boşlaydi. Amerika OAV u bilan bir neça marta intervyu uyuştirişadi.
Ana şunday intervyularda undan nega SSSRdan qoçişga qaror qilgani haqida bir neça bor söraşgan. Şeymov 1979 yilda Polşada bölganida KGB Rim papasi Ioann Pavel II ga suiqasd uyuştirişni rejalaştirayotgani haqida xabar topganini, şundan söng bu taşkilot safida işlamaslikka va SSSRda yaşamaslikka qaror qilgani haqida gapirgan.
Ioann Pavel II polyak millatiga mansub bölib, u sönggi 500 yilda Rim papasi bölib saylangan italiyalik bölmagan ilk ruhoniy edi.
1978 yilda Ioann Pavel II Rim papasi bölgaç dahriylik ustiga qurilgan kommunistik tuzumlarni keskin tanqid qila boşlaydi. Sotsialistik tuzumdan çiqqan ruhoniyning tanqidlari Moskvaga yoqmaydi.
Şundan söng KGB unga suiqasd uyuştirişni rejalaştiradi. Şeymov papaga uyuştiriladigan suiqasddan tasodifan xabar topgan edi.
Şeymov Varşavada Polşa KGB generali bilan uçraşuv ötkazayotganida generalga KGB rahbari Yuriy Andropovning telegrammasini yetkazişadi. Unda «Rim papasini sotsialistik davlatdan saylanişiga befarqlik qilib xatoga yöl qöygansiz. Endi unga yaqinlaşiş böyiça barça vositalar haqida ma’lumot yiğing» deb yozilgan va bu suiqasdga tayyorgarlik köriş böyiça topşiriq edi. Tabiiyki general bu haqda Şeymovga aytib beradi.
Garçi Şeymov AQŞga qoçib KGBning Ioann Pavel II ga suiqasd uyuştirişni rejalaştirayotgani haqida ma’lumot bergan bölsa-da, MRB suiqasdning oldini ololmaydi.
1981 yil 13 may kuni papaga suiqasd uyuştiriladi va u tirik qoladi. Papaga Vatikanda öq uzgan şaxs uşlanganda u turk millatiga mansub şaxs ekani va suiqasddan biroz oldin Turkiyadagi qamoqxonadan qoçgani oydinlaşadi.
U öziga suiqasd uçun buyurtmani Bolgariya KGB berganini ma’lum qiladi. Şundan söng MRB Şeymov avvalroq Rim papasiga suiqasd rejalaştirilayotgani haqida töğri ma’lumot berganiga amin böladi.
Şeymov SSSRdan qoçişiga sabablardan yana biri sifatida KGB rahbari Andropov tomonidan mamlakat rahbari Brejnevga nisbatan fitna tayyorlanayotganini körsatgan.
Şeymovning aytişiça, 1979 yil u Polşadan Moskvaga qaytadi va Andropovning Brejnevni «taxt»dan ağdarib, uning örniga mamlakat rahbari bölişga tayyorgarlik körayotgani haqida xabar topadi.
Öşa paytda KGB xodimlari va armiyaning maxsus bölinmalari iştirokida namoyişlarni bostiriş böyiça maxsus öquv maşqlari ötkaziladi. Andropov Brejnevning örnini egallasa aholi öziga qarşi namoyişlarga çiqişi mumkinligini ham inobatga olgandi.
Şeymov yana bir intervyusida SSSRdan qoçiş sabablarini boşqaça tuşuntirgan:
«Sovet jamiyatining mahsuli sifatida miyam bolaligimdan yuvila boşlangan. Men juda fidoyi kommunist, vatanparvar edim. Ammo KGBda işlaganingizda işonçli odamlarning tor doirasi uçun mavjud bölgan obektiv ma’lumotlarni olişni boşlaysiz va bu sizga ilgari örgatilgan narsalarga zid keladi. Siz uning xodimi sifatida KGB nima qilayotganini doim körib, bilib turasiz: u sovet xalqini himoya qilişi kerak, lekin unday emas. KGB bir tomondan sovet xalqiga, boşqa tomondan butun dunyoga qarşi işlaydi. Şularni içkaridan körib fikrim özgardi va nima qilib bölsa-da kommunistik tuzumga maksimal darajada zarar yetkazişni maqsad qildim».
2019 yilda sobiq KGB mayori Viktor Şeymov Virjiniya ştatidagi uyida 73 yoşida vafot etadi. AQŞliklar SSSRning Afğonistonga qöşin kiritişi ortidan boşlangan sovuq uruş davrida Şeymov va uning oilasini SSSRdan olib çiqib ketişini MRB tarixidagi eng muvaffaqiyatli operatsiyalardan biri sifatida qayd etişadi.
