Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘ragan KGB josusi: Bunga Stalinning o‘limi sabab bo‘lgan edimi?

Siyosiy boshpana so‘rash

1954 yili, Kanberrada ish boshlaganiga 3 yil bo‘lganda Vladimir Petrov Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘rashni rejalashtiradi. U Avstraliya maxfiy xizmatida ishlaydigan Mayk (Mixail) Byalogurskiy bilan aloqa bog‘laydi. Mayk Byalogurskiyning kelib chiqishi polyak bo‘lib, u Petrovning josus ekanini avvaldan bilardi. Petrov unga Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘rash rejasini aytib, yordam so‘raydi. Mayk rozi bo‘ladi.

Vladimirning arizasi xotini va uning xavfsizligini ta’minlash uchun Avstraliya hukumatiga yashirincha topshiriladi. Ish juda muhim bo‘lgani uchun uni mamlakat xavfsizlik xizmati o‘z nazoratiga oladi. Garchi Petrov Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘rashi haqida xotiniga indamagan bo‘lsa-da, arizada xotinini ham tilga olgan edi. Ammo bu mamlakat qonunlarga ko‘ra Yevdokiyaning o‘zi siyosiy boshpana so‘rasagina uning so‘rovi qanoatlantirilishi mumkin edi.

1954 yil 3 aprel kuni Petrovning Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘ragani va u qanoatlantirilgani ommaga xabar qilinadi. Tabiiyki, rasmiy Moskva voqealarning bu taxlitda rivojlanishini kutmagandi. Axir kimsan, KGBning eng yaxshi josusi «dushman» davlatlarning biridan siyosiy boshpana so‘rasa?! Yevdokiya Petrovna ham erining Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘raganini ana shunda eshitadi.

KGB rahbariyati Avstraliyadagi sovet josuslariga qanday qilib bo‘lsa ham Petrov hamda uning xotinini bu mamlakatdan olib chiqish va Moskvaga keltirish topshirig‘i beradi. Ammo bu ish oson emasdi.

Petrov qo‘ldan chiqib ketganidan so‘ng KGBning elchixona xodimi sifatida faoliyat ko‘rsatadigan ikki josusi boshqa shaharda bo‘lgan Yevdokiya Petrovani ushlab, Kanberraga olib kelishadi. So‘ng ko‘plab muxbirlar ko‘z o‘ngida uni majburiy tarzda Moskvaga uchadigan samolyotga olib chiqishadi. O‘sha zahoti bu ish OAV orqali butun dunyoga tarqaladi.

Moskvaga uchayotgan samolyot yonilg‘i quyish uchun Avstraliya shimolidagi Darvin shahriga qo‘nib o‘tishi kerak edi. Hodisadan xabar topgan Avstraliya bosh vaziri Robert Menzis Darvinda samolyotdan Yevdokiya Petrovnani tushirib qoldirish haqida buyruq beradi.

Darvinda Avstraliya politsiyachilari samolyotga ko‘tarilib Yevdokiyani KGB josuslari qo‘lidan qutqarib pastga olib tushishadi. Yevdokiya eri bilan telefonda so‘zlashadi va u bilan birga Avstraliyada qolish istagini bildiradi.

Avstraliya maxsus xizmatlari uchun Vladimir Petrov kutganlaridan ham ko‘proq ma’lumotga ega shaxs bo‘lib chiqadi. U nafaqat Avstraliyada ishlab turgan, balki Yevropaning ko‘pgina mamlakatlarida faoliyat ko‘rsatayotgan sovet josuslari haqidagi barcha maxfiy ma’lumotlarni ularga beradi.

Siyosiy boshpana so‘rashning ehtimoliy sabablari

1953 yil 5 mart kuni Stalin vafot etadi. Oradan 80 kun o‘tib, 1953 yil 26 iyun kuni uning «ishongan tog‘i» NKVD rahbari Lavrentiy Beriya ham qo‘lga olinadi va o‘sha yili 23 dekabrda o‘lim jazosiga hukm qilinadi.

Shundan so‘ng Beriyaning qo‘l ostida ishlagan aksariyat xodimlar hibsga olinadi. Qolganlari ham so‘roq qilinadi. Shu jumladan, Beriya davrida xorijga jo‘natilgan josuslarni ham birin-ketin mamlakatga chaqirib qamoqqa olishadi.

Petrov va uning xotini ham Beriyaning ishongan odamlaridan bo‘lishgan. 1951 yilda Yevdokiya va Vladimirni Avstraliyaga jo‘natish haqidagi buyruqqa ham aynan Beriyaning o‘zi imzo chekkan edi.

Petrov va uning xotini Beriya otilgandan so‘ng uning qo‘l ostida ishlagan josuslarning aksariyati hech bir aybi bo‘lmasa ham jazoga tortilayotganidan yaxshi xabardor edi. Vladimir «navbati yetganda» xotini bilan uni ham SSSRga chaqirib olib Beriyaning odami sifatida jazolashlarini bilib turardi. Shu sababli u Moskvaga qaytib umrini qamoqda o‘tkazmaslik uchun Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘rashga qaror qiladi.

Petrov taqdim etgan qimmatli ma’lumotlar

Petrov va uning ayoliga siyosiy boshpana berilgandan so‘ng ular o‘zlaridagi bor ma’lumotlarni Avstraliya maxsus xizmatlariga taqdim etishadi. Ammo Petrov va uning rafiqasi bu xatti-harakatni Avstraliya maxsus xizmatlari orasiga kirish maqsadida amalga oshirmayotganiga ishonch hosil qilish uchun ularni bir yil davomida so‘roq qilishadi.

So‘roqda hatto Buyuk Britaniya razvedka xizmati MI-6 xodimlari ham qatnashadi. Petrov o‘zi ega bo‘lgan barcha ma’lumotlarni ularga taqdim etadi. Jumladan, sovet ittifoqi uzoq yillar mobaynida Avstraliyadagi sovet josuslarini Kanberradagi elchixona orqali boshqarib kelgani haqidagi ma’lumotlarni sizdiradi. Shuningdek, bu davlatdagi barcha josuslarning ism-shariflari va yashash manzillarini beradi.

Bundan tashqari, Petrov SSSRning G‘arb davlatlaridagi josuslari haqidagi barcha maxfiy ma’lumotlarni MI-6 xodimlariga topshiradi. Aynan u bergan ma’lumotlar asosida MI-6 sovet ittifoqi foydasiga josuslik qilgan ko‘plab shaxslarni fosh etadi. Shu jumladan, 1951 yilda SSSRga qochgan Britaniya maxsus xizmat zobiti Kim Filbi «Kembrij beshligi» nomi bilan atalgan maxfiy josuslik tashkilotning uchinchi a’zosi ekani ma’lum bo‘ladi.

Petrov Avstraliyadan boshpana olgandan biroz o‘tib, superayg‘oqchi Jyeyms Bond haqidagi detektiv asarlar muallifi, Yan Fleming undan intervyu oladi. Ammo Britaniya razvedka xizmati Yan Flemingga intervyuning maxfiy ma’lumotlarga doir qismini chop etishga ruxsat bermaydi.

Petrov taqdim etgan ma’lumotlar Avstraliyada juda katta mojarolarni keltirib chiqaradi. Vladimir oshkor qilgan josuslarning aksariyati Avstraliyada siyosiy doiralar bilan yaqin aloqada edi. Shuningdek, bu davlatda turli yuqori lavozimlarda ishlagan shaxslar ham sovet maxsus xizmatlari foydasiga ishlashi oshkor bo‘ladi.

Shundan so‘ng Avstraliyada faoliyat olib borgan ko‘plab sovet josuslari va ularning hammaslaklari fosh etiladi. Jumladan, avstraliyalik sovet josuslarini birlashtirgan va maxfiy nomi KLOD bo‘lgan josuslar tarmog‘i ham.

Bu tarmoq tepasida SSSR foydasiga ishlagan kommunist Uolter Kleyton turgandi. Tarmoq a’zolari orasida turli vazirliklar xodimlari, xususan Avstraliya tashqi ishlar vazirligi xodimi Rik Trossel ham bor edi. Bundan tashqari, ular safida avstraliyalik dunyoga mashhur yozuvchi Katerin Prichardning o‘g‘li ham bo‘lgan.

Petrov ma’lumotlariga ko‘ra Avstraliyadagi leyboristlar va kommunistik partiya rahnamolari ham SSSR foydasiga josuslik qilganlikda gumon qilinadi. O‘shanda leyboristlar partiyasi rahbari bo‘lgan Gerbert Evatt Avstraliya bosh vaziri Robert Menzisni «Petrov ishi»dan saylovoldi tashviqotlarda o‘z reytingini oshirish uchun foydalanganlikda ayblaydi.

Petrov bergan ma’lumotlar juda ham qimmatli bo‘lgani uchun Avstraliya kontrrazvedka va xavfsizlik xizmati g‘arblik ittifoqchilari oldida o‘z mavqeyini oshirib oladi.

SSSR va Avstraliya o‘rtasidagi aloqalarning uzilishi

KGB agenti bo‘lgan Petrov va uning xotini Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘rar ekan, bu SSSR uchun sharmandali holat edi. Moskvadagilar tajribali josus, polkovnik unvoniga ega bo‘lgan Petrovdan bu ishni kutmaganlari aniq edi.

SSSR Petrov va uning xotini Avstraliyadan siyosiy boshpana so‘ragani oshkor bo‘lgan paytdan boshlab bu mamlakatdan ularni topshirishni so‘raydi. Ammo rad javobini oladi. 

Shundan so‘ng Petrov o‘zidagi ma’lumotlarni Avstraliya maxsus xizmatiga bermasidan uni yo‘q qilish rejasi tuziladi. Ammo Avstraliya maxsus xizmati xodimlari Petrovni qattiq qo‘riqlagani uchun buning iloji bo‘lmaydi. Petrov bergan ma’lumotlar asosida Avstraliyadagi josuslar birin-ketin qo‘lga olina boshlangach, sovet ittifoqi Kanberradagi o‘z elchixonasini yopadi va xodimlarni Moskvaga chaqirib oladi.

Ikki davlat o‘rtasidagi aloqalar eng yomon ko‘rinishga keladi. Diplomatik aloqalar uziladi, iqtisodiy hamkorlik to‘xtatiladi, turli savdo bitimlari bekor qilinadi. Faqat, oradan 5 yil o‘tib, 1959 yil 16 mart kuni SSSRning Avstraliyadagi elchixonasi qayta ochiladi.

Petrovning keyingi hayoti

Bir yil davom etgan so‘roqlar tugagach Petrov va uning xotinini yashirincha boshqa shaharga o‘tkazishadi.

1956 yilda Avstraliya Petrov va uning xotiniga fuqarolik beradi. Ular sovet josuslaridan yashirinish uchun shvetsiyalik muhojirlar niqobi ostida Ellison familiyasini olishadi. Bundan tashqari, Petrov va uning xotinini har doim Avstraliya maxsus xizmatlari xodimlari qo‘riqlab yurishadi.

Keyinchalik, 1956 yilda Avstraliya maxsus xizmatlarining zobiti Maykl Tveytes bilan hamkorlikda yozilgan Vladimir Petrov va Yevdokiya Petrovaning hayoti tasvirlangan «Qo‘rquv saltanati» kitobi chop etiladi. Mazkur kitob o‘z davrida SSSRda NKVD va KGB tomonidan odamlarga qarshi qilingan ishlarni yoritgani uchun juda katta shov-shuv bo‘ladi.

Vladimir va Yevdokiya uzoq yillar ommaning ko‘zidan panada, Melburn yaqinidagi Bentli shaharchasida istiqomat qilishadi. SSSRda Petrovni Avstraliyadan o‘g‘irlab kelib, Moskvada sud qilish yoki buning iloji bo‘lmasa unga suiqasd qilish rejasi ancha yil kun tartibida turadi. Shu sababli Petrov va uning xotini uzoq yillar davomida KGB xodimlari o‘g‘irlab yoki o‘ldirib ketishidan qo‘rqib yashashadi.

1970-yillarda Petrov bir necha marta insult bo‘ladi va shundan so‘ng umrining qolgan qismini yotoqda o‘tkazadi. U 1991 yilda 84 yoshida vafot etadi. Xotini esa 2002 yilda vafot etadi.

«Petrov ishi» haqida ko‘plab asarlar yaratilgan. Badiiy va hujjatli filmlar suratga olingan.

G‘ayrat Yo‘ldosh tayyorladi.