Avstraliyadan siyosiy boşpana söragan KGB josusi: Bunga Stalinning ölimi sabab bölgan edimi?
|16:03 / 05.02.202247 50612 min
1954 yil 3 aprel kuni SSSRning Kanberradagi elçixonasi xodimi, KGB josusi Vladimir Petrov Avstraliya hukumatidan siyosiy boşpana söraydi. Petrovning sörovi qondiriladi va u juda köp ma’lumotlarni Avstraliya maxfiy xizmatlariga oşkor qiladi. Oxir-oqibat SSSR Kanberradagi elçixonani yopadi va Avstraliya bilan barça aloqalarni uzadi.
Vladimir Petrov / Foto: en.wikipedia.org
Tarix sahnasida bor-yöği 69 yil yaşagan sovet ittifoqidan juda köpçilik qoçib ketgan. Erkinlikning yöqligi, ma’muriy-buyruqbozlik asosidagi boşqaruv, haddan ortiq nazorat tufayli olimlar, adiblar, san’atkorlar, siyosatçilar boşqa mamlakatlardan siyosiy boşpana söraşgan.
Ularning ayrimlari mamlakatni oşkora isyon bilan tark etgan bölsa, boşqalari turli işlar bahonasida xorijga çiqib, söng SSSRga qaytmagan. Ba’zilar esa xorijga işga yuborilganda öşa yoqdan qaytişni xohlamagan va özi işlayotgan davlatdan siyosiy boşpana söragan.
Ana şulardan biri SSSRning Avstraliyadagi elçixonasida elçining uçinçi yordamçisi sifati faoliyat yuritgan KGB josusi Vladimir Petrov edi.
Vladimir Petrovning 1954 yilda Avstraliya hukumatidan boşpana söraşi öz davrida juda katta şov-şuvlarni keltirib çiqargan va xalqaro darajada siyosiy nizolarga sabab bölgandi.
Bu şaxs Kanberraga elçixona xodimi sifatida yuborilgan bölsa-da, Avstraliyada asosan josuslik bilan şuğullanadi. Petrovda köplab maxfiy ma’lumotlar bor edi. Şu sababli SSSR rahbariyati uni nima qilib bölsa ham Moskvaga qaytariş harakatini qiladi, ammo buning uddasidan çiqişolmaydi.
Ismini bir neça marta özgartirgan josus
Vladimir Petrovning asl ism-şarifi Afanasiy Şoroxov bölgan. Vladimir avvaliga komsomol taşkilotida işlaydi, söng NKVDga işga kiradi. 1929 yilda u ism-şarifini Vladimir Proletarskiy deb özgartiradi.
1933 yilda Birlaşgan davlat xavfsizligi boşqarmasi (KGB öşa paytlarda NKVD tarkibida şunday deb atalgan) safiga kiradi va uning xorijiy bölimida işlaydi. 1938-1939 yillarda ayğoqçi sifatida Xitoyda faoliyat olib boradi. 1942 yilda ism-şarifi Vladimir Petrovga özgartirilib Şvetsiyaga jönatiladi.
1951 yilda Vladimir Petrov va uning xotinini SSSRning Kanberradagi elçixonasi xodimlari niqobi ostida josuslik qiliş uçun Avstraliyaga yuborişadi.
Vladimir Petrov va uning rafiqasi / Foto: moadoph.gov.au
Mavzuga oid
Siyosiy boşpana söraş
1954 yili, Kanberrada iş boşlaganiga 3 yil bölganda Vladimir Petrov Avstraliyadan siyosiy boşpana söraşni rejalaştiradi. U Avstraliya maxfiy xizmatida işlaydigan Mayk (Mixail) Byalogurskiy bilan aloqa boğlaydi. Mayk Byalogurskiyning kelib çiqişi polyak bölib, u Petrovning josus ekanini avvaldan bilardi. Petrov unga Avstraliyadan siyosiy boşpana söraş rejasini aytib, yordam söraydi. Mayk rozi böladi.
Vladimirning arizasi xotini va uning xavfsizligini ta’minlaş uçun Avstraliya hukumatiga yaşirinça topşiriladi. Iş juda muhim bölgani uçun uni mamlakat xavfsizlik xizmati öz nazoratiga oladi. Garçi Petrov Avstraliyadan siyosiy boşpana söraşi haqida xotiniga indamagan bölsa-da, arizada xotinini ham tilga olgan edi. Ammo bu mamlakat qonunlarga köra Yevdokiyaning özi siyosiy boşpana sörasagina uning sörovi qanoatlantirilişi mumkin edi.
1954 yil 3 aprel kuni Petrovning Avstraliyadan siyosiy boşpana söragani va u qanoatlantirilgani ommaga xabar qilinadi. Tabiiyki, rasmiy Moskva voqealarning bu taxlitda rivojlanişini kutmagandi. Axir kimsan, KGBning eng yaxşi josusi «duşman» davlatlarning biridan siyosiy boşpana sörasa?! Yevdokiya Petrovna ham erining Avstraliyadan siyosiy boşpana söraganini ana şunda eşitadi.
KGB rahbariyati Avstraliyadagi sovet josuslariga qanday qilib bölsa ham Petrov hamda uning xotinini bu mamlakatdan olib çiqiş va Moskvaga keltiriş topşiriği beradi. Ammo bu iş oson emasdi.
Petrov qöldan çiqib ketganidan söng KGBning elçixona xodimi sifatida faoliyat körsatadigan ikki josusi boşqa şaharda bölgan Yevdokiya Petrovani uşlab, Kanberraga olib kelişadi. Söng köplab muxbirlar köz öngida uni majburiy tarzda Moskvaga uçadigan samolyotga olib çiqişadi. Öşa zahoti bu iş OAV orqali butun dunyoga tarqaladi.
KGB agentlari Yevdokiya Petrovani Moskvaga uçadigan samolyotga olib çiqmoqda
Foto: www.readingavidly.com
Moskvaga uçayotgan samolyot yonilği quyiş uçun Avstraliya şimolidagi Darvin şahriga qönib ötişi kerak edi. Hodisadan xabar topgan Avstraliya boş vaziri Robert Menzis Darvinda samolyotdan Yevdokiya Petrovnani tuşirib qoldiriş haqida buyruq beradi.
Darvinda Avstraliya politsiyaçilari samolyotga kötarilib Yevdokiyani KGB josuslari qölidan qutqarib pastga olib tuşişadi. Yevdokiya eri bilan telefonda sözlaşadi va u bilan birga Avstraliyada qoliş istagini bildiradi.
Avstraliya maxsus xizmatlari uçun Vladimir Petrov kutganlaridan ham köproq ma’lumotga ega şaxs bölib çiqadi. U nafaqat Avstraliyada işlab turgan, balki Yevropaning köpgina mamlakatlarida faoliyat körsatayotgan sovet josuslari haqidagi barça maxfiy ma’lumotlarni ularga beradi.
Siyosiy boşpana söraşning ehtimoliy sabablari
1953 yil 5 mart kuni Stalin vafot etadi. Oradan 80 kun ötib, 1953 yil 26 iyun kuni uning «işongan toği» NKVD rahbari Lavrentiy Beriya ham qölga olinadi va öşa yili 23 dekabrda ölim jazosiga hukm qilinadi.
Şundan söng Beriyaning qöl ostida işlagan aksariyat xodimlar hibsga olinadi. Qolganlari ham söroq qilinadi. Şu jumladan, Beriya davrida xorijga jönatilgan josuslarni ham birin-ketin mamlakatga çaqirib qamoqqa olişadi.
Lavrentiy Beriya va Stalin / Foto: 24tv.ua
Petrov va uning xotini ham Beriyaning işongan odamlaridan bölişgan. 1951 yilda Yevdokiya va Vladimirni Avstraliyaga jönatiş haqidagi buyruqqa ham aynan Beriyaning özi imzo çekkan edi.
Petrov va uning xotini Beriya otilgandan söng uning qöl ostida işlagan josuslarning aksariyati heç bir aybi bölmasa ham jazoga tortilayotganidan yaxşi xabardor edi. Vladimir «navbati yetganda» xotini bilan uni ham SSSRga çaqirib olib Beriyaning odami sifatida jazolaşlarini bilib turardi. Şu sababli u Moskvaga qaytib umrini qamoqda ötkazmaslik uçun Avstraliyadan siyosiy boşpana söraşga qaror qiladi.
Petrov taqdim etgan qimmatli ma’lumotlar
Petrov va uning ayoliga siyosiy boşpana berilgandan söng ular özlaridagi bor ma’lumotlarni Avstraliya maxsus xizmatlariga taqdim etişadi. Ammo Petrov va uning rafiqasi bu xatti-harakatni Avstraliya maxsus xizmatlari orasiga kiriş maqsadida amalga oşirmayotganiga işonç hosil qiliş uçun ularni bir yil davomida söroq qilişadi.
Söroqda hatto Buyuk Britaniya razvedka xizmati MI-6 xodimlari ham qatnaşadi. Petrov özi ega bölgan barça ma’lumotlarni ularga taqdim etadi. Jumladan, sovet ittifoqi uzoq yillar mobaynida Avstraliyadagi sovet josuslarini Kanberradagi elçixona orqali boşqarib kelgani haqidagi ma’lumotlarni sizdiradi. Şuningdek, bu davlatdagi barça josuslarning ism-şariflari va yaşaş manzillarini beradi.
Bundan taşqari, Petrov SSSRning Ğarb davlatlaridagi josuslari haqidagi barça maxfiy ma’lumotlarni MI-6 xodimlariga topşiradi. Aynan u bergan ma’lumotlar asosida MI-6 sovet ittifoqi foydasiga josuslik qilgan köplab şaxslarni foş etadi. Şu jumladan, 1951 yilda SSSRga qoçgan Britaniya maxsus xizmat zobiti Kim Filbi «Kembrij beşligi» nomi bilan atalgan maxfiy josuslik taşkilotning uçinçi a’zosi ekani ma’lum böladi.
KGB josusi Kim Filbi / Foto: pobeda.tv
Petrov Avstraliyadan boşpana olgandan biroz ötib, superayğoqçi Jyeyms Bond haqidagi detektiv asarlar muallifi, Yan Fleming undan intervyu oladi. Ammo Britaniya razvedka xizmati Yan Flemingga intervyuning maxfiy ma’lumotlarga doir qismini çop etişga ruxsat bermaydi.
Jyeyms Bond haqidagi asarlar muallifi Yan Fleming / Foto: www.elmundo.es
Petrov taqdim etgan ma’lumotlar Avstraliyada juda katta mojarolarni keltirib çiqaradi. Vladimir oşkor qilgan josuslarning aksariyati Avstraliyada siyosiy doiralar bilan yaqin aloqada edi. Şuningdek, bu davlatda turli yuqori lavozimlarda işlagan şaxslar ham sovet maxsus xizmatlari foydasiga işlaşi oşkor böladi.
Şundan söng Avstraliyada faoliyat olib borgan köplab sovet josuslari va ularning hammaslaklari foş etiladi. Jumladan, avstraliyalik sovet josuslarini birlaştirgan va maxfiy nomi KLOD bölgan josuslar tarmoği ham.
Bu tarmoq tepasida SSSR foydasiga işlagan kommunist Uolter Kleyton turgandi. Tarmoq a’zolari orasida turli vazirliklar xodimlari, xususan Avstraliya taşqi işlar vazirligi xodimi Rik Trossel ham bor edi. Bundan taşqari, ular safida avstraliyalik dunyoga maşhur yozuvçi Katerin Priçardning öğli ham bölgan.
Petrov ma’lumotlariga köra Avstraliyadagi leyboristlar va kommunistik partiya rahnamolari ham SSSR foydasiga josuslik qilganlikda gumon qilinadi. Öşanda leyboristlar partiyasi rahbari bölgan Gerbert Evatt Avstraliya boş vaziri Robert Menzisni «Petrov işi»dan saylovoldi taşviqotlarda öz reytingini oşiriş uçun foydalanganlikda ayblaydi.
Avstraliya sobiq boş vaziri Robert Menzis / Foto: inavukic.com
Petrov bergan ma’lumotlar juda ham qimmatli bölgani uçun Avstraliya kontrrazvedka va xavfsizlik xizmati ğarblik ittifoqçilari oldida öz mavqeyini oşirib oladi.
SSSR va Avstraliya örtasidagi aloqalarning uzilişi
KGB agenti bölgan Petrov va uning xotini Avstraliyadan siyosiy boşpana sörar ekan, bu SSSR uçun şarmandali holat edi. Moskvadagilar tajribali josus, polkovnik unvoniga ega bölgan Petrovdan bu işni kutmaganlari aniq edi.
SSSR Petrov va uning xotini Avstraliyadan siyosiy boşpana söragani oşkor bölgan paytdan boşlab bu mamlakatdan ularni topşirişni söraydi. Ammo rad javobini oladi.
Şundan söng Petrov özidagi ma’lumotlarni Avstraliya maxsus xizmatiga bermasidan uni yöq qiliş rejasi tuziladi. Ammo Avstraliya maxsus xizmati xodimlari Petrovni qattiq qöriqlagani uçun buning iloji bölmaydi. Petrov bergan ma’lumotlar asosida Avstraliyadagi josuslar birin-ketin qölga olina boşlangaç, sovet ittifoqi Kanberradagi öz elçixonasini yopadi va xodimlarni Moskvaga çaqirib oladi.
Ikki davlat örtasidagi aloqalar eng yomon körinişga keladi. Diplomatik aloqalar uziladi, iqtisodiy hamkorlik töxtatiladi, turli savdo bitimlari bekor qilinadi. Faqat, oradan 5 yil ötib, 1959 yil 16 mart kuni SSSRning Avstraliyadagi elçixonasi qayta oçiladi.
Foto: www.abc.net.au
Petrovning keyingi hayoti
Bir yil davom etgan söroqlar tugagaç Petrov va uning xotinini yaşirinça boşqa şaharga ötkazişadi.
1956 yilda Avstraliya Petrov va uning xotiniga fuqarolik beradi. Ular sovet josuslaridan yaşiriniş uçun şvetsiyalik muhojirlar niqobi ostida Ellison familiyasini olişadi. Bundan taşqari, Petrov va uning xotinini har doim Avstraliya maxsus xizmatlari xodimlari qöriqlab yurişadi.
Keyinçalik, 1956 yilda Avstraliya maxsus xizmatlarining zobiti Maykl Tveytes bilan hamkorlikda yozilgan Vladimir Petrov va Yevdokiya Petrovaning hayoti tasvirlangan «Qörquv saltanati» kitobi çop etiladi. Mazkur kitob öz davrida SSSRda NKVD va KGB tomonidan odamlarga qarşi qilingan işlarni yoritgani uçun juda katta şov-şuv böladi.
Vladimir va Yevdokiya uzoq yillar ommaning közidan panada, Melburn yaqinidagi Bentli şaharçasida istiqomat qilişadi. SSSRda Petrovni Avstraliyadan öğirlab kelib, Moskvada sud qiliş yoki buning iloji bölmasa unga suiqasd qiliş rejasi ança yil kun tartibida turadi. Şu sababli Petrov va uning xotini uzoq yillar davomida KGB xodimlari öğirlab yoki öldirib ketişidan qörqib yaşaşadi.
1970-yillarda Petrov bir neça marta insult böladi va şundan söng umrining qolgan qismini yotoqda ötkazadi. U 1991 yilda 84 yoşida vafot etadi. Xotini esa 2002 yilda vafot etadi.
«Petrov işi» haqida köplab asarlar yaratilgan. Badiiy va hujjatli filmlar suratga olingan.
