Foto: STANISLAV KOZLIUK/EPA-EFE/REX/SHUTTERSTOCKFoto: STANISLAV KOZLIUK/EPA-EFE/REX/SHUTTERSTOCK
Rossiya mudofaa vazirligi juma kuni Xersondagi qöşinlarni Dneprning çap sohiliga olib ötiş jarayoni yakunlanganini ma’lum qildi. Moskva barça harbiylar - 30 ming kişi olib çiqilgani hamda harbiy texnikalar (5 mingga yaqin) va qurol-yaroğlar boy berilmaganini ma’lum qilgan. BBC nima uçun bunday çekinişda yöqotişlar bölmagani va bunday amaliyot qanday murakkabliklar keltirib çiqarişini tahlil qildi.
Juma kuni Rossiya mudofaa vazirligi Xersondagi qöşinlarni Dneprning çap sohiliga ötkaziş jarayoni 11 noyabr kuni tonggi soat 5 da yakunlanganini e’lon qildi. Şu tariqa, Rossiya armiyasi Ukrainada 24 fevraldan keyin egallab olingan sönggi oblast markazini taşlab çiqdi.
Moskva Dneprning çap sohiliga 30 mingdan ortiq harbiy xizmatçi olib ötilganini ma’lum qilmoqda. Rossiya mudofaa vazirligi xabarida qöşinlarni olib ketişda «birorta harbiy texnika va qurol-yaroğ öng sohilda qoldirilmagani, rossiyalik barça harbiy xizmatçilar daryodan ötgani, Rossiya guruhining şaxsiy tarkib, qurol-yaroğ, texnika va harbiy anjomlarida yöqotişlarga yöl qöyilmagani» ta’kidlangan.
Avvalroq Ukraina va Ğarbdagi harbiylar Rossiya qöşinlari Dneprning öng sohilidan olib ketilişi bir haftagaça vaqt olişi mumkinligini aytişgandi.
Ukraina naşrlarida Xerson yönalişida rossiyaliklar tomonidan taşlab ketilgani aytilgan texnikalar aks etgan videolar tarqalgan. Şu bilan birga, Dneprning çap sohiliga olib ötuvçi asosiy yöl bölgan Antonov köprigi qulagani aks etgan video va fotolar e’lon qilindi.
Rossiyadagilar nima deyişdi?
Xersonni taşlab çiqişga tayyorgarlik körilayotgani haqida rossiyaparast telegram-kanallar bir neça haftadan buyon yozayotgandi, Rossiya hukumati bu haqda 9 noyabr kuniga kelib e’lon qildi.
Şu kuni Rossiya televideniyesida Ukrainadagi qöşinlar qömondoni Sergey Surovikinning mudofaa vaziri Sergey Şoyguga hisoboti namoyiş etildi. General Dneprning öng sohilidagi guruh ta’minoti murakkablaşganini aytib, daryoning çap sohilida yangi mudofaa çiziği taşkil etişni taklif qildi. Şoygu bunga rozilik bildirdi.
Rossiya sentabr oyi oxirida ötkazilgan soxta referendumlardan (dunyoda heç bir davlat uning natijalarini tan olmadi) keyin oktyabr oyi boşida Xerson oblastini, Donetsk, Luhansk va Zaporijjya oblastlari bilan birga öz tarkibiga qöşib olgandi, ya’ni endilikda Rossiya qöşini Moskva rasman öz tarkibida deb hisoblaydigan hududni tark etdi.
Mavzuga oid
Kreml matbuot xizmati Dmitriy Peskov Rossiya qöşinlari Xersondan Dneprning çap sohiliga ötkazilişi (Kreml ta’siridagi naşrlar buni qayta guruhlaniş deb atagan) Xerson oblastining maqomini özgartirmasligini aytdi.
«Bu Rossiya Federatsiyasi sub’yekti, bu status qonunan belgilangan va mustahkamlab qöyilgan. Bu yerda heç qanday özgarişlar yöq va bölişi ham mumkin emas», degan Peskov jurnalistlarga.
U BBC muxbirining rossiyaliklar Ukrainada egallab turilgan yagona oblast markazi bölgan Xersondan çekiniş Kremlda şarmandalik sifatida baholanadimi, deya berilgan savoliga bunday emasligini aytib javob qaytargan.
Rossiya qöşinlari Xersondan çiqib ketganidan keyin Geniçesk şahri Xerson oblastining bosib olingan qismining ma’muriy markaziga aylanadi. Bu haqda Rossiya tomonidan tayinlangan ma’muriyat raisi örinbosari matbuot kotibi Aleksandr Fomin ma’lum qildi. «Bugungi kunda Xerson oblastining vaqtinçalik ma’muriy poytaxti Geniçesk hisoblanadi. Asosiy hukumat organlarining barçasi şu yerga joylaştirilgan», dedi u.
«Tarixiy kun»
Dastlab ijtimoiy tarmoqlarda şaharga kirib kelgan ukrain harbiylari mahalliy aholi vakillari tomonidan quçoq oçib kutib olinayotgani aks etgan behisob videolar tarqaldi.
Lekin bu vaqtda Ukraina tomoni Rossiya qöşini Xersondan butunlay çiqib ketganini şubha ostiga olayotgandi - Ukraina razvedkasi mamlakat harbiylari şaharga kira boşlaganini ma’lum qilib, şaharda qolgan rossiyalik harbiylarni taslim bölişga çaqirib murojaat qildi.
Kun oxiriga bori prezident Volodimir Zelenskiy telegram-kanalida ukrainalik harbiy Xerson şahrida mahalliy aholi vakillari davrasida aks etgan videoni joylaştirib, şahar ozod etilganini rasman tasdiqladi. «Biznikilar. Xerson bizniki», deya videoga ilova qildi prezident.
«Bugun - tarixiy kun. Biz Xersonni qaytarmoqdamiz. Bugungi kunda bizning himoyaçilarimiz şahar ostonasida. Ammo maxsus bölinmalar allaqaçon şaharga kirgan. Xersonliklar kutişdi. Heç qaçon Ukrainadan voz keçişmadi. Ukrainaga bildirilgan umidlar hamişa oqlangan va Ukraina hamişa özinikini qaytargan.
Şahar hali duşman unsurlaridan töliq tozalanmaganida ham xersonliklarning özlari köçalar va binolarni ruslarning ramzlari va ularga aloqador barça izlardan tozalaşga kirişdi. Himoyaçilarimiz tomonidan ozod qilingan boşqa barça şaharlarda ham şunday bölgan. Bizning qaytişimizni hali kutayotgan şaharlarda ham şunday böladi. Ukraina barça özinikilarga boradi», dedi Zelenskiy keçqurungi videomurojaatida.
Köp ötmay Ukraina Milliy politsiyasi boşliği Igor Klimenko şaharda va oblastning boşqa ozod etilgan posyolkalarida barqarorlaştiriş tadbirlari boşlanganini ma’lum qildi. U bunda nimani nazarda tutganiga aniqlik kiritmadi.
Avvalroq Ukraina qurolli kuçlari «Janub» guruhi operativ qömondonligi Natalya Gumenyuk sönggi haftalarda rossiyalik harbiy xizmatçilar fuqarolik kiyimlari kiya boşlagani, şu tufayli nazariy jihatdan ular taşlab ketilgan hududlarda qolgan bölişi mumkinligini aytgandi.
Ukraina mudofaa vazirligi harbiylar Xerson oblastidagi qişloqlarni ozod etişda davom etayotgani va Dnepr sohillariga yetib borganini ma’lum qilgan.
Ukraina rasmiylarining bir qançasi şahardan evakuatsiya bölgan aholini uylariga qaytişga şoşilmaslikka çaqirdi. Gumenyukning sözlariga köra, ozod etilgan hududlar hamon zarbalarga uçraşi mumkin. Şuningdek, bu hududlarda issiqlik tizimi yoqilişiga heç qanday kafolat yöq. «Qaytiş tavsiya etilmaydi. Qiş yaqin va kommunikatsiyani tiklaş va mahalliy aholiga xizmat körsatiş imkonsiz bölişi mumkin», dedi u.
Mikolayiv oblasti rahbari Vitaliy Kim esa rossiyalik harbiylar qoldirilgan hududlarni minalab ketganini aytdi.
«Ozod etilgan hududlar va aholi yaşaş manzillarida juda köp minalar joylaştirilgan. Zaruratsiz bormang. Qurbonlar bor», deya yozgan Kim.
Rossiya Dneprning öng sohilidan ketişi harbiy nuqtayi nazardan nimani anglatadi?
BBC muxbiri Pavel Aksenov - Rossiya armiyasining Xersondan çekinişi haqida:
«Çekiniş - harbiy işdagi eng murakkab manevrlardan biridir. Bunday amaliyot qöşinlarni yaxşi taşkil etiş va tayyorlaşni talab etadi, buni oldindan rejalaştiriş kerak. Aks holda çekiniş osonlik bilan tartibsiz qoçişga aylanib, şaxsiy tarkib va texnikada yöqotişlar bölişi mumkin - bu har qanday armiya uçraşi mumkin bölgan eng yomon ssenariydir.
Çekiniş vazifasi - imkoniyatga qarab harbiy guruhning yangi mudofaa çiziqlariga uyuşgan holda ötkazilişidir. Bundan maqsad turliça bölişi mumkin - qöşinni zarba ostidan olib çiqiş, front çiziğini optimallaştiriş, nihoyat çekiniş raqibni tuzoqqa tuşiriş uçun aldamçi manevr bölib çiqişi ham mumkin.
Rossiya tomoni qöşinlarni Dneprning öng sohilidan olib ketişi haqida rasman e’lon qilgaç, Ukrainada köpçilik bu harbiy hiyla bölişi mumkin deb hisoblayotgandi. Ammo endi ma’lum bölmoqdaki, bu çindan ham ketiş bölgan va Rossiya armiyasi bu işni maksimal darajada uyuşqoqlik bilan amalga oşirgan.
Ukraina armiyasi yozdayoq janubdagi uşbu muhim şaharni harbiy yöl bilan ozod etmoqçiligini ma’lum qilgandi va bu yerdagi Rossiya guruhi ta’minot bilan boğliq muammolarga duç kela boşladi va qurşovga tuşib qoliş xavfi ostida qoldi.
Çekinişdagi asosiy muammo - raqib guruhlarining ta’qib etişi böladi. Rossiya armiyasi Xersonda tuşib qolgan vaziyat ham xavfli edi, Ukraina qurolli kuçlari ularni ta’qib etib, zarbalar berişi mumkin edi.
«Bunday yirik guruhni Dnepr orqali olib ötişning murakkabligi şunda ediki, Ukraina qurolli kuçlari osonlik bilan evakuatsiya bölişga yöl qöymasligi mumkin. Kam sonli köpriklar, keçuv paromlari, suziş vositalari, yiğiliş punktlari, töplanib turgan harbiylarga artilleriya va raketa zarbalari berilişi, vahima qözğatiş uçun diversiya guruhlari harakatlanişi va reydlar ötkazilişi mumkin edi. Agar istaşsa», deydi BBC bilan suhbatda isroillik harbiy ekspert David Gendelman.
Şu tufayli çekinayotgan qöşinlar turli usullardan foydalanadi, asosiy maqsad - raqibni masofada tutib turiş va unga çekinayotgan guruhga zarba beriş imkonini qoldirmaslik. Masalan, raqib arergard janglar (asosiy guruhlardan orqadagi qismlar jang olib borişi)ga majbur etilişi, pistirmalar uyuştirilişi va yöllar minalaştirilişi mumkin. Harbiy fan çekiniş çoğida imkon qadar köproq hududni minalaştirişni tavsiya etadi.
Bundan taşqari, çekiniş çoğida imkon qadar çekiniş yölini ehtiyotkorlik bilan yaşiriş talab etiladi - marş bölib harakatlanuvçi harbiy kolonnalar artilleriya va aviatsiya uçun oson nişonga aylanişi mumkin. Bunda murakkablik şundaki, maxfiy harakatlaniş tezkorlikka ters: yoki yaşiriniş kerak, yoki qoçiş.
Qöşinni tunda tezda va yaşirinça olib ketiş osonroq. Yuriş qilib kelayotgan qöşin buni hisobga olişi va oldindan razvedka qilingan hamda möljalga olingan nuqtalar - çorrahalar, daryoga tuşiş joylari va boşqa joylarga zarbalar berişi mumkin.
Hozirgi vaziyatning murakkabligi şundaki, bosqinçi kuçlar katta qöşinni atigi bir neça ötiş yöllari böylab ötkazişi talab etilardi.
Odatda keçib ötiş joylari (agar bu katta köprik bölmasa) - çekiniş böyiça amaliyotning «şişa oğzi» qismi hisoblanadi.
Dnepr orqali ötgan katta köpriklar ukrainlar raketalari zarbalaridan jiddiy şikastlangan, Antonov köprigi böylab oğir texnikalar harakatlanişi imkonsiz edi.
Har qanday keçuvda oqim tezligi sekinlaşadi, çunki ötkaziş quvvati keçuvga olib kelgan yöllardagidan ança past böladi. Bu esa çekiniş sur’atlarini sezilarli darajada pasaytiradi.
Bir söz bilan aytganda, nafaqat harbiylarni, balki harbiy texnikani ham Dnepr orqali olib ötiş qiyin edi. Bunday vazifa keçuv atrofidagi yöl harakatida yuqori darajadagi taşkilotçilikni talab etardi.
Qiyinçiligi şundaki, bir tomondan yölda texnikalar töplanmasligi kerak, bunday töplaniş ukrain raketalari va artilleriyasi nişoniga aylanişi mumkin, boşqa tomondan - oqimni uzoq vaqtgaça töxtatib bölmasdi, çunki daryo orqali olib ötilişi kerak bölgan texnikalar miqdori katta edi.
Bahorda Kiyevga yuriş qiliş çoğida Rossiya harbiy politsiyasi front yöllari böylab harakatni taşkillaştiriş vazifasini uddalay olmagandi - sun’iy yöldoş tasvirlarida 60 km uzunlikka çözilgan va Kiyevga olib boruvçi yölda turib qolgan harbiy kolonna yaqqol körinib turardi.
Uruş boşlanganidan qariyb töqqiz oy ötib front ortidagi xizmatlar qarşisida yanada murakkabroq vazifa turardi - front çiziğidagi zarba ostida qolişi mumkin bölgan yöllar böylabgina emas, ulkan daryodan keçib ötiş ham.
Amerikadagi Uruşlarni tadqiq etiş instituti (ISW) juma tongida Rossiya qöşini katta ehtimol bilan Xersondan ança yaxşi tartibda çekingani, ukrain qöşini esa bu yönalişda kutilganidek muvaffaqiyatga erişgani, ammo Xarkiv oblastida bölgani kabi raqib qöşini yakson etilmaganini tan oldi.
«Xerson uçun jang yakunlanmadi, ammo Rossiya qöşini uning yangi bosqiçiga ötdi va urğuni jangovar qobiliyatni saqlab qoliş va Ukraina qöşinlari harakatini sekinlaştirib, lekin ularning yurişini butunlay töxtatmagan holda daryodan keçib ötişga qaratdi», deyiladi ISW şarhida.
«Rossiya qöşini Xersondan olib ketilişi oldindan tayyorlangan va sentabr oyi boşidagi Xarkivdan çekiniş bilan soliştirganda «juda tartibli va harbiy nuqtayi nazardan malakali» taşkil etilgan», deydi Ukraina xavfsizlik xizmati polkovnigi, Ukraina Oliy radasi deputati Roman Kostenko (iqtibos Republic naşridan).
«Bu çekinişga tayyorgarlik körilgan edi va bu Xarkiv atrofida kuzatilganidan ança yaxşi taşkillaştirilişini anglatadi, ammo bu safar keçuv yöllari yetişmovçiligi uni murakkablaştiradi. Öylaymanki, ukrainlar çekinayotgan rossiyaliklarga zarba beradi», degandi avvalroq BBC bilan suhbatda AQŞ Taşqi siyosiy tadqiqotlar instituti katta ilmiy xodimi Rob Li.
«Bu Ukrainaning katta siyosiy ğalabasi, ammo harbiy ğalaba darajasini rossiyaliklarga çekiniş qançalik qimmatga tuşişi belgilaydi», deya vaziyatni baholagandi ekspert.
Keçuv yöllariga qilingan hujumlar naqadar halokatli bölişi va qanday oqibatlarga olib kelişi Ukraina armiyasi may oyi boşida nisbatan torroq bölgan Şimoliy Don daryosidagi keçuvni öqqa tutgani körsatib bergandi.
Öşanda Rossiya armiyasi Şimoliy Don orqali ötişga uriniş çoğida ançagina kuçlaridan ayrilgandi. Britaniya razvedkasi hisoblariga köra, kamida bitta batalon-taktik guruhi butunlay yakson etilgan. RF mudofaa vazirligi bu ma’lumotga munosabat bildirmagan va Şimoliy Don orqali keçuvda katta yöqotişlarga uçraganini tan olmagandi.
