Qöqon xoni Xudoyorxon va uning farzandlarining hayoti juda çigal keçgan. Xon ğariblikda, Afğonistonning Mozori Şarif şahrida vafot etgan. Uning farzandlari ham turliça taqdirga duç kelgan. Ular orasida kenja öğil bölgan Fansurullobekning hayoti ham ayançli tugagan. Çor Rossiyasining «qora röyxati»ga tuşganiga qaramasdan omon qolgan Fansurullobekni oxir-oqibat mustabid sovet tuzumi yöq qilgan.
Qöqonning sobiq xoni Xudoyorxonning taqdiri çigal keçgan. Avvaliga Örta Osiyodagi yirik davlatni boşqargan uşbu şaxs, keyinçalik ruslar bosqinidan söng Orenburgga surgun qilinadi. U yerdan qoçib hajga borgaç, qaytişda ğariblikda vafot etadi.
Tarixga nazar taşlansa, Xudoyorxon vafot etgandan söng farzandlari ham oson hayot keçirmagani va ularning taqdiri ham turliça keçganini köriş mumkin.
Xudoyorxon avlodidan bölgan, uning öğli Sayyid Umarbekning nabirasi Şohruhbek Umarov özining «Xudoyorxon avlodlari tarixi» kitobida yozişiça, xonning 11 nafar farzandi bölgan.
Öğillari – Nasriddinbek (1850-1882), Muhammad Aminbek (1857-1923), Sayyid Umarbek (1863-1928), Örmonbek (1867-1883), Ibn Yaminbek (1871-1918), va Fansurullobek 1872-1931).
Qizlari – Şahzodaxon (1861-1919), Törapoşşoxon (1863-vafot etgan yili aniq emas), Xonpoşşaxon (1867-1930), Mohzodaxon (1867-vafot etgan yili aniq emas) va Ozodaxon (1871-vafot etgan yili aniq emas).
Xonning farzandlari orasida Fansurullobek alohida örin tutadi. U avvaliga jadidlar harakatiga qöşiladi. Munavvarqori bilan bilan birga gazetalar çop etişda qatnaşadi. Davriy matbuotda öz maqolalarini, şe’rlarini e’lon qiladi.
Turkiston sovetlar tomonidan egallangaç umrining oxirigaça yurt ozod bölişini orzu qilib ötadi. Fansurullobek 1930-yillar boşida boşlangan mustabid Stalin qatağonining qurboni böladi.
Xudoyorxonning kenja öğli Fansurullobekning qaçon tuğilgani haqida aniq ma’lumotlar yöq. Uning tuğilgan yilini turli tadqiqotçilar turliça yozişgan. Kimdir u 1870 yilda tuğilgan desa, yana kimdir 1872 yilda deydi.
Taniqli olim Şarif Yusupov özining «Xudoyorxon va Furqat» kitobida 1889 yilda Furqat Qöqondan Toşkentga köçib ötganda Fansurullobek 20–22 yoşli yigit bölgan deydi.
Şohruhbek Umarov esa Fansurullobekni 1872 yilda tuğilgan deb ma’lumot beradi. Ammo Şarif Yusupov öz asarida Fansurullobek otasidan ajrab qolganda 6-7 yoşli bola bölganini yozgan.
Mavzuga oid
Bu yerda gap Xudoyorxonning vafoti haqida bölsa, Şarif Yusupov sobiq xonni 1879 yilda vafot etgan deb yozgan. Şunda Fansurullobekning otasidan ayrilganda 6-7 yoşlarda bölgani uning 1872 yilda tuğilganini anglatadi.
Mabodo Xudoyorxonning Oğaça oyim, Fansurullobek va Örmonbeklarni 1875 yilda Turkiston şahrida qoldirib ketgani nazarda tutilgan bölsa, unda Fansurullobek 1868 yoki 1869 yilda tuğilgan bölib çiqadi.
Şuningdek, Şarif Yusupov öz asarida Xudoyorxon Sankt-Peterburgga qarab yölga çiqqanida Fansurullobek 7-8 yoşli bola bölganini yozgan. Xudoyorxon safarga 1875 yilda çiqqani inobatga olinsa, Fansurullobek 1868 yoki 1869 yilda tuğilgan bölib çiqadi.
Fansurullobek tuğilganda otasining mamlakat şimolidagi ança mulki, jumladan, Jambil, Çimkent va Toşkent ruslar qöliga ötib ketgan edi. Şuningdek, rus bosqinçilari xonlikning boşqa şaharlariga ham köz olaytirayotgan, umumiy manzarada davlatning özi omonat bölib qolgan edi.
1873 yilda Xudoyorxonga qarşi soxta Pölatxon boşçiligida xalq qözğoloni boşlanadi. Xonning eng işongan odamlari va ikki öğli Nasriddinbek hamda Muhammad Aminbeklar qözğolonçilar tomoniga ötib ketadi.
Qözğolonçilar Qöqonni egallagaç Xudoyorxonning öğli Nasriddinbek xon deb e’lon qilinadi. 1875 yilda qözğolonçilar tomonidan taxtdan ağdarilgan Xudoyorxon Xöjandga qoçadi. Öşa paytda bu şahar ruslar tomonidan egallab olingan edi.
Bir haftadan oşiqroq Xöjandda turgan xon taxti öğli tomonidan egallab olinganini şu şaharda eşitadi. Şundan söng Xudoyorxon ikki xotini, öğillari Örmonbek, Fansurullobek va Ibn Yaminbek hamda xos soqçilari hamrohligida Toşkentga, fon Kaufman oldiga qoçib keladi.
Sobiq xonning Toşkentda yaşaşi rus istiloçilari uçun xavfli edi. Xudoyorxonning bir paytlar özi boşqargan Toşkent va uning atrofidagi muzofotlarda obrösi baland, istalgan paytda uning birgina işorasi bilan xalq ruslarga qarşi kötarilişi mumkin edi.
Şu sababli fon Kaufman Xudoyorxonga Sankt-Peterburgda imperator u bilan körişmoqçi ekanini aytib, 1875 yilda uni yölga çiqarib yuboradi. Fon Kaufman xonni safarga yöllagaç, Orenburg general-gubernatoriga uni töxtatib qoliş va Qöqon xonligi zabt etilgunça uzoq muddat uy qamoğida saqlaş haqida yozib yuboradi.
Xudoyorxon Sankt-Peterburgga qarab yölga çiqar ekan, sevimli xotini Oğaça oyim va ikki öğli, Örmonbek va Fansurullobeklar u bilan birga safarga çiqadi.
Xudoyorxon Kaufmanning imperator siz bilan körişmoqçi degan gapidan boşdanoq şubhalanadi. Şu sababli Turkistonga yetib borgaç, xotini va öğillarini şu yerda yaşovçi tanişlarnikida qoldirib, safarni davom ettiradi.
Xudoyorxonning şubhalari töğri çiqadi va sobiq xon Orenburgga yetib borgaç u yerda uy qamoğida uşlanadi.
1877 yilda Xudoyorxon Orenburgdan qoçadi va Arabistonga borib haj amallarini bajaradi. 1879 yilda ortga qaytişda, Afğonistonning Mozori Şarif şahri yaqinida vafot etadi va şu yerga dafn qilinadi.
Erining taqdiridan bexabar bölgan Oğaça oyim ikki farzandi bilan Turkistonda yaşaşda davom etadi. 1879 yilda Xudoyorxonning vafoti haqidagi xabar yetib kelgaç, u ikki öğlini olib Toşkentga qaytadi. Bu paytda Xudoyorxonning uç öğli – Muhammad Aminbek, Muhammad Umarbek va Ibn Yaminbek Toşkentda yaşayotgan edi.
Oğaça oyim ularning yordami bilan Zanjirlik mahallasida, Olimxöja ismli odamning uyida Fansurullobek va Örmonbek bilan birga yaşay boşlaydi. 1883 yilda Örmonbek 18 yoşda şu hovlida vafot etadi. Şundan söng Oğaça oyim Fansurullobek bilan qoladi.
Fansurullobek avval Turkistonda, keyin Toşkentda eski maktabda tahsil oladi. Söng rus-tuzem maktabida öqiydi. Maktabni tugatib Şayx Hovandi Tohurdagi (Şayxontohurning eski nomi) Eşonquli dodxoh madrasasida öqiy boşlaydi.
Şarif Yusupovning yozişiça, Fansurullobek madrasada aruz ilmini çuqur örganadi va sobiq xonning farzandlari orasida yagona şoir bölib yetişib çiqadi.
Fansurullobekning ğazal va muxammaslari XIX asr oxiri, XX asr boşlarida tartib berilgan qölyozma va toşbosma bayozlarda tez-tez uçrab turadi. Fansurullobek Xisrav taxallusi bilan ijod qilgan.
Fansurullobekning nega Xisrav taxallusini olgani haqida uning nevara kuyovi, taniqli olim Fuzail Islomov şunday yozadi:
«Fansurullobekning Xisravbek ismli yolğiz öğli bölgan va Toşkentda vafot etgan. Şundan söng Fansurullobek öğlining nomini öziga taxallus qilib olgan ekan. Xisravning ğazal va muxammaslarini Şarqşunoslik instituti fondidagi bosma manbalarda kördim».
Fuzayl Islomovning şaxsiy kutubxonasida saqlangan Fuzuliy devonining söngida Fansurullobekning Navoiy ğazaliga yozgan muxammasi ham bölgan.
Fansurullobek va general Jörabek
Fansurullobek ulğayganda sobiq Kitob begi, Rossiya imperiyasi tomonidan general unvoni berilgan Jörabekning qiziga öylanadi. Fansurullobekning sobiq Kitob begining qiziga uylanişining ham qiziq tarixi bor.
Yuqorida Xudoyorxon vafotidan söng uning sevimli xotini Oğaça oyim Turkistondan qaytib kelib Toşkentda yaşay boşlagani haqida yozilgandi.
Öşa paytlarda Çor Rossiyasi harbiylariga qarşi mardonavor jang qilib yengilgan Kitob begini Xudoyorxon fon Kaufmanga tutib bergan u ham Toşkentda yaşaydi.
Şarif Yusupovning yozişiça, Oğaça oyim Toşkentda yaşar ekan, general Jörabek unga uylanişga qaror qiladi. Ammo ayol könmaydi. Şundan söng Jörabek Oğaça oyimga döq-pöpisa ham qilib köradi.
Oğaça oyimdan «Men xon xotiniman, sallotning tengi emasman» deb javob eşitgan Jörabek şundan söng ayolni tinç qöyadi.
Jörabek nega Oğaça oyimga uylanişga qaror qilgani haqida aniq gaplar yöq. Balki bek bir paytlar özini fon Kaufmanga tutib bergan Xudoyorxondan, garçi Qöqonning sobiq xoni vafot etib ketgan bölsa-da, şu taxlitda öç olişga uringan bölişi ham mumkin.
Fansurullobek ulğaygaç Jörabek uni kuyov qiliş payiga tuşadi. Oğaça oyim ham uning bu taklifiga qarşilik bildirmaydi. Şu tariqa sobiq xonning kenja öğli Jörabekka kuyov böladi.
Fansurullobek va Furqat
1889 yilda Furqat Qöqondan Toşkentga köçib ötganda Xudoyorxonning tört öğli – Muhammad Aminbek, Muhammad Umarbek, Ibn Yaminbek va Fansurullobek bu şaharda yaşayotgandi.
Şarif Yusupovning «Xudoyorxon va Furqat» kitobida keltirilişiça, şoir va sobiq xonning öğillari tez orada tanişib, özaro aloqalarni yölga qöyişadi.
«Xon öğillaridan Muhammad Aminbek va Ibn Yaminbek «Turkiston viloyati gazeti»da uzoq vaqt hamkorlik qilganliklarida ham Furqatning öziga xos xizmati bölsa kerak. Tez orada şoir Xudoyorxonni mehr bilan tasvirlovçi muxammasi hamda «Ahvolot»ini yozib, el-yurtga ma’lum qilganidan keyin ular örtasidagi döstlik riştalari yana ham mustahkamlanib ketgan körinadi», deydi Şarif Yusupov.
Furqat Toşkentga köçib ötganda Fansurullobek 20–22 yoşlarda bölgan. Bu paytda Furqat adabiy muhitda ança tanilib qolgan edi. Xudoyorxon öğillari bilan tanişar ekan, şoir ularning kenjasi bölgan Fansurullobek bilan eng yaqin aloqalarda böladi.
Keyinçalik Furqatga öz şe’riy maşqlarini körsatib, undan maslahatlar olib turadi. Şoir Fansurullobek yaşagan Zanjirli mahallasidagi hovliga köp marta borib mehmon böladi.
Ana şu paytlarda Furqat Xudoyorxon haqida «Muxammas Muhammad Xudoyorxon tilidan» deb nomlangan muxammasni yozadi. Öşa paytda muxammas «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida e’lon qilinadi. Biroz ötib şoir bu muxammasni Ostroumov yordamida rus tiliga tarjima qildirib Rossiya Arxeologiya jamiyati şarqşunoslik bölimining «Axboroti»da ham çop ettiradi.
Keyinçalik Furqat sayohatga çiqib, turli ölkalarda yurganida ham, Şarqiy Turkistondagi Yorkent şahrida turğun yaşab qolganida ham Fansurullobek bilan aloqalarni uzmaydi va u bilan özaro maktub yozişib turadi.
Furqat dunyo keziş uçun sayohat qilar ekan, Istanbulga borganida döstlarni soğinib «Saboğa xitob» şe’riy maktubini yozadi. Şoir uşbu şe’riy maktubida köplab döstlari qatori Fansurullobekni ham eslagandi.
«Saboğa xitob» şe’riy maktubining Fansurullobek haqidagi qismida qöyidagi misralar ham yozilgan:
Çiqib andin daği bir köçai tor,
Begim hovlisi anda, jahd ila bor.
Begim, jonim, afandim Fansurulloh,
Zihi şahzodai zul izzazul joh.
Na man tanho, ulus şahzodasidir,
Hama şahzodalar ozodasidur.
Kirib körgonda yer öpqil, duo qil,
Közungga xoki poyin tötiyo qil.
Şarif Yusupovning yozişiça, Furqat mazkur şe’riy maktubida tasvirlagan «köçai tordagi begim hovlisi» Fansurullobek onasi Oğaça oyim bilan Turkistondan qaytib kelib yaşay boşlagan Zanjirlik mahallasidagi uy hisoblanadi.
Furqatning «Saboğa xitob» şe’riy maktubi 1892 yilda «Turkiston viloyatining gazeti» gazetasida e’lon qilinadi.
Keyinçalik Furqatning uşbu asarini tadqiq qilgan Maqsud Şayxzoda şe’riy maktubda şoirning 28 dösti haqida qimmatli ma’lumotlar borligini yozgan.
Ammo Furqatning sovet davrida çop etilgan kitoblarida, jumladan «Tanlangan asarlar»ida berilgan «Saboğa xitob» şe’riy maktubida şoirning 28 emas, 27 nafar dösti haqida ma’lumotlar berilgan.
Özbek xalqining oktyabr töntarişidan oldingi tarixi qoralab tasvirlangan manfur sovet tuzumi davrida şe’riy maktubning Fansurullobek haqidagi ön bir baytdan (1 bayt – ikki misra) iborat qismi öçirib yuborilgan.
Umuman olganda sovet davrida nafaqat Xudoyorxon va uning avlodlari, balki özbek xalqining boşqa tarixiy şaxslari haqida faqat qoralab yoziş mumkin edi.
Fansurullobek jadid gazetalarida
Fansurullobek madrasada köplab fanlarni yaxşi özlaştiriş bilan birga, rus-tuzem maktabida öqib, rus tilini ham yaxşi örganib oladi.
Şundan söng u ilk jadid matbuotining şakllanişida faol iştirok etadi. Munavvarqori Abduraşidov bilan birga köplab safarlarga boradi. U bilan birga yangi davr ma’rifatini qizğin tarğib qiladi.
1907 yilda Munavvarqori Abduraşidov noşir va muharrir sifatida jadidlarning ölkadagi ilk gazetasi «Xurşid»ni çop ettira boşlaydi. Tabiiyki, Munavvarqori gazeta işiga Fansurullobekni ham jalb qiladi.
Fansurullobek bu gazetada öz maqolalarini bera boşlaydi. «Xurşid» gazetasi çor hukumati tomonidan yopib qöyilgaç boşqa bir qator gazetalarda, jumladan «Osiyo», «Haqiqat» va «Sur’at» gazetalarida öz maqolalarini e’lon qiladi.
Fansurullobekning jadidçilik harakatlarida iştirok etişi Çor Rossiyasining Turkiston ölkasidagi rahbarlari e’tiboriga tuşadi. Ular Fansurullobekni alohida xavfli şaxslar röyxatiga tirkab qöyişadi.
Şohruhbek Umarovning yozişiça, öşa paytda Toşkent şahar hokimi (Toşkent şahrini 1907-1917 yillar oraliğida Nikolay Malitsiy boşqargan) Peterburgdagi maxfiy xizmat mahkamalariga Fansurullobek haqida şunday ma’lumot bergan:
«Fansurullobek Xudoyorxonov (uning ism-şarifi hujjatlarda şunday bölgan) şubhali qaraşlari uçun Turkistondan çiqib ketişga majbur qilingan Furqatning muxlisi, u bilan Toşkentdaligida bir neça bor uyida, keyin Jörabekning Qorasuvdagi boğida suhbatlar qurgan. Turkiston istiqlolini istaydigan şaxslar bilan bordi-keldi qiladi. Jadid matbuotida şoir va jurnalist sifatida qatnaşib keladi. Yoşi 35-40 larda, tarbiyali, ma’lumotli şahzodalarga xos nazokatli. Rusça gapiradi va yoza oladi, dunyoqaraşi inqilobiy. Bir öğil va ikki qizi bor».
Fansurullobek sovet davrida
1917 yilda sodir etilgan töntariş tom ma’noda Markaziy Osiyoda yaşovçi xalqlar boşiga oğir kulfatlar keltirdi. Öşa paytgaça Qöqon xonligi Rossiya imperiyasiga qöşib yuborilgan bölsa-da, Xiva xonligi va Buxoro amirligi yarim vassal holda bölsa ham davlat sifatida saqlanib qolayotgandi.
Inqilobdan keyin sovetlar ularni ham bosib oldi va mintaqa butuniça sovetlarga mustamlaka böldi.
Oktyabr töntarişidan biroz ötib Lenin «Rossiya va Şarqning barça mehnatkaş musulmonlariga» deb atalgan maşhur murojaatini e’lon qiladi. Murojaatda şarqning köplab xalqlari qatori Örta Osiyo aholisi ham Çor Rossiyasi zulmi ostida ezilgani, endi öz taqdiri öz qölida ekani aytiladi.
Leninning bu murojaati ölka aholisini juda xursand qiladi. Şundan söng Turkiston muxtoriyatini tuziş harakatlari boşlanadi. Ammo manfur Lenin bir tomondan «endi öz taqdirlaring özlaringning qöllaringda» deb, ikkinçi tomondan Turkistonni sovetlar çangalida saqlab qoliş uçun bu yerga Frunze boşçiligidagi armiyani jönatadi. Bu armiya köp qirğinlar ötkazib, ölkani sovetlar izmiga böysundiradi.
Keyinçalik, sovet hukumati öz mavqeyini mustahkamlab olgaç, 1928 yildan boşlab kollektivlaştiriş bahonasida avvaliga boylarning, keyinçalik örtahollarning barça mol-mulklari tortib olinadi va özlari quloq sifatida surgun qilinadi. Keyin esa Stalin qatağonlari boşlanadi va endi ölkadagi ma’rifatparvar odamlarni siyosiy ayblar bilan qamab, yöq qila boşlaşadi.
Şohruhbek Umarovning yozişiça, Fansurullobek Rossiyada sodir etilgan fevral inqilobidan keyin Turkistonni ozod qiliş maqsadida tuzilgan bir qator siyosiy taşkilotlar safiga kiradi.
Turkiston muxtoriyati kuç bilan tarqatib yuborilgaç Fansurullobek yurtni ozod köriş istagi haqidagi özining siyosiy qaraşlarini pinhon tutişga majbur böladi.
Ammo manfur tuzumning iskovuçlari Fansurulloh Xudoyorovni (Fansurullobek manfur sovet tuzumi paytida ismidagi bek, familiyasidagi xon qöşimçalarini oldirib taşlagan) bir daqiqa ham e’tibordan qoçirmagan, şunçaki qulay vaqt kelişini poylar edi.
1929 yilda avvaliga davlat siyosiy boşqarmasi (Gosudarstvennoye politiçeskoye upravleniye (GPU – NKVD tuzilmasdan oldin davlat xavfsizlik xizmati şu nom bilan atalgan) tomonidan Fansurullobekning yaqin maslakdoşi Munavvarqori hibsga olinadi. Keyin esa manfur sovetlarning qonli qiliçi Fansurullobekning boşi uzra aylana boşlaydi va 1930 yilda uni ham qamoqqa olişadi.
1931 yilda Munavvarqori otib taşlanadi. Fansurullobek esa turmada vafot etadi. Bu ikki şaxs oktyabr töntarişidan keyin boşlangan Stalin qatağonlarining ilk qurbonlaridan bölişadi.
Şohruhbek Umarovning yozişiça, Fansurullobekning jasadi turmada qolib ketadi va uni soqçilar dafn etişadi. Sobiq Qöqon xoni Xudoyorxonning kenja farzandi bölgan Fansurullobekning hayoti şu tarzda ayançli yakun topadi.
