Energoinqiroz, Ortiqxöjayevning ketişi va maxfiy şartnomalar - ekspertlar bilan suhbat

Albatta, aytganingizdek, tartibsiz qurilişlar, şahar boş rejasining yöqligi şaroitida infratuzilmaga tuşayotgan oğirliklar, oqibatlar. Bu oqibatlarni yaratayotgan odam unga özi qarşi kuraşa olmaydi. Bilamizki, amaldagi tizimda Ortiqxöjayev mas’ul va hisobdor faqat respublika rahbarlari oldida, şahar fuqarolari oldida emas. Ya’ni Toşkent şahrida yaşovçi toşkentliklar va mehmonlar ta’sir körsatişga ega emas. Şuning uçun ham infratuzilma bardoşliligini yöqotgani, ekologiya masalalarida savol qöyganda, faqat Ortiqxöjayevga emas, yuqoriroqqa ham nazar taşlaş kerak. Endi umidim şundayki, masalalarga şaxsga qarata javob bermaslik böladi. Keyingi şahar ma’muriyati asosiy işni şaxslar bilan boğliq holatda iş yuritişga emas, qoidalar bilan iş köradigan tizim yarata olişga qaratadi.

Kamoliddin Rabbimov:

— Bu yerda Özbekistondagi energetik tizim bilan boğliq bölgan va hokimiyatning malakasi doirasida bölgan muammolar mavjud. Masalan, Toşkent şahri köçalaridagi qorni tozalaş, yöldagi xavfsizlik, elektr energiyasi kabilar. Bu masalalarda hokimiyatning vakolati katta. Öylaymanki, Özbekiston ertami-keçmi xalqaro tajribani örganişi kerak. Masalan, Yevropa, Yaponiya, Janubiy Koreya kabi davlatlarda har bitta tuman, aholi punktining aniq çegaralari mavjud. Ob-havoga qarab, taxminan 10-15 kun oldin vaziyat rejalaştiriladi. Deylik, nimadir rejalaştirilgan, ammo keskin ob-havo kutilayotgan bölsa, öşa işlar ortga surilib, yöllarga tuz sepiş va şunga öxşaş xavfsizlik çoralari köriladi.

Menda bir savol bor, lekin bu savol javobi mavjud emas. Umuman, Toşkent şahrida, Özbekistonning boşqa aholi punktlarida yöllardagi xavfsizlik va şunga öxşaş işlar uçun jalb qilinadigan mehnatkaşlar yetarlimi? Biz doim hokimiyatni tanqid qilamiz, lekin masalalarni detallaşgan holatda ham körib çiqişimiz kerak. Toşkent şahrida ham faqat markaziy köçalar tozalangan. Öşa köçalarda ham qorlar köça örtasiga uyib qöyilgan, bu ham xavf tuğdiradi.

Yuqorida tizim haqida aytib ötildi. Mana şunday tizim bölişi kerak. Ya’ni ertami-keçmi, albatta, tizim yaratiş kerak. Har qanday siyosiy-boşqaruv tizimining öz konstruktiv zöriqiş vektorlari böladi. Yuqorida turuvçi rahbarlar pastdagilarga bosim qilişi emas, oldindan joriy qilingan mexanizm işlaşi kerak. Bunday işlaşga ötişimiz lozim. Ya’ni yetarliça şaxslar işga olinişi, ularning qölida aniq reja bölişi kerak va hududlarning çegarasi aniq belgilangan bölişi lozim. Butun dunyoda biror bir aholi punktiga kirib borişda uning nomi böladi va öşanga ma’lum bir neça yuz metr qolganda öşa yerning vakolati boşlanadi. Çegaradan taşqarisi esa boşqa bir şahar yoki aholi punkti vakolatidagi joy hisoblanadi.

Afsuski, tizim şakllangani yöq bizda. Bu haqda gapirilmayapti ham. Lekin prezident bizga «qöl boşqaruvi» emas, tizim kerak, deyapti.

Odatda bunaqa tizimni markazlaşgan hokimiyat qila olmaydi. Davlat institutlari, demokratik institutlarning funksiyasi kollektiv boşqaruvdan iborat. Agar faqat markazlaşgan tizim bölsa, tanqid qiluvçi ham, qilinuvçi ham öşa markazning özi bölib qolaveradi. Bizda Konstitutsiyada körsatilgan bunday demokratik institutlar bor, lekin işlaşi kerak ular. Deylik, parlamentda iş töla bölmayapti, birorta fraksiya öşa masalalarni kötarmayapti? Nega hokim işdan olingunga qadar Toşkent şahar xalq deputatlar Kengaşi öşa masalalarni kötarmadi? Faqat prezident aytganidan söng bölyapti. Eski siyosiy zehniyat mavjud hali ham, ya’ni katta nima desa şu, degan. Bu — notöğri. Tizimda bir-birini tiyib turiş, bir-birining kamçiliklarini körsatiş, özaro taftiş qiliş mexanizmi işlasa, vaziyat bu holatgaça kelmaydi.

Hamid Sodiq:

— Ortiqxöjayevning faoliyatidan kuzatsa böladi, xuddi bu Markesning «Oşkora qotillik qissasi»ga öxşaydi. Ya’ni bu kutilayotgan holat edi. Ortiqxöjayev hokimiyatga kelişida prezident aytganidek, tizim odami emasdi. Bunday insonlar bizniki kabi siyosiy tizimda zaif qatlam hisoblanadi. Ortiqxöjayev faoliyatida hokimiyat xarakterini, mohiyatini tuşunmasdan qilingan harakatlar, holatlar köp. Ayrim masalalarni hal qilişda tizimli emas, balki joyida pul yoki boşqa bir vositalar bilan hal qiliş kabi holatlar bor. Masalan, talabalarga yotoqxona qilib beriş holati ham şu jumladan. Mana şu kabi qonunsiz qilingan harakatlar unga nisbatan jamiyatda ham, siyosiy elitada xam negativlarni şakllantirdi. Bunday negativlarga tölib qolgan insonlar doim yöq qilinadi tizimda. Mening nazarimda, bunday mansabdorlarning taqdiri şu tarzda tugaşi ma’lum.

Bu yerda tizimli boşqaruv yöq. Tizimli boşqaruv bölmagan joyda har bir mansabdor şaxs ma’lum bir qonundan taşqari bölgan harakatlarni amalga oşiradi va şu harakatlar uçun javobgarlikni özida saqlab kelaveradi.

Hokim bölsangiz, negativlar bilan tölib bölasiz. Har qanday muammoning markaziy asosi şaffof saylovlar mavjud emasligida. Tizimli boşqaruv vujudga kelişining asosi ham şaffof saylovlar va qonun ustuvorligi. Qölda boşqarişning markazida şaxs turadi, tizimli boşqaruvda esa qonun. Masalan, Singapur konstitutsion avtokratiya, şaffof saylovlar yöq, lekin qonun ustuvor. Bizda esa ikkoviyam yöq.

Otabek Bakirov:

— Şu yerda bir narsani qöşimça qilmoqçiman. Biz 2017 yildan boşlab ma’muriy buyruqbozlik va markazdan turib boşqarişdan voz keçmoqçi edik. Bu yölda biz «markazsizlantiriş» vositalarini amalda körmoqçi böldik va mahalliy hokimlar ixtiyoriga mablağlarni qoldirdik. Lekin şu bilangina çegaralanib qoldik. Bugungi Özbekistonda mahalliy hokimiyat avvalgidan ança katta moliyaviy imkoniyatga ega. Lekin tayinli institutlari mavjud emas. Pul bor, lekin uni samarali sarflaş harakatlari yöq. Bu aynan bizda markazsizlantiriş harakatining yarim yölda qolib ketgani bilan boğliq. Qaçonki, hokimliklar vakolati qaysidir institutlar bilan çeklanganda, bu samara berişi mumkin.

Biz faqat Ortiqxöjayev misolida gapiryapmiz, lekin bu narsa hamma viloyat hokimlariga tegişli holat. Hozirgi krizis Toşkentda kölami kengligi va axborot yetkaziş yaxşi bölgani uçun şovqin kötarildi. Lekin hamma viloyatda bu holat bor. Aytmoqçi bölganim şuki, markazsizlantiriş davom etişi kerak, lekin endi hisobdorlikni ham qöşiş kerak bunga.

Sönggi 9 oy yakuni böyiça budjet e’lon qilindi. Toşkent şahrining budjeti butun boşli Qirğiziston budjetidan katta. Heç qaçon mahalliy hokimliklarda bu qadar katta mablağ bölmagan. Mana şunday katta resursga ega böla turib, bulardan maqsadli foydalanilmayapti.

Hamid Sodiq:

— Bu yerda yana bir narsa bor. Qölda boşqaruv tizimining «egizi» bu — kuç işlatiş. Qölda boşqarildimi, albatta, kuç işlatiladi. Tizimli boşqaruvda esa saylanib keladi rahbarlar va erkinlik beriladi. Bizda qöl boşqaruvi bölyapti va erkinlik berilyapti. Öz-özidan vakolatlarini bajarmayapti. Çunki qöl boşqaruvida kuç işlatiş bölişi kerak yonida.

Ortiqxöjayev ketayotganda, men uning örniga qattiqqöl inson kelsa kerak, deb taxmin qilgandim...

Intervyuni töliq holda yuqoridagi video orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi Nuriddin Nursaidov.