Bekor bo‘lgan peshlavha “solig‘i”, anti-SLAPP zarurati va SSVda iste’folar - hafta dayjesti

Gaz qazib olishda keskin pasayish: oylik ko‘rsatkichlar 30 foizgacha quladi. Blogerni sudga tortgan vazir: bunday holatlar odamlarni tanqid qilishdan cho‘chitib qo‘yadi. Peshlavha mojarosi prezidentgacha yetib bordi: muammoni yaratganlar uni o‘zlari hal qilishdan bosh tortdimi? Ortda qolayotgan haftaning O‘zbekiston hayotiga oid ayrim mavzulari – Kun.uz dayjestida.

Gaz qazib olishdagi salbiy dinamika tezlashib ketdi

O‘zbekistonda gaz qazib olish hajmi muttassil kamayishda davom etyapti. E’tiborlisi, oxirgi oylarda bu tendensiya keskin tezlashib ketgan. Statistika qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, joriy yil 1-choragida 9,6 mlrd kub metr tabiiy gaz qazib olingan va bu – bir yil oldingidan 1,7 mlrd kub metrga yoki 15 foizga kam. Birgina mart oyidagi qazib olish ko‘rsatkichi o‘tgan yilning martiga qaraganda naq 30 foizga kamayib ketgan.

15-30 foizlik pasayishlar – hazilakam raqamlar emas. Bunchalik keskin qulashning sababi va yaqin istiqbol uchun kutilmalar haqida rasmiylardan izohlar bo‘lmadi. Avvalroq “O‘zbekneftgaz” 1-chorakda 4,8 mlrd kub metr gaz qazib olib, rejani 100 foizga bajarganini ma’lum qilgan, lekin qazib chiqarishda pasayish bor-yo‘qligiga aniqlik kiritilmagan edi.

“O‘zbekneftgaz” o‘z oldiga qo‘ygan reja – o‘sish sur’atini ta’minlash, ya’ni gaz qazib olish hajmlarini 2025 yilga nisbatan pasaytirmaslik vazifasi belgilangan. Xorijiy kompaniyalar va qo‘shma korxonalar ishida, ularning ixtiyoridagi qanaqadir konlarda kamayish sur’atlari kuzatilishi mumkin. Biz o‘zimiz uchun javob beramiz”, – degandi kompaniya bosh geologi Nodir Muhiddinov.

Statistika qo‘mitasi va “O‘zbekneftgaz” bergan raqamlardan kelib chiqilsa, joriy yil 1-chorakda qazib olingan gazning roppa-rosa 50 foizi “O‘zbekneftgaz” hissasiga to‘g‘ri keladi. Milliy holdingdan tashqari, mamlakatimizda yana sanoqli gaz qazuvchilar bor, ulardan eng asosiysi – Rossiyaning “Lukoyl” kompaniyasi. Va ayni shu kompaniya o‘tgan yili AQSh sanksiyasiga uchrab, Rossiyadan tashqaridagi aktivlarini sotish majburiyati bilan yuzlashib turibdi. “Lukoyl” xorijiy aktivlari, xususan O‘zbekistondagi shu’basini ham 30 maygacha sotib ulgurishi kerak.

Eslatib o‘tamiz, O‘zbekistonda gaz qazish bilan shug‘ullanayotgan xususiy va xorijiy korxonalar faoliyati mart oyida davlat rahbari huzurida muhokama qilingan edi. Aprel oyidagi matbuot anjumanida Nodir Muhiddinov bu masalaga izoh berib, “O‘zbekneftgaz”dan boshqa gaz qazuvchilar o‘z majburiyatlarini qanchalik bajarayotgani yuzasidan maxsus ishchi guruhlar tomonidan o‘rganishlar olib borilayotganini aytgandi.

“Bizga ham anti-SLAPP qonuni kerak” – huquq himoyachisi

Gaz qazib chiqarish hajmlari qulagan, yilning eng mo‘tadil pallasi bo‘lishiga qaramay, qator mahallalarda tez-tez svet o‘chib turgan bir paytda, Energetika vazirligi bloger bilan sudlashib yuribdi.

Vazir Jo‘rabek Mirzamahmudovning jamoatchilik faoli Otabek Bakirov ustidan kiritgan arizasi asosida, payshanba kuni sud majlisi bo‘lib o‘tdi va unda “yolg‘on axborot tarqatish” moddasi bo‘yicha yuritilgan ma’muriy huquqbuzarlikka oid ish – ko‘rib chiqish muddati o‘tib ketgani sababli tugatildi. Ya’ni sudda hech narsa muhokama qilinmadi, Bakirov huquqbuzarlik sodir etganmi yoki yo‘qmi degan savol ko‘tarilmadi. Shunchaki, sudya vazirning arizasida ko‘rsatilgan tanqidiy postlarning sanasiga qarab, muddatlar o‘tgani uchun ishni yopishga qaror qildi.

Otabek Bakirovning fikricha, kodekslarga pandemiya paytida qo‘shilgan “yolg‘on axborot tarqatish” moddasi endi amaliyotda so‘z erkinligini toraytirish uchun ishlatilyapti. U deputatlarni va ayniqsa xalqaro reytinglar uchun mas’ul Senat raisini bu masalaga e’tibor qaratishga chaqirdi. Bakirov o‘zini qo‘llab turgan jamoatchilikka ham minnatdorchilik bildirdi.

“Kim shu jarayonda ko‘zi tushib, qo‘llab-quvvatlab, fikr bildirgan bo‘lsa, hammasiga rahmat aytaman. O‘zi mening orzum qanaqa: shunaqa bo‘lsinki, biz shu energetika to‘g‘risida gapirmaylik. Shunday barqaror energetikaga erishaylikki, u haqda ortiq gapirmaylik. Muammolarimiz bo‘lmasin, defitsit bo‘lmasin, ochiq bozor bo‘lsin”, – dedi u.

Advokat Komila Abdullayevaning so‘zlariga ko‘ra, vazir darajasidagi shaxslar blogerlarni sudga bersa, odamlar amaldorlarni tanqid qilishdan qo‘rqib qoladi. Shu sababli, davlat bergan ulkan resurslarga ega mansabdorlar jamoatchilik faollarini sudga berish orqali bosim o‘tkazishga urinishi – rivojlangan davlatlarda maxsus qonunlar bilan cheklab qo‘yilgan.

“Rivojlangan davlatlarda SLAPP (Strategic lawsuit against public participation – jamoatchilik ishtirokiga qarshi strategik sud da’volari) tushunchasi bor. Mansabdor shaxslar yoki davlat organlari jamiyatdagi muhim masalalarni muhokama qilgan faollarga nisbatan sudni instrument qilib ishlatishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Chunki resurslar teng emas. Bu jarayonda bir tomonda energetika vaziri, uning budjeti, vakillari. Ikkinchi tomonda esa oddiy bloger: advokat uchun o‘z cho‘ntagidan xarajat qilishi, asablarini, vaqtini sarflashi kerak. Ya’ni kuchlar nisbati teng emas”, – deydi advokat.

Peshlavha muammosiga yechim berildi, lekin hokimlik nega jim?

Toshkentdagi peshlavha mashmashasi nihoyat yechim topayotganga o‘xshaydi. Seshanba kuni prezident Shavkat Mirziyoyev huzuridagi yig‘ilishda tadbirkorlarni qiynab kelayotgan ko‘plab muammolar qatorida, peshlavhalar masalasi ham ko‘rib chiqildi. Natijada peshlavhani reklama deb baholashga chek qo‘yish, peshlavha uchun pasport olish va har oy to‘lov qilish tartibi bekor qilinishi kutilyapti. Bundan tashqari, reklamalar va boshqa axborot belgilarini joylashtirishga doir dizayn-kod talablari tadbirkorlar takliflarini inobatga olgan holda, bosqichma-bosqich joriy etiladi.

Xabaringiz bo‘lsa, o‘tgan yildan e’tiboran Toshkentda ko‘z ko‘rib, quloq eshitmagan amaliyot boshlangan. Binolar fasadidan bizneslarning nomi va brendidan tortib, oddiygina “oziq-ovqatlar”, “dorixona”, “sartaroshxona” kabi yozuvlar ham olib tashlanayotgan edi. Bu buzarmonlik ko‘p holatlarda oldindan ogohlantirishsiz, svetni uzib qo‘yish tahdidi bilan olib borildi. Ayrim holatlarda tadbirkorlar falon pulga yasatgan qimmatbaho peshlavhalar ular yo‘qligida, yovvoyilarcha yulib tashlandi. Biznes egalari peshlavhasi uchun pasport rasmiylashtirib, shahar hokimligiga har oy millionlab pul to‘lab turishga majburlandi.

Qizig‘i shundaki, tadbirkorlar qancha dod demasin, bir qarashda mahalliy darajadagi bu muammo shaxsan davlat rahbariga olib chiqilmaguncha oylar davomida hal bo‘lmay turaverdi. Vaholanki, peshlavhani reklamaga tenglashtirish – Vazirlar Mahkamasining qarori edi. Peshlavha uchun “o‘lpon” belgilash va dizayn-kodni joriy qilish esa – poytaxt deputatlarining qarori. Ya’ni peshlavha masalasida ham, dizayn-kod borasida ham avvalboshdan davlat rahbarining ishtiroki yo‘q edi, chunki bunga o‘xshash masalalar – hukumat va mahalliy deputatlar darajasida hal qilinishi kerak. Lekin ular o‘zlari muammo yaratib qo‘yib, keyin bu muammoni mustaqil hal qila olmayotgan bo‘lsa, tadbirkorlarning dodi prezidentgacha yetib borganidan keyingina hal bo‘layotgan bo‘lsa, unda bu – boshqaruv institutlarining qanchalik samarali ishlayotgani haqidagi savollarni o‘rtaga chiqaradi.

Bu o‘rinda, shahar rahbarlarining jamoatchilik va biznes qarshisida o‘zini qanday tutgani – alohida e’tiborga molik. Minglab tadbirkorni qiynayotgan muammoga shahar hokimi biror marta munosabat bildirgani yo‘q. Uning matbuot xizmati esa, prezident huzuridagi yig‘ilishdan bir kun oldin ham peshlavha uchun pul to‘lab, pasport olish talabi bilan bayonot e’lon qilgan edi, lekin bu talablar bekor bo‘lishi ma’lum bo‘lgach, hokimlik go‘yo arazlagandek, yangilikdan shahar aholisini xabardor qilib qo‘yishni xohlamadi. “Hurmatli shahrimiz tadbirkorlari, peshlavhalar masalasi prezidentimiz huzurida ko‘rib chiqildi, o‘zgarishlar bo‘lishi kutilyapti”, degan ikki enlik izohni hokimlik kanalida uchratmaysiz.

M2M o‘tkazmalar bepul bo‘ladi

Seshanba kungi yig‘ilishda aholi va tadbirkorlar manfaati uchun yana qator takliflar ilgari surildi. Avvalo, 1 apreldan boshlab qator tovarlar savdosida naqdsiz to‘lovlarga o‘tilgani munosabati bilan, kartadan foydalanishdagi xarajatlarni kamaytirish masalasi ko‘tarildi. Unga ko‘ra, endilikda jismoniy shaxsning o‘ziga tegishli kartalari o‘rtasidagi pul o‘tkazmalari uchun komissiya olinmaydi. Ya’ni o‘zingizga tegishli kartalar boshqa-boshqa banklarda ochilgan bo‘lsa ham, ular o‘rtasida foizsiz pul o‘tkazishingiz mumkin bo‘ladi.

Bundan tashqari, kafe-restoranlar hamda benzin va gaz quyish shoxobchalaridan olingan cheklar bo‘yicha keshbek tezlashtirilgan tartibda qaytarib berilishi kutilyapti. Amaldagi tartibga ko‘ra, chekdagi QR-kodni “Soliq” ilovasiga kiritgan taqdirda, chek summasining 1 foizi keyingi oyning 25-sanasida, shunda ham tadbirkorning soliq hisobotlarida muammo bo‘lmasagina qaytarib beriladi. Tezlashtirilgan tartib aynan qanaqa ishlashi hozircha ma’lum emas. Bu va bitta shaxsga tegishli kartalar o‘rtasidagi foizsiz o‘tkazmalar qachondan amaliyotga joriy etilishi ham noma’lum bo‘lib turibdi.

Tadbirkorlarning muammolariga kelsak, QQS guvohnomasini to‘xtatib qo‘yish haqidagi qaror uchun kompyuter emas, soliq idoralarining rahbarlari shaxsan javobgar bo‘lishi belgilanyapti. Kafe-restoranlar aylanmasining qancha qismi naqdsiz shaklda bo‘lishidan qat’i nazar, QQSning 40 foizini qaytarib olishi mumkin bo‘ladi. Soliq qarzi bo‘yicha penya asosiy qarz summasidan oshib ketmasligi ham ko‘zda tutilmoqda. Shuningdek, markirovkali suv va ichimliklarni agregatsiyalash kechiktiriladi; markirovka qoidalarini buzganlik uchun jarima miqdori kamaytiriladi.

Bu hafta yana nimalar ro‘y berdi?

Sog‘liqni saqlash vaziri Asilbek Xudoyorov uch nafar o‘rinbosariga qo‘shib ishdan olindi. Vazirlikni bundan buyon Eldor Odilov boshqaradi. Tizimdagi bunday ommaviy iste’fo sababiga rasmiy izoh berilmadi. Hafta davomida, shuningdek, sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilish bo‘yicha ikkita farmon va bitta qaror imzolandi. Bu hujjatlarga ko‘ra, xususiy klinikalar davlat budjeti hisobidan tibbiy xizmatlar ko‘rsatish va transplantatsiya amaliyotlarini o‘tkazish huquqini oldi; shu bilan birga, tibbiy faoliyatni litsenziyalash bo‘yicha yangi mexanizmlar ishga tushirilmoqda. Davlat shifoxonalari ham litsenziya olmagan taqdirda, ayrim cheklovlarga duchor bo‘ladi.

Samarqandda xatna qilingan bolalar fojiasi ham tibbiyotdagi vaziyatga bir baho bo‘ldi. Kun.uz surishtiruviga ko‘ra, Ishtixon tumani tibbiyot birlashmasida o‘n kun ichida ikki nafar bola sunnat qilinganidan keyin vafot etgan. Bolalarning ikkisi ham sog‘lom holda shifoxonaga olib kelinib, xatna qilingan, lekin tegishli tartiblar qo‘pol ravishda buzilgan: bolalardan na tahlil olingan, na biror joyda bu amaliyotlar qayd etilgan. E’tiborlisi, jarrohlardan biri bolaning o‘limidan keyin yuqoriroq mansabga ko‘tarilib ketgan: u Sirdaryo viloyati Sayxunobod tumanining bosh shifokoriga aylangan. Bolalar o‘limi yuzasidan ikkita jinoyat ishi ochilib, tergov harakatlari olib borilyapti.

O‘zbekiston bo‘ylab keng tarqalgan amaliyot – o‘nlab bog‘cha bolalarini bitta mashinaga solib tashish fojialarga yetaklayapti. 5 may kuni ertalab Navoiy viloyati Nurota tumanida ichida 14 nafar bola bo‘lgan Matiz ag‘darilib ketdi. Hodisa oqibatida bolalar turli darajada tan jarohatlari oldi, ulardan biri koma holatiga tushgan. Avtomobil rulidagi bog‘cha rahbari esa vafot etgan. U bog‘chaning 13 nafar tarbiyalanuvchisidan tashqari, o‘zining 3 oylik chaqalog‘ini ham olib ketayotgan bo‘lgan. YHHX marhumaning haydovchilik guvohnomasi bo‘lmagani, tajribasizligi va chalg‘ib qolishi oqibatida yo‘ldan chiqib ketganini ma’lum qildi. Fikrimizcha, mas’ullar bunday holatlarning keyingisida bolalar ham vafot etishini kutmasdan, tizimli va samarali yechimlar berishsa, yaxshi bo‘lardi.

Isroilni qoralagan Yulduz Usmonovaning Nyu Yorkdagi konserti bekor qilindi. Bir qator mahalliy siyosatchilar va sionistik hamjamiyat qarshiligidan keyin, xonandaning 9 may kuni Bruklinda o‘tishi belgilangan konserti bekor qilingan. Aksiya ishtirokchilari Yulduz Usmonovaning 2021 yilda Falastinni qo‘llab, yahudiylarga qarata aytgan gaplarini antisemitizm deb baholamoqda. San’atkor bu gaplari uchun uzr so‘ramasligini aytib chiqdi. “Siz sionistlar meni uzr so‘raydi deb o‘ylasangiz, qattiq yanglishasiz. Men o‘z qadriyatlarimda sobitman: men zo‘ravonlikka qarshiman”, – dedi Usmonova. Ma’lumot uchun, O‘zbekiston xalqi artisti 11 may kuni Vashingtonda konsert berishi ham reja qilingan, biroq nyu-yorklik ayrim siyosatchilar uning AQShga vizasini bekor qilishni so‘rab davlat kotibiga xat yo‘llagan.

Sovet davrida qatag‘on qilingan vatandoshlardan yana bir guruhi oqlandi. O‘zbekiston Oliy sudining 6 may kungi qarori bilan, 1920–1934 yillarda sovet hokimiyatiga qarshi harakatlarda ayblangan 161 kishining nomi oqlandi. Ular “Uchlik” kengashi qarorlari bilan bosmachilik harakatlariga moddiy yordam berish, qurolli guruh tuzish, sovet hokimiyatiga qarshi qo‘zg‘olon va aksilinqilobiy faoliyatda ayblanib, 33 nafari otuvga hukm qilingan, qolganlariga 2, 3, 5 va 10 yilga konslagerga jo‘natish jazosi tayinlangan. Ular orasida ayol kishi va voyaga yetmaganlar ham bor. Mazkur oqlov hukmini ham qo‘shib hisoblaganda, so‘nggi yillarda tarixiy adolatni tiklash ustida ishlayotgan ishchi guruh faoliyati natijasida oqlangan qatag‘on qurbonlari soni 1236 nafarga yetdi.

Muallif – Komron Chegaboyev
Boshlovchi – Bobur Akmalov
Tasvir ustasi – Shohruz Abdurayimov
Surdotarjimon – E’zoza Ahmedova