Ammo Tolstoyning «Tirilish» asarini o‘qir ekansiz, bir-birining hayotiga daxldor bo‘lgan, kimningdir taqdirini kimdir o‘yinchoq qilgan, kimlarningdir jabrlanganini, kimlarningdir o‘zgalar hayoti evaziga rohatda yashayotganini ko‘rishingiz mumkin. Tolstoy aristokratlar toifasidan bo‘lgani uchun, asosan, asarlarining qahramonlari aynan kiborlar jamiyatiga mansubdir.
Dostoyevskiyning o‘zi qashshoq yashagani sababli asarlari maydonida ko‘proq kambag‘allar rol’ o‘ynaydi. “Tirilish” asarida esa har ikki toifa birlashtirilgan: avvaliga barcha yigitchalar singari pok, sodda va samimiy bo‘lgan, keyinchalik muhit ta’siri bilan qalbi qoralasha boshlagan hamda pokiza bir qizning baxtini qalbi kabi qaro qilgan o‘ziga to‘q oila farzandi Nexlyudov; hatto tug‘ilishida ham odamdek tug‘ilmagan, molxonadan boqib olingan, ammo yaxshi tarbiya topgan sodda, orzulari osmon, muhabbati sof qizdan bir kechada baxtiqaro, nomusi toptalgan, umr bo‘yi azoblarga mahkum etilajak qizga aylanib qolgan Katyusha; jabr-zulmlardan, qora mehnatdan to‘ygan, alamzada qora xalq; xalq hisobidan hayot kechiradigan, o‘zini xalqning taqdirini hal qilishga haqliman deb hisoblovchi jirkanch amaldorlar.
Syujyet:
Uch yoshligida yetim qolgan Katyushani Sofya Ivanovna hamda Marya Ivanovna ismli qari bekachlar o‘z qaramoqlariga olishadi. Katyusha na oqsoch, na asrandi qiz bo‘lib ulg‘ayadi. Bir kuni shu bekachlarning urushga ketayotgan Nexlyudov ismli jiyanlari ammalarinikiga 4 kunga tushib o‘tadi va 18 yoshli qiz Katyushani yo‘ldan ozdiradi. Avvaliga qiz yigitning samimiyatiga ishonadi, uni sevib qoladi, baxtli bo‘laman deb o‘ylaydi. Ammo yigit tomonidan tutqazilgan 100 so‘m pulni ko‘rgach barcha orzulari sarobligini tushunib yetadi...
Qiz 5 oydan so‘ng homiladorligini bilib qoladi. Bekachlarining uyidan chiqib ketgan Maslova turli xil keng-u tor ko‘chalarga bosh suqib chiqdi. Axiyri yetib borgan manzili islovatxona bo‘ldi va u joyda bir mijozini o‘ldirib qo‘ydi. O‘zini sud zalida ko‘rdi. Nexlyudov sudda maslahatchi edi. Maslovani ko‘rgan zahoti yigit hammasini esladi va vujudini aybdorlik hissi qamradi. Bu qizning hayotiga va baxtsizligiga qanchalar sababchi bo‘lganini idrok qildi.
Shu kundan boshlab aybini tuzatish yo‘llarini qidira boshladi. Qancha sarsongarchiliklarni bo‘yniga oldi, yugurdi-yeldi, qancha kechmishlarni boshidan o‘tkazdi. Hatto fohisha bo‘lishiga qaramay Maslovaga uylanish istagini-da bildirdi. Ammo qiz bunga ko‘nmadi. Rozi bo‘lolmasdi.
Asar so‘ngida Nexlyudov inson hayotga yaxshilik qilish uchun, bir-birini e’zozlash, ozor bermaslik uchun, faqat o‘z lazzatini emas, o‘zgalarning ham baxtini o‘ylab yashash uchun kelganini, odamni Xudo yaratgani, unga to‘g‘ri yashashni amr etgani, ammo insonlar bu amrni unutib qo‘yayotganini tushunib yetadi. Ma’nan, ruhan tiriladi.
