«Davlat qurishi emas, nazorat qilishi kerak» - 20 yildan beri AQShda ishlayotgan o‘zbekistonlik muhandis

«Shaxs shakllanmasa, jamiyat shakllanmaydi»

— Tabiatga o‘zimiz mas’ul ekanimizni anglamasak, shaxs sifatida shakllanmasak, tabiatni yaxshi ko‘rmasak, bu narsa yaxshilikka olib bormaydi. Tabiatni yaxshi ko‘rish — bir-birimizni yaxshi ko‘rish demakdir.

Yoshligimizda ko‘chadagi itlarni ur-sur, toshbo‘ron qilardik. Amerikaliklarning qaysidir hayvon bilan yashashini ko‘rib, ajablanganmiz. Biz shunaqa boshqacharoq xalqmiz. Lekin bu degani shunday yashash kerak degani emas-ku?! Balki, Amerikaga kelmaganimizda tabiatga nisbatan bunday qarashlarni biz ham bilmasdik.

Sigirni juda yaxshi ko‘rardim. Og‘ilxonani shunday tozalardimki, shifokor tog‘am ko‘rsa, «Yotging keladi-ya bu yerda» deb hazillashib qo‘yardi. Demoqchimanki, bizning mentalitetda tabiatni, hayvonlarni yaxshi ko‘rish shakllanmas ekan, biz shaxs bo‘la olmaymiz. Mayli, foyda keltirmang, lekin hech bo‘lmaganda, o‘sha narsalarga zarar yetkazmang. Rahm-shafqat, insoniylik bilan yashang.

Rivojlanish haqidagi gaplar bekor. Mayli, rivojlanaversin, lekin siz shaxs sifatida nima xohlaysiz? Bu dunyoga nega kelgansiz va kimsiz? — ana shu savollarga javob bo‘lganda, shaxs rivojlanadi. To‘g‘ri, o‘zgaryapti. Yoshlar dunyo ko‘ryapti, dunyoqarashi o‘syapti — ular boshqacha.

Yer yuzida suv hajmi o‘zgarmaydi, sifati o‘zgaradi

— Deylik, bir shaharda 100 mln metr kub suv ishlatiladi. Bu narsa mavsumiy o‘zgarib turadi: yozda ko‘proq, qishda kamroq. Ko‘p suv yerning namligini saqlash uchun ishlatiladi, chunki yerda namlik yo‘qolsa, yer yorilib qoladi.

Umumiy ishlatiladigan suvning 10-12 foizigina iste’molga ketadi. Umumiy Yer yuzida ham xuddi shunday. Suv o‘zgarmaydi. Tsikl aylanib turaveradi. Ya’ni avvalboshdan qancha suv bo‘lsa, hozir ham xuddi shunday, o‘zgarishsiz aylanib turibdi. Lekin sifati o‘zgarishi mumkin. Iqlim o‘zgarishi hisobiga esa ma’lum joydagi suv ikkinchi bir joyga o‘tishi mumkin, lekin hech qayerga yo‘qolmaydi.

Iqlim o‘zgarishining infratuzilmaga ta’siri

— Iqlim o‘zgarishida yana bir narsa bor. Deylik, 40 millimetrli yomg‘ir bir soatda yog‘ishi yoki 24 soatda yog‘ishi mumkin. Lekin infrastruktura bir soatlikka bardosh berolmaydi. Amerikada ham aynan mana shu iqlim o‘zgarishi katta muammo.

Namlik sikloni aylanishi yo‘llarning buzilishiga sabab bo‘lyapti. Katta bosimdagi siklon kichik yo‘llarga to‘g‘ri kelib qolyapti. Biz, insonlar shu holga keltirdik. Badalini to‘laymiz, to‘layapmiz ham. Tabiatda har bir qilingan qilmishga jazo bor. Suv bosadi, muzlash bo‘ladi.

Ikki yil oldin Texasda 8 kun yopilish bo‘ldi, elektr, gaz va suv yo‘q. Sakkiz kun uyda o‘tirdik, hech narsa qilib bo‘lmaydi. Qamalga tushgandek bo‘ldik. Hamma joy muzlagan. Tarixda birinchi bor bunday hol bo‘lishi.

Keksalikda suv ichilmaydi o‘zi. Qaynoq choy ichishadi, xolos. Nega qarilar yozda ham chopon kiyib yurgan deb o‘ylaysiz, bu — konditsioner. Bunda ham suvning bir holatdan ikkinchi holatga o‘tishi bor, ya’ni odam bir terlaydi va keyin o‘sha ter soviydi. Qaynoq choyni ham shuning uchun ichishadi. Ota-bobolarimiz aynan bu narsani ilmiy jihatini bilishmagandir, lekin shu jarayonni anglashgan.

«Erkinlik — ayol yoki erkakka bog‘liq tushuncha emas»

— Hamma narsa erkinlikka taqaladi. Menimcha, erkinlik ikkita narsa: javobgarlik va mas’uliyat. Hamma narsa erkinlik nima ekanini tushunib olishdan boshlanadi. Erkinlik degani og‘zingga kelganini gapirish emas, bu o‘zingni javobgar sifatida tutishdir. Ko‘rib turgan narsangizga mas’ulsiz.

Tanqid qilish ham shunday. Agar kamchilik aytilmasa, davom etaveradi. «Qo‘lingdan nima ish keladi, nega buncha noliysan?» deydi odamlar. Bu nolish emas. Balki mening qo‘limdan keladigani — shu aytishdir. Shuni o‘ylab ko‘rish kerak. Shaxs rivojlanishi ayni shu erkinlik nima ekanini bilib olishdan boshlanadi. Erkinlik — ayol yoki erkakka bog‘liq tushuncha emas.

«O‘zingizni doim 20 yoshdaman deb o‘ylaysiz, lekin…»

— Amerikada o‘qishga kelganimda bir domlam odam har 10 yilda ish joyini o‘zgartirib turishi kerak, der edi. Ya’ni kishi vaqti-vaqti bilan o‘zini qiynab, yangi narsalarni o‘rganishga kirishishi kerak. Ishimda chellenj his qilmayotgan bo‘lsam, o‘zimga boshqa chellenj topaman. Birxillik odamni zeriktiradi. Umr qisqa va bu katta maktab. Hammamiz o‘quvchimiz, har kuni bir narsa o‘rganamiz. Yangilik izlash kerak. 

Odam 45 yoshgacha hech nimani sezmas ekan. 45 yoshdan keyin charchashlar boshlanadi, lekin tan olgingiz kelmaydi. Xayolingizda bir umr 20 yoshli yigit bo‘lib yashaysiz. Agar 45 yoshgacha moddiyat nuqtayi nazaridan uy-joy, yaxshi ishga erishib bo‘lmagan bo‘lsang bu yerda nimadir noto‘g‘ri bo‘lgan. Bu degani hamma uy olishi kerak degani emas. Ya’ni birovga og‘irliging tushmaydigan odam bo‘lish kerak.

Men hayotni yosh bilan o‘lchamayman. Bugun nima qildim, nimani o‘zgartirishim kerak degan fikr bilan yashayman. Ilm olish yosh bilan chegaralanmagan. Eng katta boylik ham shu.