«Davlat qurişi emas, nazorat qilişi kerak» - 20 yildan beri AQŞda işlayotgan özbekistonlik muhandis

«Şaxs şakllanmasa, jamiyat şakllanmaydi»

— Tabiatga özimiz mas’ul ekanimizni anglamasak, şaxs sifatida şakllanmasak, tabiatni yaxşi körmasak, bu narsa yaxşilikka olib bormaydi. Tabiatni yaxşi köriş — bir-birimizni yaxşi köriş demakdir.

Yoşligimizda köçadagi itlarni ur-sur, toşböron qilardik. Amerikaliklarning qaysidir hayvon bilan yaşaşini körib, ajablanganmiz. Biz şunaqa boşqaçaroq xalqmiz. Lekin bu degani şunday yaşaş kerak degani emas-ku?! Balki, Amerikaga kelmaganimizda tabiatga nisbatan bunday qaraşlarni biz ham bilmasdik.

Sigirni juda yaxşi körardim. Oğilxonani şunday tozalardimki, şifokor toğam körsa, «Yotging keladi-ya bu yerda» deb hazillaşib qöyardi. Demoqçimanki, bizning mentalitetda tabiatni, hayvonlarni yaxşi köriş şakllanmas ekan, biz şaxs böla olmaymiz. Mayli, foyda keltirmang, lekin heç bölmaganda, öşa narsalarga zarar yetkazmang. Rahm-şafqat, insoniylik bilan yaşang.

Rivojlaniş haqidagi gaplar bekor. Mayli, rivojlanaversin, lekin siz şaxs sifatida nima xohlaysiz? Bu dunyoga nega kelgansiz va kimsiz? — ana şu savollarga javob bölganda, şaxs rivojlanadi. Töğri, özgaryapti. Yoşlar dunyo köryapti, dunyoqaraşi ösyapti — ular boşqaça.

Yer yuzida suv hajmi özgarmaydi, sifati özgaradi

— Deylik, bir şaharda 100 mln metr kub suv işlatiladi. Bu narsa mavsumiy özgarib turadi: yozda köproq, qişda kamroq. Köp suv yerning namligini saqlaş uçun işlatiladi, çunki yerda namlik yöqolsa, yer yorilib qoladi.

Umumiy işlatiladigan suvning 10-12 foizigina iste’molga ketadi. Umumiy Yer yuzida ham xuddi şunday. Suv özgarmaydi. Tsikl aylanib turaveradi. Ya’ni avvalboşdan qança suv bölsa, hozir ham xuddi şunday, özgarişsiz aylanib turibdi. Lekin sifati özgarişi mumkin. Iqlim özgarişi hisobiga esa ma’lum joydagi suv ikkinçi bir joyga ötişi mumkin, lekin heç qayerga yöqolmaydi.

Iqlim özgarişining infratuzilmaga ta’siri

— Iqlim özgarişida yana bir narsa bor. Deylik, 40 millimetrli yomğir bir soatda yoğişi yoki 24 soatda yoğişi mumkin. Lekin infrastruktura bir soatlikka bardoş berolmaydi. Amerikada ham aynan mana şu iqlim özgarişi katta muammo.

Namlik sikloni aylanişi yöllarning buzilişiga sabab bölyapti. Katta bosimdagi siklon kiçik yöllarga töğri kelib qolyapti. Biz, insonlar şu holga keltirdik. Badalini tölaymiz, tölayapmiz ham. Tabiatda har bir qilingan qilmişga jazo bor. Suv bosadi, muzlaş böladi.

Ikki yil oldin Texasda 8 kun yopiliş böldi, elektr, gaz va suv yöq. Sakkiz kun uyda ötirdik, heç narsa qilib bölmaydi. Qamalga tuşgandek böldik. Hamma joy muzlagan. Tarixda birinçi bor bunday hol bölişi.

Keksalikda suv içilmaydi özi. Qaynoq çoy içişadi, xolos. Nega qarilar yozda ham çopon kiyib yurgan deb öylaysiz, bu — konditsioner. Bunda ham suvning bir holatdan ikkinçi holatga ötişi bor, ya’ni odam bir terlaydi va keyin öşa ter soviydi. Qaynoq çoyni ham şuning uçun içişadi. Ota-bobolarimiz aynan bu narsani ilmiy jihatini bilişmagandir, lekin şu jarayonni anglaşgan.

«Erkinlik — ayol yoki erkakka boğliq tuşunça emas»

— Hamma narsa erkinlikka taqaladi. Menimça, erkinlik ikkita narsa: javobgarlik va mas’uliyat. Hamma narsa erkinlik nima ekanini tuşunib olişdan boşlanadi. Erkinlik degani oğzingga kelganini gapiriş emas, bu özingni javobgar sifatida tutişdir. Körib turgan narsangizga mas’ulsiz.

Tanqid qiliş ham şunday. Agar kamçilik aytilmasa, davom etaveradi. «Qölingdan nima iş keladi, nega bunça noliysan?» deydi odamlar. Bu noliş emas. Balki mening qölimdan keladigani — şu aytişdir. Şuni öylab köriş kerak. Şaxs rivojlanişi ayni şu erkinlik nima ekanini bilib olişdan boşlanadi. Erkinlik — ayol yoki erkakka boğliq tuşunça emas.

«Özingizni doim 20 yoşdaman deb öylaysiz, lekin…»

— Amerikada öqişga kelganimda bir domlam odam har 10 yilda iş joyini özgartirib turişi kerak, der edi. Ya’ni kişi vaqti-vaqti bilan özini qiynab, yangi narsalarni örganişga kirişişi kerak. Işimda çellenj his qilmayotgan bölsam, özimga boşqa çellenj topaman. Birxillik odamni zeriktiradi. Umr qisqa va bu katta maktab. Hammamiz öquvçimiz, har kuni bir narsa örganamiz. Yangilik izlaş kerak. 

Odam 45 yoşgaça heç nimani sezmas ekan. 45 yoşdan keyin çarçaşlar boşlanadi, lekin tan olgingiz kelmaydi. Xayolingizda bir umr 20 yoşli yigit bölib yaşaysiz. Agar 45 yoşgaça moddiyat nuqtayi nazaridan uy-joy, yaxşi işga erişib bölmagan bölsang bu yerda nimadir notöğri bölgan. Bu degani hamma uy olişi kerak degani emas. Ya’ni birovga oğirliging tuşmaydigan odam böliş kerak.

Men hayotni yoş bilan ölçamayman. Bugun nima qildim, nimani özgartirişim kerak degan fikr bilan yaşayman. Ilm oliş yoş bilan çegaralanmagan. Eng katta boylik ham şu.