Hayotiy hikoya: Yöqolgan qöyni topganga ikki qöçqor
|21:48 / 14.02.202344 36913 min
Foto: KUN.UZFoto: KUN.UZ
(Hikoyada ötgan asrning saksoninçi yillarida Jizzaxda sodir bölgan voqea tilga olinadi. U davrda örtaça oylik maoş 80 söm, yaxşi bir qöy 150 söm atrofida bölgan).
Döstim Erali payşanba kuni işdan keyin şunday dedi:
– Men direktordan ertangi kun uçun javob söradim. Keça otamning bir qöyi yöqolib qolgan edi. Bugun izlab topişolmabdi. Ertaga barça qarindoşlar birga qidiradigan böldik.
Uyga yetib borgunça ham döstimning sözlari hamon quloğimda edi. Bunga sabab yöqolgan bir dona qöyni topiş uçun şunça odam ovora bölayotgani meni hayron qoldirgandi. Öğil sifatida döstim Erali ham otasiga yöqolgan qöyni topişga kömaklaşişi tabiiy holdek körinsa-da, qöl ostida öttiz nafar xodim işlayotgan, har kuni ön minglab qöy sotib olişga yetadigan pullarni u hisobdan bu hisobga ötkazuvçi boş hisobçining dalama-dala yurib qöy izlaşi, menga juda eriş tuyulayotgan edi. Ertasi kuni keçda bir nikoh töyining bazmida ötirsak, boşlovçi e’lon borligini aytib qoldi. Hamma huşyor tortib e’longa quloq osdi.
– Uç kun burun Alibek otaning bir qöyi yöqolganidan hammangizning xabaringiz bor. Haligaça öşa qöy topilmadi. Ertaga qöyni qidirişga birga çiqib, qöyni topganga öşa qöy yoki ikki qöçqor mukofotga beriladi. Qidirişga çiqqan barçaga beş sömdan pul beriladi. Soat oltida maktabning oldida yiğilamiz.
Dona-dona qilib aytilgan e’lonning barça sözini aniq eşitgan bölsam-da, quloqlarimga işonmasdim. Odatda yöqolgan qöy yoki eçki ikki kun qidiriladi. Keyin qidirişdan foyda yöq. Çunki ikki kun içida qarovsiz qolgan qöy yoki eçkini böri yoki şoqollar yeb ketişi kunday ravşan. Alibek ota esa uç kun burun yöqolgan qöyini butun qişloqni ovora qilib izlaşi menga mantiqsiz körindi. Eng qiziği esa mukofot edi. Topilgan qöyni topganga mukofotga bersa va yana bir qöçqor atasa, qolganlarga esa beş sömdan pul bersa, bu qöyni qidirişdan nima naf borligini heç tuşuna olmadim.
Erali döstim, Alibek ota qadrdonim, şanba dam oliş kunim bölgani uçun soat oltida men ham qöy qidiruvçilar safida edim. Qöy qidiriş rejasi juda puxta tuzilgan ekan. Eralining toğasi barçani guruhlarga bölib, ularga qidiriş uçun çegaralarni aniq belgilab berdi. Har bir guruhga yöqolgan qöyni taniydigan bir odamni mas’ul etib tayinladi. Yiğilganlarga murojaat qilib, böri yoki şoqol yegan bölsa terisini topib keladigan darajada sinçiklab qidirişlarini söradi. Sözining oxirida barça qayerda uçraşişini aytdi. Qidiruvçilar köp bölgani uçun yoşi kattalar guruhlarga bölinmadi. Lekin ular ham uylariga qaytmay, Alibek otaga qöşilib uçraşuv joyiga yöl oldilar. Ular orasida men ham bor edim. Qidiruvçilar orasida bir men vodiylik bölganim uçun, ularning suhbatlariga qöşilmay çetroqda borar edim. Alibek otaning yuzlarida horğinlik, közlarida esa uyquga töymaganlik alomatlari körinib turardi. Oti, ellikdan ortiq qöyi, önga yaqin sigir buzoği bor, kamiga öğillari toparman-tutarman bölgan bu otaning ellik odam bilan qöy izlaşi menga ğalati tuyular edi. Bilmagan odam “ota juda xasis odam ekan”, deb öylaşi mumkin. Lekin otaning xasis emasligini men yaxşi bilar edim. Ota har safar bizning uyga kirib kelganida atrofga yaxşilab nazar solar edi. Içkariga kirayotib albatta:
Mavzuga oid
– Biron jondor hovlingda boğliq tursin –deb qöyar edi. Bu holat tört- beş marta takrorlangaç, menga astoydil nasihat qildi.
– Hovlingga yomon közli biron odam kirsa, uning nazari avvalo mol yoki qöyga tuşgani ma’qul. Mol topiladi. Sen oila a’zolaringni ehtiyot qilişing kerak – dedi. Avvallari farzandlarimni ozoda va çiroyli kiyingan holda körib ayolimga “Kelin, bolalarga eski-tuski narsalar kiydiring, yuzlari ham kir-çir yursin, şunda birovning közi tegmaydi” deb bir neça bor nasihat qilgan edi. Otaning hovlida albatta biron-bir jonliq turişi lozimligi haqidagi gapini ma’qullagan bölsam-da, yana öz bilganimdan qolmadim. Keyingi gal kelganida mendan rostakamiga jahli çiqdi.
– Puling bölmasa men beray, qaytarişing ham şart emas. Bozorda mol tanlaşni bilmayman desang, men bozorga birga boray. Bilib qöy. Agar yana kelganimda uyingda biron jondor bölmasa, uyimdan törtta qöyni olib kelib hovlingga boğlab ketaman, bersang pulingni ham olmayman, deb masalani köndalang qöydi. Men Andijonda yaşab yurgan kezlarim, “köz tegişi” haqidagi gaplarga bid’at deb qarar edim. Jizzaxda uç-tört yil yaşagaç, bu narsaning borligiga amin böldim. Biz yaşagan pos’yolkada törtta maşhur “közli” odamlar bor edi. Ular haqida juda köp aql bovar qilmas gaplar yurar edi. “Közli” odamlar bilan boğliq ikki hodisaga özim ham guvoh bölganman.
Ösarboy aka degan bir qöşnimiz bölardi. Bir kun işdan keçroq kelsam, uydagilar meni Ösarboy aka yöqlab kelganini aytişdi. Uning uyiga bordim. Köçada juda katta bir novvosini çömiltirayotgan ekan. Suhbatlaşib tursak öşa maşhur “közli” odamlardan biri Örolboy aka köçadan ötib qoldi. U bizning mahalla oxiriga uy qurib, köçib kelgan edi. U hökizni kördiyu: “Ösarboy. Hökizni ham rosa boqibsizda”, dedi. Bu gapni eşitgan Ösarboy akaning rostmona jahli çiqib ketdi.
Unga qarab jahl bilan “Örolboy, hökizni bekor maqtadingiz-da. Bilib qöying, agar şu hökizga biron narsa bölsa, sizni şu köçadan yurgazmay qöyaman. Agar yursangiz, mana Olimjon guvoh, oyoğingizni urib sindiraman”, dedi.
Ösarboy akaning jahli çiqqaniça bor ekan. Ertalabgaça hökizi harom ölib qoldi. Bu voqeadan keyin Örolboy aka bu köçadan boşqa yurmadi. Öziga narigi köçadan yöl soldi.
Men guvoh bölgan bunday voqealardan ikkinçisi bundanda hayratlanarli. Qiş kunlaridan birida Sulton degan bir döstimning gaştagida ötirgan edik. Keç soat sakkizlarda Sulton kirib: “Daladagi traktorçilarga keçki ovqat olib borişim kerak edi. Mening maşinamni olib çiqiş uçun, hammangning maşinangni qözğatiş kerak. Olimjon, sizning maşinangiz oxiri kelgan ekan. Ovqatni birga taşlab kelaylik”, deb qoldi. Ovqatni olib yölga çiqdik. Dalaga yaqinlaşganimizda uçta “Altay” traktorining faralari tun bağrini yorib olğa yurayotgani körindi. Yetib borib maşinadan tuşdik. Sulton traktorlarni körsatib: “Texnika degan narsa şunday işlasa-da”, dedi. U hali gapini tugatmasdan traktorlardan biridan “qars” degan tovuş çiqdi-yu, öşa traktor taqqa töxtadi. Biz nima bölganini biliş uçun öşa tomonga yurdik. Hali yölning yarmiga yetmasimizdan ikkinçi traktorning ham ovozi öçdi. Biz qayoqqa yurişga hayron bölib tursak, uçinçi traktor motorining ham ovozi pastlay boşladi. Ikki minutlardan keyin dalada mutlaq sukunat hukm sura boşladi. Faqat şundagina Sulton ham öşa maşhur tört odamdan biri ekani yodimga tuşdi. “Közi bor” odamlar bilan boğliq bu ikki hodisadan keyin men oltita qöy sotib oldim...
* * *
Qöy qidirişdan ozod bölganlar çamasi bir soatlarda tayinlangan uçraşuv joyiga yetib keldik. Alibek otani yomon xayollardan sal bölsa-da çalğitiş uçun turli qiziq hangomalar aytildi. Lekin otaning çehrasi yorişmadi. Soat önlar atrofida guruhlardan birining yigitlari yöqolgan qöyning terisi va kallasini kötarib keldilar. Topilgan teri va qöyning kallasi sinçiklab örganildi. Xulosa yakdil böldi. “Teri va kalla – yöqolgan qöyniki. Qöyning heç qayeri sinmagan va şilinmagan. Qöyni kimdir söyib, keyin nimtalab olib ketgan. Terining qurtlab ketganiga qaraganda, qöyning söyilganiga tört kun bölgan”.
Yigitlarni boşqa guruhlarni ogohlantiriş uçun jönatib, ortga qaytdik. Alibek otaning yuziga qaradim. Yuzi yorişgan, çarçoqlari tarqagan, lablarida nim tabassum bor edi. Endi u suhbatlarga aralaşar. Göşt öğrilari haqidagi barça gumonlarni töxtatişga harakat qilardi. Uning bu işi ham men uçun mutlaqo tuşunarsiz edi. Ertasi yakşanba bölgani uçun uy işlari bilan band böldim. Lekin yöqolgan qöy bilan boğliq voqealar xayolimdan ketmadi. Menga tuşunarsiz bölgan heç bir savolimga asosli javob topa olmadim. Peşindan keyin Alibek otaning nabirasi meni bobosi çaqirayotganini, uydagilarga keçqurun qaytişimni tayinlab borişim kerakligini aytib keldi. Ming öy-xayol bilan otaning uyiga yetib bordim. Hovlida öntaça odam iş bilan band. Kelinlardan biri qöyning boşi va tuyoqlarini tozalayapti. Kampiri bir kelini bilan göştdan qiyma tayyorlayapti. Tört yigit sabzi, piyoz artyapti. Ikki yigit qozon-öçoqlarni örnatiş bilan ovora. Mahalla oşpazi göşt maydalayapti. Nabiralar esa suv va ötin masalasini hal qilmoqda.
– Töy emas. Bugun biz bilan çiqqanlarni mehmonga çaqiryapman, – dedi ota.
– Yöqolgan qöyning terisini topgani uçun bir qöyni söyib ularni mehmon qilasizmi? — söradim hayratim yanada oşib.
– Ularda nima ayb? Qöyim tirik bölganda tirigini topişardi. Terisi qolgandan keyin terisini topişadida, dedi ota kulib. Bir qöyni deb tört kun sarson bölgan, terisini topib, haşarçilar uçun yana bir qöy söygan odamning hazil uçun özida kuç topganiga qoyil qoldim. Çaqirilganlar kelguniça ota ikkovimiz suhbatlaşib ötirdik. Şu suhbat davomida otani gapga solib, meni qiynayotgan savollarga javob topdim.
– Hovlimdagi barça jonzot uçun Alloh oldida men javobgarman. Ularning yemişi, suvi, soğligi va tinçligi mening zimmamda. Menga tegişli biron jonivor oyoği sinibmi yoki botqoqqa botibmi yöqolib qolsa, mendan najot kutadi. Men uni topmasam, uning ölişi aniq. Joni qiynalganida u meni qarğaydi. Qarğişi menga yoki bolalarimga urmasligi uçun men qança xarajat ketişiga qaramay, uni albatta topişim kerak. Qöy yöqolganining ikkinçi kuniyoq uning ölib bölganini bilardim. Könglim xotirjam bölişi uçun, yöqolgan qöy mening aybim bilan ölmaganini bilişim nihoyatda muhim edi. Qöyimni kimdir öğirlab, keyin söyib olgani aybsiz ekanimni körsatdi. Şuning xursandçiligiga yaxşi odamlarni mehmonga çaqirdim. Masalaning ikkinçi tomoni ham bor. Bugun mehmonlarga va’da qilingandek beş sömdan pul beraman. Yaxşi bilamanki, heç kim pulni olmaydi. Qöy söyib mehmon qilganim uçun esa men Xudoning oldida yolğonçi bölib qolmayman.
– Siz “Kiçik şahzoda” degan kitobni körgansizmi? – degan savolimga ota –“yöq” deb javob berdi. Ota Sent-Ekzyuperi degan yozuvçi töğrisida ham eşitmagan ekan. U biroz öylanib turdi-da: “Öşa yozuvçing nima deb yozgan?” deb söradi.
– Bir yoş bolaga “Yaşagan sayyorangni toza tut. Ötqazgan Har bir köçat, boqib olgan har bir jonivoring uçun sen javobgarsan”, degani uçun butun dunyoga maşhur bölgan.
– Yaxşi yozuvçi ekan. Lekin biz bu qoidaga ming yillardan beri amal qilib yaşayapmiz.
Otaning suhbatidan keyin özim uçun bir sirni oçdim: BUYuK FAYLASUFLAR HAM OLTINGA TeNG FIKRLARNI ODDIY ODAMLARDAN OLAR EKAN.
Aziz öquvçi, xalqimiz ming yillardan beri qadrlab kelayotgan qadriyatlarga amal qiling. Alibek otadek döstlar toping. Bunday döstlaringiz köp bölsa, siz albatta dunyoni yaxşi tomonga özgartira oladigan insonga aylanasiz.
