Turkiyaning janubiy-sharqiy qismi, Suriyaning shimolida ro‘y bergan dahshatli zilzilalar bunday tabiiy ofat qanday kutilmagan tarzda sodir bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatib berdi. Olimlar hanuz zilzilalardan erta ogohlantirish usullarini topish ustida ishlashyapti.
Bir kunda sodir bo‘lgan 2 ta kutilmagan va dahshatli silkinish sabab Turkiya va Suriyada o‘n minglab odamlar vafot etdi, yarador bo‘ldi va boshpanasiz qoldi. Birinchi 7,8 balli zilzila uyqudagi odamlarning uylarini bir lahzada vayronaga aylantirdi. Bir necha soatdan so‘ng yana bir 7,5 balli kuchli silkinish sodir bo‘ldi.
Zilzila bo‘lgan Sharqiy Anadolu yoriqlari tizimi tektonik uchlik birikmaning bir qismi bo‘lib, Anadolu, Arabiston va Afrika plitalari bir-biriga tegib turadi. 1970 yildan beri mintaqada atigi 3 marta 6 va undan yuqori balli zilzilalar sodir bo‘lgan va shuning uchun ham olimlar Turkiyadagi so‘nggi dahshatli zilzila bo‘lishini kutishmagan.
Uni prognoz qilish mumkin edimi?
Tan olib aytish kerakki, zilzilalarni oldindan prognoz qilish juda qiyin ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Garchi zilzila sodir bo‘lgach, seysmik ma’lumotlar asosida daqiqalik signallarni aniqlash mumkin bo‘lsa-da, oldindan nima bo‘lishini bilib, uni prognozlash ancha qiyin jarayon.
«Biz laboratoriyada zilzilalarni tadqiq qilganimizda qaysidir hududda zilziladan oldin kichik yoriqlar yoki defektlar paydo bo‘layotganini o‘rganamiz. Lekin tabiatda shunday noaniqliklar borki, shuning uchun ham ko‘pincha kuchli zilzilaga aylanishi mumkin bo‘lgan belgilarini ko‘ra olmaymiz va prognoz qila olmaymiz», — deydi Italiyaning Sapiyenza universiteti professori Kris Marone.
Geologlar 1960-yillarning oxiridan beri zilzilalarni tadqiq qilishda zamonaviy ilmiy usullardan foydalanib kelishmoqda. Biroq erishilayotgan muvaffaqiyat hanuz haminqadarligicha qolyapti. Maronening ta’kidlashicha, buning sababi butun dunyoni kesib o‘tuvchi Yerdagi yoriqlar tizimining murakkabligidadir. Qolaversa, juda ko‘p seysmik tovushlar mavjud — Yer doim o‘zidan baland, past tovushlar chiqarib turadi. Unga insoniyat tomonidan hosil qilingan antropogen tovushlar: transport ovozlari, qurilishdagi g‘ala-g‘ovurlar aralashib ketadi va aniq signallarni olishni qiyinlashtiradi.
AQSh Geologik xizmati ma’lumotiga ko‘ra, zilzilani samarali prognoz qilish uchun 3 narsa zarur: zilzila sodir bo‘lish hududi, vaqti va uning qay darajada baland bo‘lishi. Biroq markazga ko‘ra, hozirgacha hech kim bu 3 ta talabga javob bera oladigan aniqlikdagi prognozni qila olmagan.
