“Yandeks taksi”ni monopoliyaga qarşi tartibga soliş nega qiyin bölyapti?
|23:17 / 03.03.202344 25311 min
“Yandeks taksi” haydovçilari kartadan tölov qabul qilişni xohlamasligi, buyurtmani bekor qilişni söraşi va umuman bu xizmat monopoliyaga qarşi tartibga solinmayotgani e’tirozlarga sabab böldi. Ma’lum bölişiça, bunga sabab – xizmat körsatuvçining Özbekistonda emas, xorijda röyxatdan ötganidir.
Rossiyaning “Yandeks” kompaniyasiga qaraşli “Yandeks. Taksi” xizmati 2018 yilda Özbekistonga kirib kelganidan beri tez ommalaşdi. Avval Toşkentda, keyin mamlakatning boşqa şaharlarida ham xizmat körsatişni yölga qöydi.
2021 yildan u Toşkent şahri hududida tölov uçun bank kartalarini qabul qilişni boşladi. Lekin bu orada haydovçilar naqdsiz tölov asosida buyurtmalarni qabul qilişni rad etişi kabi holatlar kuzatila boşladi.
Taksi buyurtma qilgan mijoz “Yandex Go” ilovasi orqali yölkira naqd yoki naqdsiz şaklda bölişini tanlay oladi. Haydovçi mijozni olişga yetib kelgaç, buyurtmani naqdsizdan (kartadan) naqdga özgartirişning imkoniyati yöq. Şuning uçun haydovçilar köpinça mijozga telefon qilib, buyurtmani naqd pulga ötkaziş yoki bekor qilişni söraydi.
Haydovçilar buyurtma naqdsiz şaklda ekanini körgaç, heç qanday ogohlantirişsiz, mijozni manzildan olmasdan ketib qolgan holatlar köp bölgan. Şunda mijoz buyurtmani bekor qilişga majbur böladi, lekin “Yandex Go” xizmati taksi yetib kelgaç, buyurtmani bekor qilgani yoki taksi biroz masofani bosib ötgani uçun mijozdan 3000-4000 söm atrofida pul yeçib oladi. Agar bu haqda qöllab-quvvatlaş xizmatiga ma’lum qilinsa, pul yeçib oliş bekor qilinadi.
Ba’zan haydovçilar naqd bölmagan tölovlarni yeçib oliş vaqt talab qilişidan şikoyat qiladi.
Ayrim haydovçilar Kun.uz bilan suhbatda naqdsiz tölovlar “Yandeks. Taksi” komissiyasini qoplab borişini, şu tufayli bu juda qulayligini aytadi. Komissiya miqdori har bir buyurtma uçun hisoblangan yöl haqining 5 foizidan 13 foizigaça. Biroq ba’zan haydovçilar hisobida keragidan ortiq pul töplanib qoladi, ortiqça mablağni olişga zarurat tuğiladi.
E’tirozlar va savollar
Şu kunlarda bu masala ijtimoiy tarmoqlarda bahslarga sabab bölmoqda. Bloger Şahnoza Soatova Twitter'dagi sahifasida “Yandeks. Taksi” haydovçisi bilan kartadan tölov borasida muammo yuzaga kelgani haqida yozdi. Haydovçi undan naqdsiz tölov asosidagi buyurtmani bekor qilişni co‘ragan.
Mavzuga oid
Jurnalist Aziza Qurbonovaning fikriça, haydovçilar naqdsiz tölovni xohlamasligining sababi – kartadan tölov ularning kartalariga boğlanmaganidir.
“Virtual koşelyokka yiğilgan pulni öz kartalariga köçiriş uçun ular taksi firmasiga ariza yozişi va kartasiga tuşirib berişini kutişi kerak. 3–4 kun deganda pulini tuşirib, naqdlaştirib olişi mumkin. Kimgayam yoqadi bunça kutiş?! Juda mantiqsiz va ahmoqona tizim. Ikki örtada mijoz ham, haydovçi ham ovora”, – deb yozdi u.
Şundan keyin faollarda bu taksi agregatori Özbekistonda qaysi huquqiy asoslarga köra işlayotgani, kompaniya Özbekistonda röyxatdan ötganmi, agar ötgan bölsa qayerda, qanaqa va qança soliq tölayapti kabi savollar tuğildi.
Iqtisodçi Otabek Bakirovning oçiq ma’lumotlarga tayanib yozişiça, Toşkent şahrida agregatorning taksi xizmatlari körsatişdan olayotgan va Özbekistonda soliqqa tortişdan çetda qolayotgan komissiyasi hisoblangan yöl haqining 13 foizgaça qismini taşkil etadi.
“Yandeks.Taksi” Özbekistondagi partnyorlari (ular soliq tölovçi sifatida röyxatdan ötişgan) oladigan komissiya hisoblangan yöl haqidan örtaça 5 foiz. Ular bu daromadlardan soliq tölaşadi”, – deydi Bakirov.
Iqtisodçi nega “Yandex Go” ustun mavqega ega sub’yektlar röyxatida yöqligiga ham e’tibor qaratdi.
“Hatto allaqaçon monopol mavqeyini yöqotgan “Uzpaynet” MÇJ röyxatda bor. Lekin Yandex Go yöq”.
Ustun mavqega ega sub’yektlar reyestri
Özbekiston qonunçiliga muvofiq, tovar yoki moliya bozorida ustun mavqeni (bozorning 35-50 foizidan yuqori uluşini) egallab turgan xöjalik yurituvçi sub’yektlar davlat reyestri yuritiladi.
Reyestrdan maqsad – monopolistlar faoliyati monitoringi va nazoratini amalga oşiriş, ularning ustun mavqeyini suiiste’mol qilişiga yöl qöymaslikdir. 2023 yil 1 yanvar holatiga reyestrga 83ta xöjalik yurituvçi sub’yekt kiritilgan.
2019 yilda “Yandeks. Taksi” xizmati 10 mingdan ortiq avtomobilni qamrab olgan bölsa-da, amalda poytaxtdagi lisenzion taksilar soni 5 mingta atrofida ekani aytilgandi. Öşanda Soliq qömitasi raisi örinbosari Mubin Mirzayev “Yandeks. Taksi” deyarli soliq tölamasligiga urğu bergandi.
Antimonopoliya va soliq organlari nima deydi?
Raqobatni rivojlantiriş va iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş qömitasi “Yandeks. Taksi” atrofidagi bahslarga munosabat bildirdi.
Ma’lum qilinişiça, qömita taksi agregatorlari tomonidan körsatiladigan xizmatlar bozorida tölaqonli tahlil ötkazişni 2022 yil oktyabr oyida boşlagan, mutasaddi vazirlik va taşkilotlarga sörov yuborilgan.
“Tahlillar jarayonida 2022-yil noyabr oyida Yandex kompaniyasi vakillari bilan uçraşuv taşkil etildi va unda Yandex kompaniyasi tomonidan körsatilayotgan xizmatlar narxlarining şakllantiriş usullari va “Yandeks” ilovasi foydalanuvçilarining murojaatlari va şikoyatlarini körib çiqiş, haydovçilar bilan örnatiladigan munosabatlar yuzasidan tuşuntiriş va ma’lumot berdi.
Şu bilan birga, qömita tomonidan Özbekiston Respublikasi Raqobat va iste’molçilar huquqlarini himoya qiliş töğrisidagi qonunçiligi talablari haqida hamda körsatilayotgan xizmatlarning sifatini yanada oşiriş böyiça kompaniya vakillariga tegişli tavsiyalar berildi. Aholi fikrini atrofliça örganiş maqsadida, Qömitaning saytiga sörovnoma ham joylaştirildi”, – deyiladi raqobatga mas’ul organ axborotida.
Qömitaning Kun.uz'ga ma’lum qilişiça, sörovnoma natijalari tez orada e’lon qilinadi.
Ta’kidlanişiça, taksi agregatorini monopoliyaga qarşi tartibga soliş qiyinligi – amaldagi qonunçilik va Yandex Göning operatori xorijda röyxatdan ötganiga borib taqaladi.
“Yandeks” kompaniyasi mamlakatimizda yuridik şaxsni taşkil etmagani masalasi qömita vakolatiga kirmaydi. Ammo uşbu masalada Özbekiston Respublikasi vakolatli organlarining kelişilgan izçil harakatlariga ehtiyoj mavjud. Şu bilan birga, bugungi kunda deyarli barça global raqamli platformalar mamlakatimizda alohida yuridik şaxs sifatida röyxatdan ötmaganiga qaramasdan mahalliy iste’molçilarga öz xizmatlarini körsatib kelmoqda.
Uşbu holat ularning faoliyatini monopoliyaga qarşi tartibga solişda ma’lum qiyinçiliklarni tuğdirmoqda, şu jumladan, tahlil qiliş nuqtayi nazaridan ham”, – deyiladi bayonotda.
Qayd etilişiça, bozorda ustun mavqeni egallab turgan subektlar reyestrini yuritiş tartibi töğrisidagi nizomga muvofiq, qömita 2023 yil fevral oyida Yandex Go xizmati ta’sisçilari Yandex N.V. (Schiphol Boulevard 1651118 BG, Schiphol, The Netherlands), Yandex Europe AG (Werftestrasse 4, CityBay Business Center, CH – 6005 Lucerne, Switzerland), Ridetech International B.V. (Schiphol Boulevard 165, 1118 BH, Schiphol, Netherlands) kompaniyalariga sörovlar jönatgan.
Bunda, uşbu kompaniyalardan Yandex Go xizmatiga doir haydovçi (biznes foydalanuvçi) va mijoz (oxirgi foydalanuvçi) sifatida dastur foydalanuvçilarining soni, tranzaksiyalar va yölovçi taşişlarining umumiy soni, Yandex Go servisining yölovçi taşiş xizmatlari böyiça yalpi tuşum (Gross merchandise volume) hamda Yandex Go xizmati va taksi parklari tomonidan olinadigan komissiya miqdorlari va taqsimoti böyiça 2022 yilga doir ma’lumotlar söralgan. Tahlil natidalari OAVda e’lon qilinişi aytildi.
Raqobat qömitasining qöşimça qilişiça, raqamli platformalar faoliyatini tartibga soliş masalalari öziga xosligini inobatga olib, işlab çiqilgan “Raqobat töğrisida”gi yangi qonun loyihasida raqamli platformalarga doir maxsus normalar aks ettirilgan.
2 mart kuni Senatning 37-yalpi majlisida “Raqobat töğrisida”gi qonun körib çiqildi va ma’qullandi. Demak, qömita bayonotidan tuşuniş mumkinki, “Yandeks. Taksi”ni ustun mavqega ega sub’yektlar röyxatiga kiritiş yoki kiritmaslik masalasi yangi qonun asosida körib çiqilişi mumkin.
Davlat soliq qömitasiga köra esa, “Yandex Europe AG” korxonasiga tegişli “Yandex Go” mobil ilovasi yordamida taksi faoliyatini amalga oşiruvçi jismoniy şaxslar bu ilovaga Toşkent şahar Yunusobod tumanidan röyxatdan ötgan “Yandex UB” mas’uliyati çeklangan jamiyati orqali a’zo bölyapti.
“Uşbu korxona tomonidan ötgan 2022 yil yakunlari böyiça budjetga 138,3 mln söm hamda 2023 yilning ötgan oylarida 54,3 mln söm soliqlar tölangan”, – deyiladi soliq organi axborotida.
“Kompaniya röyxatdan ötgan joyida soliq tölayapti”
Ma’lum bölişiça, “Yandeks. Taksi” xizmatlari Özbekiston hududida Ridetech International B.V. tomonidan taqdim etiladi. Bu yuridik şaxs Niderlandiyada röyxatdan ötgan. Özbekiston va Niderlandiya örtasida esa ikki tomonlama soliqqa tortişning oldini olişga doir kelişuv bor.
Kun.uz boğlangan “Yandeks. Taksi” rasmiylari platforma Özbekistonda amaldagi qonunçilikka muvofiq işlayotganini bildirdi.
“Platforma respublikadan taşqaridagi hamkorlarga masofaviy xizmatlarni taqdim etadi. Bunday xizmatlarni körsatadigan kompaniya özi röyxatdan ötgan joyda amaldagi qonunçilikka muvofiq soliq tölaydi. Şu bilan birga, bizning hamkorlarimiz – “Yandex Go” platformasi orqali pul işlayotgan taksi kompaniyalari va ularning haydovçilari Özbekistonda körsatilayotgan transport xizmatlariga nisbatan soliq va yiğimlarni tölaş uçun javobgardirlar.
Özbekiston biz uçun muhim bozor ekanini alohida ta’kidlaymiz. Biz mamlakatda xizmatni faol rivojlantirmoqdamiz: geografiyani kengaytirmoqdamiz, yangi xavfsizlik texnologiyalarini yaratmoqdamiz va ijtimoiy ahamiyatga ega loyihalarga sarmoya kiritmoqdamiz, xayriya jamğarmalari va notijorat taşabbuslar bilan hamkorlik qilamiz”, – deyiladi xabarda.
Şuningdek, vakillar 2022 yilda kompaniya Toşkentdagi IT-Park rezidenti bölganini qöşimça qilgan.
Kun.uz “Yandeks. Taksi”ning soliq tölovçi sifatidagi statusi, kompaniya Niderlandiyada soliq tölayotgani borasidagi ma’lumotlarga aniqlik kiritiş maqsadida Davlat soliq qömitasiga sörov yubordi.
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
Central Asia International Hardware Expo - Markaziy Osiyo quriliş asboblari, uskunalari va mahkamlaş buyumlari bozoriga töğridan-töğri çiqiş imkoniyati
Özbekiston volframi xalqaro eʼtirofga sazovor böldi
Puçon va KT&G Yaşil taşabbusni boşlamoqda
Laboratoriya sokinligining ham harorati bor: Özbekiston uçun Smolensk uskunalari
Uztelecom tarmoği modernizatsiyasi: yölning 90 foizi ortda qoldi. Oldinda yana qanday işlar bor?
Pauzasiz endoskopiya: muolaja xonasi eşigi ortida nimalar sodir böladi?
Yiliga 25 mingdan ortiq yangi uskuna: Özbekistonda $50 mln investitsiya hisobidan “NURA Electric” elektrotexnika majmuasi işga tuşirildi
