Millionlab insonlarning qoni tökilgan bosqinçilik uruşi: AQŞ nega Iroqni bosib olgandi?
|15:35 / 25.03.202340 87017 min
Bundan rosa 20 yil oldin, 2003 yil 20 mart kuni AQŞ harbiylari xavfli kimyoviy qurollar işlab çiqaryapti degan da’vo bilan Iroqqa bostirib kiradi. Teng bölmagan janglarda Iroq armiyasi yengiladi. Mamlakat prezidenti Saddam Husayn AQŞ harbiylari tomonidan hibsga olinadi. Söng sud qilinib, qatl etiladi. Keyinçalik Iroqdan birorta ham jiddiy qurol topilmaydi va AQŞning ayblovlari notöğri bölgani isbotlanadi. Biroq bu paytda dunyo sivilizatsiyasi beşiklaridan biri bölgan Iroq vayron bölib bölgandi.
Insoniyat 50 milliondan oşiq odamning yostiğini quritgan Ikkinçi jahon uruşidan ham yetarli xulosa çiqarmadi va keyin ham köplab uruşlarni kördi. XX asrning ikkinçi yarmida AQŞ–Vetnam, Iroq-Eron uruşlari, SSSRning Afğonistonga bostirib kirişi, 1990 yilda Iroq Kuvaytni bosib olişi ortidan kelib çiqqan uruş sodir böldi.
1992 yilda sobiq Yugoslaviya parçalanişi ortidan Bolqon yarimorolida ham uruş boşlandi va u qariyb 10 yil davom etdi.
2001 yil 11 sentabr kuni Amerikada bir neçta samolyot olib qoçildi va turli binolarga olib borib urildi. Bu AQŞning 2001 yilda Afğonistonga, 2003 yilda Iroqqa bostirib kirişiga sabab böldi.
AQŞ Iroqda xavfli bakteriologik qurollar işlab çiqarilyapti degan ayblov bilan bostirib kirgandi. Keyinçalik Iroqdan birorta ham jiddiy qurol topilmadi.
AQŞ harbiylari Boğdodda
Şundan söng Iroq uruşining taşabbuskori bölgan Kiçik Jorj Buş tanqidlar ostida qolib ketdi. Biroq bu paytda dunyo sivilizatsiyasi beşiklaridan biri bölgan Iroq vayron bölib bölgandi.
Bosqindan oldingi vaziyat
AQŞ Iroqqa bostirib kirişidan avval bu davlatni Saddam Husayn boşqarardi. Amerika siyosatçilarining azaldan bu odam bilan «özaro hisob-kitob»lari bor edi.
Gap şundaki, 1980-yillarda Iroq Eron bilan qariyb ön yil uruşadi. 1988 yilda uruş tugaydi. Biroq bu paytga kelib Iroq neftga boy bölsa-da iqtisodiy muammolarga duç kelgandi.
Ana şunday vaziyatda Iroq rahbari Saddam Husayn Kuvaytni bosib olişni reja qiladi. 1990 yil 2 avgust kuni Iroq armiyasi Kuvaytga bostirib kiradi.
Öşa paytda Kuvaytdagi barça neft konlari AQŞ kompaniyalari bilan hamkorlikda işlar, Iroqning bostirib kirişi ularning faoliyatini töxtatgandi.
Şundan söng BMT xavfsizlik kengaşi rezolyutsiyasi qabul qilinadi. Iroqqa öz qöşinlarini Kuvaytdan olib çiqiş talabi qöyiladi. Biroq Saddam pisand qilmaydi.
Şundan söng AQŞ boşçiligida xalqaro koalitsiya şakllantiriladi. 1991 yil 15 yanvar kuni Saddamga berilgan sönggi muddat tugaydi va xalqaro koalitsiya harbiy aviatsiyasi Iroqni bombardimon qila boşlaydi.
Mavzuga oid
Öşanda uruş uzoqqa çözilmaydi va tez orada Iroqning mağlubiyati bilan tugaydi. Iroqning bir qismini bosib olgan xalqaro koalitsiya qöşinlari bu davlatni tark etadi. Saddam Husayn esa Iroq rahbari bölib qolaveradi. Öşa paytda AQŞda Jorj Buş prezident edi.
Ota-öğil Jorj Buşlar
1992 yildan boşlab AQŞni ikki muddat (8 yil) Bill Klinton boşqardi. Klinton davrida AQŞ-Iroq munosabatlari sovuq bölsa ham keskin emasdi. Biroq 2000 yilda ötkazilgan saylovlarda Jorj Buşning öğli Kiçik Jorj Buş ğalaba qozongaç, u Iroq bilan munosabatlarni keskinlaştira boşladi.
Kiçik Buş öz çiqişlarida Iroqda insoniyatga xavf solişi mumkin bölgan kimyoviy qurollar işlab çiqarilayotgani, Saddam Husayn tuzumi yadro quroli yaratiş ustida işlayotgani haqida gapira boşladi.
2001 yilda AQŞda terrorçilar bir neçta samolyotlarni olib qoçişdi va turli binolarga olib borib urişdi. Oqibatda Nyu-Yorkdagi egizak binolar qulab tuşdi. Pentagon binosi şikastlanadi.
Şundan söng Kiçik Buş ma’muriyati AQŞda terrorçilik xurujini amalga oşirganlar «Al-qoida» a’zolari bölganini, bu taşkilot Afğonistonda qönim topganini aytib çiqdi. Köp ötmay AQŞ armiyasi boşçiligidagi xalqaro koalitsiya qöşinlari Afğonistonga bostirib kirdi.
AQŞ harbiylari Afğonistonda öşa paytda mamlakatning asosiy qismini egallab olgan «Tolibon» harakati bilan jang olib borar ekan, Kiçik Buş Iroqqa ham bostirib kiriş rejasidan voz keçmagandi.
AQŞ prezidenti tinimsiz Iroqda xavfli qurollar işlab çiqarilayotganini, agar Saddamning tanobi tortib qöyilmasa u ham AQŞ uçun jiddiy xavf tuğdirişini aytardi.
Öşa paytda Amerika xavfsizlik tizimlarida Saddam Husaynning «Al-qoida» bilan hamkorligi haqida umuman dalillar bölmagan. (Aslida ham Iroq prezidenti bu taşkilot bilan hamkorlik qilmagan.)
Şu sababli Kiçik Buş öz fuqarolariga asosan Iroqning xavfli kimyoviy qurollar işlab çiqarayotganini, bu işning oqibati AQŞliklar uçun yomon bölişini aytib qörqitardi.
Şuningdek, Amerikadagi aksariyat OAV ham Iroqdagi vaziyatni köpirtirib ta’riflab olovga «kerosin» separdi.
Holat şu darajaga kelib qoldiki, xalqaro siyosatdan xabardor insonlar AQŞ Iroqqa bostirib kirişiga şubhalanmay qöydi. Amalda şunday ham böldi.
Şu bilan birga 2002 yilning kuziga kelib Kiçik Buş ma’muriyati yaşirinça Iroqqa bostirib kiriş uçun öziga tarafdorlar yiğa boşladi. AQŞning Iroqqa bostirib kirişini öşa paytda dunyoning 50 dan oşiq davlati qöllab-quvvatlaydi. (Ular orasida Özbekiston ham bölgan.)
Iroqqa bosqin
18 mart kuni Jorj Buş Saddam Husaynga ultimatum e’lon qiladi. Unga köra Saddam 48 soat içida Iroqni tark etişi kerak edi. Iroq prezidenti bu şartni pisand qilmaydi.
2003 yil 20 mart kuni AQŞ harbiylari Iroqqa bostirib kirdi. Ikki örtada qaqşatqiç janglar boşlandi. Iroqqa qarşi uruşga bir qança arab davlatlari ham qöşilgan bölib, koalitsiyaning boş ştabi Qatarda joylaşgan edi.
Öşanda AQŞ boşçiligidagi xalqaro koalitsiyaning bir neça yuz ming harbiydan iborat qöşini Iroqqa bostirib kiradi. Ularning aosiy qismi AQŞ harbiylari edi. Uruş boşlanganidan uç hafta ötib 9 aprel kuni Bağdod egallanadi.
AQŞ tanklari Boğdodda
Iroq armiyasining sönggi bölinmalari Saddam Husayn tuğilgan Tikritda yiğilib qarşilik körsatadi. 15 aprel kuni bu şahar ham işğol qilinadi. Şundan söng Iroq armiyasi qarşilik körsatişni töxtatadi.
2003 yil 1 may kuni AQŞ prezidenti Kiçik Jorj Buş xalqaro koalitsiya kuçlari Iroqda ğalaba qozonganini e’lon qiladi.
Uruşda AQŞ armiyasi bilan birga dunyoning 40 nafar davlati harbiylari qatnaşadi. Ular orasida sobiq ittifoq respublikalaridan Armaniston, Gruziya, Ozarboyjon, Latviya, Litva, Estoniya, Qozoğiston, Moldova va Ukraina harbiylari bor edi.
Saddam Husaynning qatl etilişi
Iroq armiyasi mağlubiyatga uçragandan söng AQŞ harbiylari 2003 yil 13 dekabr kuni Saddam Husaynni Tikrit şahri yaqinidagi Ad-Daur manzilida yaşirinib yotgan joyidan topib olişadi.
Uning yonidan naqd 750 ming AQŞ dollari, Kalaşnikov avtomati va pistolet topiladi. U bilan birga ikkita qöriqçisi ham uşlanadi.
Saddam Husaynning uşlanişi
Keyinçalik amerikalik harbiylar Saddamni 13 emas, 12 dekabr kuni Tikritdagi uydan uşlaşgani, qölga oliş çoğida u AQŞlik harbiyni otib öldirgani haqida gaplar çiqadi. Biroq bu tasdiqlanmaydi.
2005 yil 19 oktyabr kuni Saddamning sudi boşlanadi. Aynan uni jazolaş uçun Iroqda ölim jazosi qayta joriy etiladi.
Saddamga quyidagi işlar böyiça ayblovlar e’lon qilinadi:
· 1987-1988 yillarda Anfol harbiy operatsiyasi davomida kurdlarni qatağon qiliş;
· 1991 yilda şia mazhabiga e’tiqod qiluvçilar va kurdlarning qözğolonini bostiriş paytidagi harbiy zöravonlik uçun;
· 1988 yilda Xalabja şahrida kurdlarga qarşi kimyoviy qurollar işlatiş;
· 1983 yilda kurdlarning barzan qabilasiga mansub 8 ming kişining qirib taşlanişi;
· 1990 yilda Kuvaytga bostirib kiriş;
· Iroqdagi turli diniy va siyosiy rahnamolarni yöq qiliş;
· Iroqdagi turli diniy harakatlar va siyosiy partiyalarga qarşi jinoyatlar;
Saddam Husayn sudda
Iroqning sobiq prezidenti öziga qöyilayotgan ayblarning heç birini tan olmaydi. Saddam Husayn qölga olingandan keyin va sud jarayonlari ketayotgan paytda AQŞ harbiylari tomonidan juda qattiq qöriqlanadi.
Sud Saddamni köplab jinoyatlarda aybdor deb topadi va uni ölim jazosiga hukm qiladi. 2006 yil Iroq vaqti bilan soat 6:00 da Saddamni osib öldirişga kirişiladi.
Öşa kuni musulmonlarning muqaddas bayramlaridan biri Qurbon hayiti bayrami edi. Jarayon AQŞdagi telekanallardan birida jonli körsatiladi. Bu iş dunyo musulmonlarining ğazabini keltiradi va öşa kuni dunyoning köplab şaharlarida AQŞga qarşi namoyişlar bölib ötadi.
Saddam osib öldirilgandan söng sobiq prezidentning jasadi u mansub bölgan Abu Nasr qabilasiga beriladi. U özi tuğilib ösgan Tikrit şahriga dafn etiladi.
Saddam Husaynning osilişi
Uruşdan keyingi uruş
Garçi Saddam Husayn ağdarilib, Iroq xalqaro koalitsiya qöşinlari tomonidan bosib olingan bölsa-da Iroq aholisi uzoq yillar davomida bosqinçilarga qarşi partizanlik uruşlari olib boradi.
Bu uruşlar oşkora bölmay, asosan qöporuvçilik körinişida böladi. Bunda bosqinçilarning harbiy texnikalariga minalar örnatişdan tortib, xudkuş tomonidan özini portlatib yuborişgaça bölgan işlar qilinadi.
Iroq bosib olinganidan söng koalitsiyaga qöşilgan turli davlatlar navbati bilan Iroqdan öz qöşinlarini olib çiqa boşlaydi.
2011 yil 15 dekabriga kelib Barak Obama prezidentligi davrida AQŞ Iroq harbiy kampaniyasi yakunlangani haqida rasman e’lon qiladi. Amerika harbiylari uşbu mamlakatdan olib çiqiladi. 2014 yilda esa AQŞ armiyasi yana qaytadi — bu safar IŞIDga qarşi kuraş olib boriş uçun.
AQŞning amaldagi prezidenti Jo Bayden va Iroq boş vaziri Mustafo al-Kozimiy 2021 yil yozida amerikaliklarning Iroqdagi jangovar missiyasi butunlay yakunlangani haqida e’lon qilişadi.
Bayden va Iroq boş vaziri Mustafo al-Kozimiy
Iroqning talafotlari
AQŞning Iroqqa nohaq hujum qilişi va mamlakatni bosib olişi ortidan mamlakat tanazzulga uçraydi. Şahar va qişloqlar misli körilmagan darajada vayron böladi. Millionlab odamlar halok böladi, qoçoqqa aylanadi.
Umumiy hisobda Iroqda halok bölganlarning aniq soni ma’lum emas. Eng konservativ baholarga köra, Amerika harbiy amaliyotining dastlabki uç yilining özida kamida 100 ming kişi qurbon bölgan. Tört milliondan ortiq iroqlik öz uylarini tark etişga majbur bölgan.
Turli ma’lumotlarga köra 2003 yildan 2010 yilgaça Iroqning tinç aholisidan 733 mingdan 1 million 446 ming nafar odam halok bölgan. Yana millionlab iroqliklar uy joyini taşlab ketib, qoçoqqa aylangan.
Butunlay vayron bölgan Mosul şahri
Ayrim manbalar uruşda halok bölgan iroqliklar ança kam ekani, umumiy miqdorga uruş davomida boşqa sabablar bilan halok bölganlar soni ham qöşilganini bildirgan.
2003 yildan 2011 yilga qadar xalqaro koalitsiyaning 4 799 nafar harbiy xizmatçisi öldirilgan, şundan 4,4 mingdan ortiği amerikaliklar bölgan. Iroq uruşini yoritiş bilan şuğullangan jurnalistlardan kamida 136 nafari halok bölgan.
Uruşga qarşiliklar
AQŞning Iroqqa bostirib kirişiga hali Kiçik Buş Saddam Husaynni ağdarib taşlaş rejasini tuzayotganda qarşi gaplar bölgandi.
Jumladan, Fransiya Taşqi işlar vaziri Dominik de Vilpen 2003 yil 20 yanvar kuni «Biz Iroqqa bostirib kiriş eng yomon qaror böladi hisoblaymiz» degandi.
Yevropaning yana bir yirik davlati Buyuk Britaniyada vaziyat biroz boşqaça keçadi. Öşa paytda bu davlatga Toni Bler boş vazir edi va u AQŞning Iroqqa nisbatan yuritayotgan tajovuzkorona siyosatini boşdan qöllab kelayotgandi.
Şu sababli ham Britaniya jamoatçiligi Toni Blerni «AQŞning noğorasiga öynayotganlikda» ayblab çiqadi. Biroq u oxirigaça AQŞni qöllab-quvvatlaşda davom etadi.
Britaniya sobiq boş vaziri Toni Bler va Kiçik Jorj Buş
2003 yil 15 fevral kuni Londonda AQŞning Iroqqa bostirib kirişiga qarşi yirik namoyiş bölib ötadi. Unda qariyb 2 million odam qatnaşadi. Şu bilan birga namoyişçilar Blerning iste’fosini ham talab qilişadi.
Oradan biroz ötib Britaniyadagi Xalq assambleyasining yiğilişi ötkaziladi va unda mamlakatdagi köplab taşkilotlardan 1 500 nafar vakil qatnaşadi. Yiğilişda Leyboristlar hukumatining uruşga qöşilişiga qarşi deklaratsiya qabul qilinadi.
Şu bilan birga yiğilişda qatnaşgan vakillar Toni Blerning iste’fosini talab qilib çiqişadi. Şundan söng uning reytingi minimal körinişda pastlab ketadi.
Öşa paytda AQŞning Iroqqa bostirib kirişi aniq bölgaç butun dunyo böylab bunga qarşi namoyişlar ötkazilgandi. Keyinçalik ma’lum bölişiça, 2003 yil 3 yanvardan 12 aprelgaça AQŞning Iroqqa bostirib kirişiga qarşi dunyo böylab 3 mingdan oşiq namoyiş ötkazilgan va ularda 36 million nafar odam qatnaşgan.
AQŞ şaharlaridan birida Amerikaning Iroqqa bostirib kirişiga qarşi ötkazilgan namoyiş.
AQŞning özida ham Iroq uruşiga qarşi namoyişlar bölib ötadi. Ayniqsa Iroq bosib olinganidan söng u yerda heç qanday jiddiy qurol topilmagaç namoyişlarning kölami kengayadi. Deyarli har kuni Oq uy oldida Kiçik Buş va uning ma’muriyatiga qarşi namoyişlar ötkaziladi.
Şuningdek, AQŞ harbiylari orasida Iroqdagi harbiy harakatlardan böyin tovlaş, qoçib ketiş hollari köpayadi. Jumladan, Iroq bosib olingandan söng 2003 yil martdan 2004 yil boşigaça uyga ta’til berilgan AQŞ harbiylaridan 1,7 ming nafari Iroqqa qaytişdan boş tortadi.
2003 yil martdan 2009 yilgaça Iroqdagi harbiy harakatlarda qatnaşgan AQŞ harbiylaridan 8 ming nafari xizmat joyidan qoçib ketadi.
2008 yil dekabr oyi örtalarida AQŞ prezidenti avvaldan e’lon qilinmagan taşrif bilan Iroqqa keladi. 14 dekabr kuni Bağdodda Buş va Iroq boş vaziri Nuriy Malikiy iştirokida matbuot anjumani ötkaziladi.
Matbuot anjumanida Buş va Malikiy yonma-yon turib gapiradi, savollarga javob beradi. Şu paytda pastda ötirgan Misrning Al-Bağdodiya telekanali muxbiri, iroqlik jurnalist Muntazar Zaydiy keskin harakat bilan örnidan turadi va oyoğidagi tuflilarini yeçib Buşga otadi.
AQŞ prezidenti iroqlik jurnalist otgan tufliga çap bermoqda.
Buş çaqqonlik bilan har ikki tufliga ham çap beradi. Muntazar tuflilarini otayotgan paytda Buşga qarab «Bu senga iroqliklardan sovğa. Sen köppaksan» deb baqiradi. Buşning qöriqçilari tezda Muntazirni uşlab, zaldan olib çiqib ketişadi.
Hodisa tasvirlangan video tez orada butun dunyo telekanallarida namoyiş etiladi. Şundan söng dunyoning turli burçaklarida jurnalistning himoyasi uçun namoyişlar boşlanadi.
Şu jumladan hodisadan ikki kun ötib 16 dekabr kuni Bağdodda ham jurnalistni ozod qilişlarini talab qilib köp ming kişilik namoyiş ötkaziladi. Hodisadan ikki kun ötib internetda «Buşga valenka uloqtir» nomli öyin paydo böladi.
2008 yil 18 dekabr kuni Zaydiyning «quroli» bölgan tuflilar Amerika maxsus kuçlari tomonidan yöq qilinadi. 2009 yil 12 mart kuni Zaydiy uç yil qamoq jazosi oladi. Öşa yili 11 sentabr kuni u «özini yaxşi tutgani uçun» qamoqdan ozod qilinadi.
Muntazir Zaydiyning Buşga tuflilarini otişi tasvirlangan surat
Xulosa
AQŞning Iroqqa bosqini yaqin tarixdagi AQŞning Vetnamga, SSSRning Afğonistonga bostirib kirişi kabi nohaq uruşlaridan biri böldi.
Bu bosqin dunyo gegemonligiga da’vogar davlatlar Yer yuzining turli hududlarida öz ta’sir doirasini örnatiş yoki kengaytiriş uçun heç narsadan qaytmasligini körsatdi.
Katta ehtimol bilan bundan keyin ham ular özi töğri deb biladigan şu maş’um ssenariyni boşqalarga nisbatan qöllab körişdan qaytmoqçi emas.
Dunyo yirik davlatlar kuçsizroqlarining hududini bosib olib, özlariga yarim vassal hukumat tuzişga intilişidan hali-beri qutuladiganga öxşamaydi.
Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirişiga qarşi ötkazilgan namoyiş
Asrimizning 23-yiliga kelib ham bu yovvoyilik odamlarni qiynamoqda. Yevropa markazida mustaqil Ukraina davlatiga Rossiyaning bostirib kirişi ham şundan dalolatdir.
