«AQŞdan yuborilgan harbiy texnikalarsiz uruşda yutqazgan bölardik» – Lend-liz asosida SSSRga berilgan Studebaker US6 hamda «Villis» tarixi
|16:23 / 10.06.202328 00014 min
1941 yil mart oyida AQŞ prezidenti Hitler Germaniyasiga qarşi kuraşayotgan davlatlarga harbiy yordam körsatiş dasturi – Lend-liz haqidagi aktni imzolaydi. 1941 yil 22 iyunda Germaniya SSSRga hujum qilgaç, AQŞ sovetlarga keng miqyosda yordam körsatadi. Amerikadan yuborilgan harbiy texnikalar orasida maşhur «Katyuşa» örnatilgan yuk maşinasi va piyoda askarlar foydalangan «Villis» yöltanlamasi ham bor edi.
Foto: Kun.uzFoto: Kun.uz
Ikkinçi jahon uruşi boşlangaç oradan bir yarim yil ötib, 1941 yil 11 mart kuni AQŞ prezidenti Franklin Ruzvelt tomonidan Lend-liz dasturi haqidagi qonun qabul qilinadi. Unda AQŞ tomonidan nemislarga qarşi uruşayotgan davlatlarga keng miqyosda yordam körsatilişi belgilangandi.
AQŞ bu dastur böyiça avval Britaniyaga, söng faşistlar Germaniyasi bostirib kirgaç SSSRga juda katta yordam beradi. Bu yordamni öz vaqtida sovet rahbarlari ham e’tirof etişgan.
Stalin, Franklin Ruzvelt va Çerçill 1943 yil Tehron konferensiyasida
Jumladan, 1943 yil 28 noyabrdan 1 dekabrgaça Tehronda SSSR rahbari Stalin, Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill va AQŞ prezidenti Franklin Ruzvelt iştirokida konferensiya ötkaziladi.
Bu paytda Germaniyaning SSSRga bosqini muvaffaqiyatsizlikka uçragan, faşistlar Stalingradda va Kursk tanklar jangida yutqazgan, ortga çekinayotgan edi.
Konferensiya davom etayotgan paytda 30 noyabr kuni Britaniya boş vaziri Uinston Çerçill özining tuğilgan kunini nişonlaydi. Şu yerda Stalin Britaniya boş vazirini tabriklab nutq sözlaydi va Lend-liz yordami haqida gapiradi.
«Men sizga prezident (AQŞ prezidenti nazarda tutilmoqda) va Qöşma Ştatlar uruşda ğalaba qozoniş uçun nimalar qilganini aytmoqçiman. Bu uruşda eng muhim narsa turli harbiy texnikalar böldi. Qöşma Ştatlar oyiga 8 000 dan 10 000 tagaça samolyot işlab çiqarişi mumkinligini isbotladi. Rossiya oyiga köpi bilan 3 000 ta samolyot işlab çiqarişi mumkin. Angliya oyiga 3 000-3 500 dona, asosan oğir bombardimonçi samolyotlar işlab çiqaradi. Şu jihatdan, Qöşma Ştatlar harbiy texnikalar mamlakatidir. Lend-liz dasturi bilan jönatilgan harbiy texnikalarsiz biz bu uruşda yutqazgan bölardik», deydi Stalin.
Keyinçalik, Tehron konferansiyasida sovet delegatsiyasi tarkibida bölgan Nikita Xruşçev keyinçalik Stalin AQŞning yordami haqida nafaqat Çerçillning tuğilgan kuni tantanalarida, balki konferensiya davomida köp marta gapirganini eslab ötgandi.
Biroq keyinçalik «sovuq uruş» davrida SSSR va AQŞ örtasidagi munosabatlar sovib ketgaç sovetlar AQŞning yordamini «unuta» boşlaşadi yoki boşqaça talqin qilişadi.
Lend-liz şartlari
Ikkinçi jahon uruşi tugagaç yangi hududlarni nazorat qiliş masalasida özaro raqobat olib borgan SSSR va AQŞ örtasidagi munosabatlar keskin sovuqlaşadi.
Mavzuga oid
Şundan söng SSSRda Lend-lizni «AQŞ öz manfaatlari uçun amalga oşirgan», deb talqin qila boşlaşadi. Aslida esa unday emasdi.
Franklin Ruzvelt imzolagan qonunga köra:
AQŞ tomonidan ittifoqçilarga yetkazib berilgan va uruş vaqtida foydalanilgan, yöqotilgan hamda duşmanlar tomonidan yöq qilingan harbiy texnikalar va boşqa narsalar uçun haq olinmaydi;
Lend-liz dasturiga binoan berilgan va uruş tugagandan söng yaroqli holda saqlanib qolgan turli texnikalarni qarz olgan davlat özida olib qolişni xohlasa, ularning haqi Amerika budjeti hisobidan qoplanadi;
AQŞ Lend-liz uçun tölangan pullarni uzoq muddatli foizsiz kredit qilib rasmiylaştiradi va qarzdor davlat qarzlarini vaziyatga qarab töliq yoki qisman tölab beradi.
Mabodo AQŞ talab qilgan taqdirda uruş davrida yaroqli holda saqlangan turli texnikalar va jihozlar uruşdan keyin Amerikaga qaytarilişi şart böladi.
Lend-liz bu — beğaraz yordam emasligi, turli harbiy texnikalar va boşqa yordamlar olgan davlat bir kun kelib ularning pulini tölaşi lozimligi haqidagi gaplarga Franklin Ruzvelt şunday deb javob bergandi:
«Uyiga öt ketgan qöşnim rezina şlangni söraganda, unga «Rezina şlang menga 15 dollarga tuşgan. Marhamat, uni olib işlatavering, keyin menga 15 dollar tölang, demayman. Menga 15 dollar kerak emas, qöşnim olovni öçirgaç rezina şlangimni qaytarib bersa kifoya».
Franklin Ruzvelt
SSSRga körsatilgan yordamlar va ularning ahamiyati
Nemis faşistlar 1941 yil kuzida Moskva ostonasiga yaqinlaşar ekan, AQŞdan yetib kelgan yordam tufayli vaziyat biroz özgaradi. Xalqning duşmanga qarşi jipslaşuvi va AQŞdan yuborilgan yordam tufayli duşman Moskva ostonasida töxtatiladi.
Uruş tugagunça, AQŞ umumiy hisobda SSSRga Lend-liz dasturi orqali jami 11 mlrd dollarga teng mahsulotlar yetkazib bergan (bu mablağ hozirgi hisobda 160 mlrd dollardan oşadi).
1941-1945 yillarda AQŞdan SSSRga juda köp narsa yetkazilib beriladi. Ular orasida kiyim-keçak, oziq-ovqat bilan birga turli metallar, portlovçi moddalar, temiryöl relslari, samolyotlar, tanklar, yuk maşinalari va piyodalar uçun maxsus yengil maşinalargaça bor edi.
Jumladan AQŞdan:
11 mingdan ortiq samolyot;
12 mingta zirhli texnika;
2 mingta parovoz;
11 mingdan oşiq vagon;
427 mingta turli rusumdagi avtomobillar;
318 ta turli rusumdagi harbiy kemalar yuboriladi.
AQŞ tomonidan yuborilgan texnikalar orasida ikkita maşina alohida ajralib turardi. Ulardan biri öşa maşhur «Katyuşa»lar örnatilgan yuk maşinalari bölsa, ikkinçisi piyoda qöşinlar foydalangan «Villis» yöltanlamas maşinalari edi.
Öşa paytda SSSRda «Katyuşa»larni kötaradigan yuk maşinalari va qiyin şaroitda ham harakatlana oladigan yöltanlamas maşinalar ham bölmagani inobatga olinsa bu ikki maşinaning nemislar ustidan qozonilgan ğalabadagi hissasi juda katta böladi.
SSSRga yuboriladigan harbiy texnikani tayyorlaş jarayoni
«Villis» tarixi
Xalq orasida «Villis» nomi bilan tanilgan yöltanlamas yengil maşinalari AQŞning Willys-Overland Motors kompaniyasi tomonidan tayyorlangan.
1908 yilda Jon Uillis tomonidan taşkil etilgan kompaniya 1929-1932 yillarda davom etgan iqtisodiy inqiroz paytida bankrot bölişdan zörğa qutulib qolgandi.
Kompaniya Willys MB modelini ikkinçi jahon uruşi boşlangandan söng işlab çiqara boşlagan. Uning işlab çiqarilişi tarixi quyidagiça:
1940 yilda AQŞ mudofaa vazirligi piyoda qöşinlarga möljallangan yöltanlamas maşina sotib oliş uçun tender ötkazadi. Unda faqat Willys-Overland Motors va American Bantam kompaniyalari iştirok etadi. Keyinroq bu işga Ford kompaniyasi ham qöşiladi.
Willys-Overland Motors tender komissiyasiga Willys MB yöltanlamasini taqdim etadi. Mazkur maşina piyoda qöşinlarning harakatlanişi uçun juda qulay bölib, öşa paytda bu model yangi edi. Harbiylarga maşina juda ma’qul keladi va undan avvaliga 1 500 dona buyurtma beriladi.
Lend-liz asosida SSSRga yetkazib berilgan Willys MB yöltanlamas maşinasi
Köp ötmay AQŞ Germaniya bilan uruşayotgan tomonlarga Lend-liz dasturi asosida yordam berişini e’lon qiladi. Şundan söng Willys MB maşinasiga buyurtmalar soni keskin oşiriladi.
Öşa paytda Willys-Overland Motors kompaniyasi harbiylarning buyurtmasini belgilangan muddatda tayyorlab bera olmasligi oydinlaşgaç ma’lum haq evaziga Ford kompaniyasiga hamkorlik taklif qilinadi.
Şundan söng Ford kompaniyasi ham Mudofaa vazirligi uçun Willys MB maşinasini işlab çiqara boşlaydi.
Şu tariqa har ikki kompaniya mazkur maşinadan juda katta miqdorda işlab çiqaradi. Umumiy hisobda Ford kompaniyasi Willys MB maşinalaridan jami 659 031 dona işlab çiqargan. Willys-Overland Motor Company ham qarib şunça tayyorlab bergan.
Öşa paytda AQŞ dengiz-piyoda kuçlari asosan şu maşinadan foydalangan. Bundan taşqari Willys MB maşinalari faşistlar Germaniyasiga qarşi uruş qilayotgan SSSR, Britaniya va boşqa davlatlarga yuborilgan. Ma’lumotlarga köra öşanda SSSR bunday maşinalardan 52 ming dona olgan.
Uruş paytida SSSR armiyasida piyodalar foydalana oladigan maşinaning özi yöq edi. Şu sababli Willys MB yöltanlamasi sovet armiyasiga juda asqatadi.
Keyinçalik, nemislar yengila boşlaganda buyurtma ança kamayadi. Kompaniya rahbarlari bundan tuşkunlikka tuşmaydi va Willys MB modeli asosida fuqarolar uçun maşina işlab çiqarişga kirişadi.
Keyinçalik bu modelga boşqa avtomobil işlab çiqaruvçi kompaniyalar qiziqib qolişadi. 1950-yillar boşida Yaponiyaning Toyota, Nissan i Mitsubishi, Hindistonning Mahindra & Mahindra, Janubiy Koreyaning SsangYong va Kia kompaniyalari Willys-Overland Motor Companyʼdan Willys MB modeli asosida yöltanlamas maşinalarini işlab çiqariş uçun litsenziya olişadi.
UAZ maşinalari öğirlangan «Villis»mi?
Uruşdan söng AQŞ bilan teskari bölib qolgan sovetlar «Villis»ni ham özlaştirişadi. Bu maşina ham avvaliga Gorkiy şahridagi avtozavodda GAZ markasi ostida işlab çiqarilgan bölsa, keyinçalik u Ulyanovsk şahridagi zavodda UAZ nomi bilan işlab çiqariladi.
Bugun rossiyalik ayrim tarixçilar, jurnalistlar va blogerlar sovetlar işlab çiqargan UAZ va «Villis» ikki xil maşina ekanini aytadi. Biroq aksariyat mutaxassislar har ikki maşinadagi farq juda kamligini, sovetlar şunçaki Amerika kompaniyasi da’vo qilmasligi uçun UAZning ayrim joylarini sal özgartirib işlab çiqarganini yozişadi.
Sovetlar işlab çiqargan UAZ maşinalari erkin savdoda bölmagan. Ulardan faqat harbiylar, raykomlar (hozirgi tuman hokimi darajasidagi şaxs), kolxoz rahbarlari, turli taşkilotlarning partiya qömitasi kotiblari va boşqalar foydalanişgan.
Bunday maşinalardan 1990 yilgaça Özbekistonga ham juda katta partiya yuborilgan (albatta tekinga emas) va undan köplab mutasaddilar foydalanişgan.
SSSR parçalanib ketgandan söng Özbekistonda UAZ maşinalari oldi-sotdi qilina boşlangan. Bugun mamlakatning barça hududlarida köçalarda harakatlanib yurgan UAZlarning aksariyati sovet davrida işlab çiqarilgan. Odamlar hanuzgaça ularni amerikaliklar qöygan nom bilan «Villis» deb ataydi.
Germaniya bostirib kirgan paytda SSSRda işlab çiqarilgan yuk maşinalari juda kuçsiz bölib, uruş paytida ularning yuk kötariş quvvati va boşqa imkoniyatlari juda pastligi körinib qoladi.
1942 yildan boşlab Lend-liz asosida AQŞdan Studebaker Corporation kompaniyasi tomonidan işlab çiqarilgan Studebaker US6 U3 yuk maşinalari yetib kelgaç sovet armiyasida yuk maşinalari bilan boğliq muammo hal böladi.
19-asrda nemis muhojirlari tomonidan taşkil etilgan Studebaker Corporation kompaniya ilk avtomobilini 1902 yilda işlab çiqaradi. Ular elektrda harakatlanardi. Içki yonuv dvigatelida harakatlanuvçi maşina 1904 yilda işlab çiqariladi.
1920 yillarga kelib Studebaker Corporation kompaniyasi ança yiriklaşgan, uçta hududda avtomobil işlab çiqaruvçi korxonalari bor edi. Ular Indiana ştatidagi Saut-Bende, Miçigan ştatidagi Detroyt hamda Kanadaning Uokerville şaharlarida joylaşgan edi.
Kompaniya korxonalarida 23 ming işçi mehnat qilar, bir yilda 180-200 ming dona maşina işlab çiqarar edi.
1929-1932 yillar sodir bölgan iqtisodiy inqiroz davrida kompaniya banklardan olingan qarzlarni tölay olmaydi. Kompaniya prezidenti muvaffaqiyatsizliklarga çiday olmasdan öz joniga qasd qiladi. Öşanda Studebaker Corporation bankrot bölişdan zörğa qutulib qoladi.
1935 yilga kelib kompaniya yana foyda qilişga ötadi va 1-2 yilda özini tiklab oladi. Endi kompaniya yengil maşinalar bilan birga yuk avtomobillarini işlab çiqarişni ham boşlagan edi.
Ikkinçi jahon uruşi boşlangaç AQŞ mudofaa vazirligidan kompaniyaga juda katta buyurtma tuşadi. Şundan söng kompaniya yengil maşinalar işlab çiqarişni töxtatib faqat yuk maşinalari va aviatsiya dvigatellari tayyorlay boşlaydi. AQŞ Lend-liz dasturini e’lon qilgaç buyurtmalar soni yana oşadi.
Studebaker Corporation harbiylarga asosan Studebaker US6 yuk maşinalarini yetkazib bergan. Öşa paytda AQŞdan SSSRga 187 900 dona yuk maşinasi yetkazib berilgan bölsa, ulardan 152 000 donasi Studebaker US6 edi.
Lend-liz dasturi böyiça SSRga jönatilgan Studebaker US6 yuk maşinasi
SSSRda Studebaker US6 maşinalaridan avvaliga piyodalarni va turli yuklarni taşişda foydalanişadi. Köp ötmay unga maşhur «Katyuşa» öt oçiş tizimini örnata boşlaşadi.
Öşa paytda sovetlar tomonidan tayyorlangan yuk maşinalari «Katyuşa»ni kötara olmasdi. Amerikaliklar yuborgan quvvatli maşinalar yordamida bu muammo hal qilinadi.
Uruş tugagandan söng kompaniya yana yengil maşinalar işlab çiqarişni boşlaydi. Biroq keyinçalik AQŞ, Yevropa va Yaponiyadagi boşqa avtokompaniyalar bilan raqobatda yutqazadi. Natijada kompaniyaning işlab çiqariş quvvati pasayib, foyda kamayib ketadi.
1960-yillar boşida Studebaker Corporation maşina işlab çiqarişni töxtatadi. AQŞdagi korxonalar sönggi maşinani 1963 yil 20 dekabrda çiqaradi. Kanadagi korxona esa 1966 yilgaça faoliyat körsatadi. Keyinçalik kompaniya öz nomini özgartirib boşqa sohalarga ötib ketadi.
GAZ avtomobillari
Uruşdan söng sovetlar amerikaliklar yetkazib bergan yuk maşinalaridan mamlakatni qayta tiklaşda foydalana boşlaşadi. Biroq SSSRga yanada köproq yuk maşinalari kerak edi.
Öşa paytda uruşdan avval çiqarilgan maşinalar talabga javob bermas, yangi modellar loyihasi yöq edi. Şunda sovetlar amerikaliklar yuborgan Studebaker US6 modelini sal özgartirib GAZ-51 nomi ostida işlab çiqara boşlaşadi.
Uruşdan söng yangi hududlarni nazorat qiliş masalasida AQŞ va SSSR örtasida keskin siyosiy raqobat yuzaga kelgandi. Şu sababli sovetlar Amerika kompaniyasidan litsenziya oliş haqida öylab ham ötirişmaydi.
Uruşdan söng işlab çiqarilgan GAZ-51
SSSRda 1946 yildan 1970-yillargaça GAZ-51 maşinasidan qariyb 4 mln dona tayyorlanadi. 1970-yillarga kelib bu model eskirgaç unga biroz özgartiriş kiritiladi va GAZ-53 hamda şu turdagi boşqa maşinalar işlab çiqariladi.
Öz vaqtida GAZ modellari Özbekistonga ham yuborilgan va ular turli sohalarda işlatilgan. Bugun Özbekiston köçalarida yurgan GAZ markasidagi yuk maşinalarining aksariyati sobiq ittifoq davrida işlab çiqarilgan va ular Studebaker Corporation uruş davrida işlab çiqargan Studebaker US6 modelining biroz özgartirilgan varianti hisoblanadi.
