Ammo sir emaski, oilalarda ayol-erkak rollari almashib qolgan holatlar uchrab turadi. Aynan shunday bir oila va uning fojiali taqdiri qoraqalpoq yozuvchisi Muradbay Nizanovning “Aqchagul” asarida aks etgan.
Syujyet:
Asar Aqchagul ismli uch bolali ayolning ko‘chada manti sotib yurishi bilan boshlanadi. Bu ayol o‘z vaqtida ovulining eng chiroyli, ko‘zga yaqin, aqlli qizi edi. U sinfdoshi Nurjanni yoqtirardi. Vaqtiki kelib, ular 17 yoshga yetganda turmush qurdi. Nurjan ovulning eng zo‘r traktorchisi hisoblanib, ko‘plab yutuqlarga erishadi. Ammo ovul oqsoqolining g‘ayirligi sababli, adolatsizlikka uchrab ovulni tark etishga majbur bo‘ladi.
Oilasi bilan kelgach Nurjanni shahar ham quchoq ochib kutib olmaydi. Ijarada yurib ham ko‘p ozor chekishadi. Ish izlashdagi sarson-sargardongarchilikdan so‘ng Nurjan obodonlashtirish idorasiga ishga kiradi. U yerdagi eski traktorni ta’mirlab, mina boshlaydi. Ammo falokat oyoq ostida, deganlaridek bir falokat bo‘ladi-yu, hammasi butkul o‘zgarib ketadi. Obodonlashtirish ishchilari Nurjanning traktori bilan terak butashga chiqadi. Yo‘l chetida turgan traktorga “Kamaz” kelib uriladi. Traktor telejkasining ustidagi ikki kishidan biri o‘sha yerda vafot etadi, boshqasi esa yaralanib, kasalxonaga tushadi.
Nurjanni besh yilga “kesishadi”. Qamoqda ko‘p azoblangan Nurjan uyiga umuman boshqa inson bo‘lib qaytadi. Loqayd, beparvo. Hammasiga qo‘l siltagan dangasaga aylanadi. Bora-bora xotinining boqimandasi bo‘lish darajasiga yetadi. Aqchagulning amal-taqal topib kelgan puliga butun oila ko‘z tikib o‘tirardi.
Kunlardan bir kun Aqchagul bir idoradan ish topadi. Tashkilot rahbari esa Aqchagulning tanishi – Saqbay bo‘lib chiqadi.
Maktab davrida Saqbay Aqchagulning ketidan soya bo‘lib yurardi. Qiz esa unga parvo qilmaydi. Bu tabiiyki Saqbayning g‘ururini o‘rtaydi. Yura-yura Aqchagulni eritolmagach “hap senimi” deydi-yu, qayta ko‘rinish bermaydi. Mana endi yillar o‘tib ular ko‘rishdi.
Saqbay Aqchagulni tuzukkina lavozimga joylab qo‘yadi. Aqchagul avvaliga qo‘rqadi. Saqbayning ilgargi surbetliklari hozir ham yo‘qmikan degan o‘yda bo‘ladi. Ammo ancha vaqt o‘tsa hamki Saqbay Aqchagulga ortiqcha biror so‘z ham, noo‘rin qarash ham qilmayotganini sezgach ko‘ngli tinchiydi. Ilgargi nochorlikdan chiqib, moliyaviy ahvolini tiklab olgan, hatto qizini chet elga o‘qish uchun jo‘natgan Aqchagul ishlashda davom etadi.
Ammo shundoq bir kun keladiki, Aqchagul Saqbayning tuzog‘iga baribir ilinadi. O‘z xohishi bilanmas, albatta. Bu vaqtda Nurjan ancha o‘ziga kelib qolgan, chet elga ishlashga ketgandi. Erkak mehrini, e’tiborini sog‘ingan ayol avvaliga bilmay tushgan tuzog‘iga endi ixtiyoriy bir necha bor tushib ko‘radi. Oqibatda homilador bo‘ladi.
