Özbekistonda Islom moliyasi: qonunçilikdagi özgarişlar, yutuq-kamçiliklar va takliflar

Husayn Rajabov:

— Islom banklariga litsenziya beriş masalasida ikki xil şakl bor dunyoda. Birinçisi, Markaziy bank tarkibida şa’riy kengaşlar taşkil etiş, ikkinçisi esa markazlaşmagan şar’iy kengaşlar. Qozoğiston, Qirğiziston, Britaniyada ham markazlaşmagan şar’iy kengaşlar faoliyat yuritadi. Bizda Markaziy bankning salohiyati yetadimi şar’iy tomondan litsenziya berişga, degan masala töğri qöyilyapti.

Mahmud Usmon:

— Qonunçilikda körib çiqiş kerak bölgan yana bir narsa bor. Qonun loyihasida bankning özi tuzgan şar’iy kengaş Markaziy bank tomonidan tasdiqlanişi kerak, deb belgilab qöyilgan. Banklar aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi va öz kengaşi, mustaqil qaror qabul qiliş nuqtalari bor. Şu jihatdan olganda, bu masalani öylab köriş kerak böladi. Ya’ni Markaziy bank tomonidan tasdiqlaniş kooperativ boşqaruvga xalaqit beradi. Agar an’anaviy banklar kuzatuv kengaşlarini tasdiqlaşi şart bölmay, islomiy banklar tasdiqlatişi kerak böladigan bölsa, bu yerda tenglik bölmaydi. Diskriminatsiya paydo qilgandek körinadi. Ikkinçidan, bankning mustaqil faoliyat olib borişiga tösqinlik qiladi. Bundan taşqari, banklar taşqaridan mutaxassislar jalb qilişi mumkin, çunki Özbekistonda islom moliyasi böyiça mutaxassislar yetarli emas. Bizdagi islomdan ta’lim beruvçi oliygohlarda bu sohadan dars berilmaydi. Deylik, 10 ta bank islom moliyasi darçasi oçsa, şar’iy kengaşda kamida 3 ta a’zo bölişi kerakligi belgilangan holatda mutaxassislar topolmay qoladi. Çet ellik mutaxassislarni Markaziy bankdan tasdiqlatiş xam qöşimça byurokratik tösiq bölişi mumkin.

Islom moliyasini sodda qilib tuşuntirsak, taqiqlanmagan unsurlar bölmagan an’anaviy moliya bu. Islom qoidalariga köra, taqiqlanmagani isbotlanmagan narsa halol sanaladi, ya’ni halolligi isbotlangan narsa emas, balki halol emasligi isbotlanmagan narsa halol böladi. Moliyaviy munosabatlarda ham şunday. Şunga köra, şaxslar örtasidagi tranzaksiyalar halol hisoblanadi taqiqlangan elementlar borligi isbotlanmagunça. Masalan, ribo, ğarar bölgan moliyaviy jarayonlar haromdir. Agar islom banki tranzaksiyalar böyiça qoida işlab çiqişi kerak bölsa, u qoidalarni şar’iy kengaş işlab çiqadimi yoki Markaziy bank va boşqa taşkilotlar işlab çiqadimi, degan masala bor.

Qonun loyihasida murobahaga ruxsat beriş bor, bu yaxşi. Bu degani islomiy bank biror tovarni olib yana sotadi. Bu holatda bankning maqsadi egalik qiliş emas, sotiş bölgani uçun soliqlarda imtiyoz berilişi ham közda tutilgan. Judayam yaxşi narsa bu. Lekin sotib olgan paytda banklarga javobgarlik huquqi ham köçadi. Mana şu köçiş qay tarzda bölişini, qonun yoki qonunosti hujjatlarida belgilanişini ham aniqlaştirib oliş kerak.

Qonun loyihasida islomiy bank degan nom berilişi uçun bankda litsenziya bölişi kerakligi belgilangan. Çunki bizda hozir litsenziyasiz bölib turib, özini islomiy faoliyat yuritayotganini ta’kidlaydigan muassasalar köpayib ketdi. Bu esa mijozlarni aldaşdek gap.

Husayn Rajabov:

— Dunyo tajribasida islom moliyasini joriy qilişda ikki xil şakl bor: birinçisi islom moliyasi uçun alohida qonun işlab çiqiş, ikkinçisi amaldagi qonunlarga qöşimça yoki özgartiriş kiritiş. Özbekiston qonunçiligida keng ma’nodagi islomiy moliya uçun imkoniyat, xuquqiy asos bor. Ya’ni şartnomalar erkinligi tamoyili bor. Lekin islomiy banklar uçun qonunda tösqinliklar bor. Ya’ni banklar töğrisidagi qonunda banklarga savdo bilan şuğullaniş taqiqlangan. Islom banklari faoliyati esa tijoratga asoslanadi. Yangi qonun loyihasida islomiy banklarga savdo faoliyati bilan şuğullanişga ruxsat berilmoqda. Bu örinda qöşimça soliqqa tortiş masalasi bor, şuning uçun soliq böyiça ma’lum imtiyozlar berilmoqda.

— Özbekistonda islomiy moliyaga töla ruxsat berilsa, taşkilotlar oçiladi, banklar faoliyat boşlaydi. Öz-özidan kadrlar masalasi yuzaga çiqadi bunda. Özbekistonda bu masalada vaziyat qanday?

Mahmud Usmon:

— Islom moliyasida iştirok etuvçi kadrlarni birlamçi va ikkilamçi kadrlarga böliş mumkin böladi. Birlamçi kadrlar islom moliyasini boşqariş va asosiy masalalarga mas’ul bölgan kadrlar hisoblanadi. Bunday kadrlar islom huquqidan bilimga ega bölgan mutaxassislar bölişi kerak. Jahon tajribasida ham qaror qabul qiluvçi mutaxassislar şar’iy bilimga ega bölgan mutaxassislardir. Mutaxassislar yetiştiriş böyiça diniy ta’lim beruvçi muassasalarda bölimlar oçiş kerak, kafedralar taşkil etiş kerak böladi, bu — eng yaxşi yeçim. Bundan taşqari, iqtisod böyiça OTMda ham islom moliyasiga oid bölimlar oçiş kerak böladi. Bank bilan boğliq bölgan masalalar murakkab bölgani uçun mutaxassis ham fiqhiy, ham iqtisodiy masalalarda ta’lim olgan bölişi kerak. Lekin töğri yöli diniy ta’lim beruvçi oliygohlarda islom moliyasi yönalişini oçiş böladi, çunki fiqhiy bilimi kuçli bölgan mutaxassislar yangi masala paydo bölganda töğri fatvo çiqara oladi.

Islom moliyasi böyiça dars beruvçi fakultetlar yoki institutlar, muassasalar taşkil etiş ham kerak böladi. Mutaxassislarimiz çet elda ta’lim olib kelişidan, şu yerda ta’lim olişi, semirnarlarda qatnaşişi arzonroq böladi. Bundan taşqari, islom moliyasi töğrisida suhbatlar, tuşuntirişlar olib boriş ham kerak, odamlarda tuşunça paydo bölişi lozim.

Suhbatning töliq şaklini uşbu havola orqali tomoşa qilişingiz mumkin.

Farrux Absattarov suhbatlaşdi.
Tasvirçi va montaj ustasi Abdusalim Abduvohidov.

Uşbu maqola va videomaterial Din işlari böyiça qömitaning ekspertiza xulosasi asosida çop etilmoqda.