Islom moliyasi vositalari – taşqi qarz yukini yumşatiş yöli
|23:47 / 20.05.202410 99711 min
Davlat-xususiy şeriklik loyihalarini amalga oşirişda innovatsion yondaşuv – islomiy moliya vositalaridan foydalaniş iqtisodiy faollikni va inklyuziv ösişni rağbatlantiradi, uzoq muddatli investitsiyalarni, xususan xorijiy sarmoyalarni köproq jalb qiliş imkonini beradi.
Taşqi qarz, agar töğri yönaltirilsa, barqaror rivojlanişga hissa qöşadi. Şuning uçun jalb qilinadigan resurslarni oqilona boşqariş, loyihalarni puxta tanlaş, qarz oliş va kreditlaş amaliyotini yaxşilaş hamda bu sohalarda şaffoflikni yölga qöyiş muhim ahamiyat kasb etadi.
Odatda taşqi qarz davlat taşqi qarzi hamda xususiy sektor taşqi qarziga bölinadi. Davlat taşqi qarzi – hukumat tomonidan jalb qilingan yoki uning kafolati ostida olingan taşqi qarzlar. Xususiy sektor taşqi qarzi, öz navbatida, davlat majburiyat olmagan qarzlardir.
Qarz yukining oşişi xatari
Qarz – iqtisodiyot va jamiyatlar uçun keng kölamli oqibatlarga olib kelişi mumkin bölgan omil. Masalan, Argentina, Gretsiya va Zambiya kabi davlatlar taşqi qarzlar va ularni boşqarişdagi xatoliklar tufayli juda qiyin iqtisodiy vaziyatga tuşib qolgan.
Argentinaning iqtisodiy muammolari siyosiy beqarorlik, iqtisodiy notöğri boşqaruv, valuta inqirozlari va xomaşyo narxlarining özgaruvçanligi kabi omillarning kombinatsiyasidan kelib çiqadi. Yuqori inflatsiya, valuta qadrsizlanişi va daromadlar tengsizligi kabi tarkibiy muammolar mamlakatning qarz muammolarini yanada kuçaytirgan. Xalqaro valuta jamğarmasi ma’lumotlariga köra, bu mamlakatda haqiqiy budjet taqçilligi YaIMning 10 foizini taşkil qiladi, davlat qarzi 400 milliard dollardan oşgan, bu nominal YaIMning 80 foizidan köproğini taşkil qiladi.
Gretsiyada davlatning haddan taşqari köp, maqsadsiz, puxta öylanmagan xarajatlari (budjet sarflari), soliq tölaşdan böyin tovlaşlar, korrupsiya va iqtisodiy notöğri boşqaruv qarz inqirozini kuçaytirdi. Budjet-soliq intizomining zaifligi, davlat qarzining barqaror bölmagan darajasi va tarkibiy islohotlarning yöqligi mamlakatning iqtisodiy muammolarini köpaytirgan.
Umumiy olganda, qarz yukining noörin kuçayişi odatda barqaror bölmagan qarz oliş amaliyoti, notöğri moliyaviy intizom va tizimli boşqaruv kamçiliklari, qonun ustuvorligining ta’minlanmasligi hamda yuqori korrupsiya kabi nosoğlom holatlar tufayli yuzaga keladi.
Özbekiston Respublikasining taşqi qarzi yildan yilga ortib borayotgani sir emas. 2023 yilning yakuni böyiça Özbekistonning taşqi qarzi 29 mlrd 636 mln dollarni taşkil etgan edi. 2024 yilda jalb etilgan kreditlarni hisobga olganda, qarz miqdori 30 milliard dollardan oşgan. Joriy holat öta xatarli deb baholanmasa-da, xavf-xatarlar yetarliça (yuqorida keltirilga misollarga öxşaş). Bu esa inklyuzivlikni ta’minlovçi innovatsion va alternativ yeçimlarni talab qiladi. Muqobil moliyalaştiriş mexanizmlarini örganiş va ularni joriy etiş böyiça mamlakatimizda sönggi yillarda islohotlar amalga oşirilmoqda, ammo bu kam.
Taşqi qarzning kamayişida va kambağallikka qarşi kuraşişda Islom moliyasining dunyo moliya bozoridagi örni yildan yilga ortib bormoqda. Şu boisdan qöşimça muqobil moliyalaştiriş sifatida, islomiy moliya vositalariga asoslangan davlat-xususiy şerikçilik (DXŞ) tizimi orqali infratuzilmalarni innovatsion moliyalaştiriş yeçimini taklif qiliş mumkin.
DXŞ – qarzni kamaytiriş uçun katalizator
Davlat-xususiy şeriklik – davlat loyihalarini moliyalaştiriş va boşqariş uçun davlat taşkilotlari va xususiy korxonalarni birlaştiradigan hamkorlik bölib, bunday şeriklik davlatning taşqi qarzga bölgan talabini kamaytiradi.
Yurtimizda davlat-xususiy şerikçilik asosida bir qator muvaffaqiyatli loyihalar amalga oşirila boşlandi. Misol uçun, Masdar (BAA) kompaniyasi bilan davlat-xususiy şeriklik asosida qayta tiklanadigan manbalardan elektr energiyasi işlab çiqarişga ixtisoslaşgan quvvatlarni öz içiga olgan bir neçta loyihalar amalga oşirilmoqda.
DXŞlarda islomiy moliya: sinergetik yondaşuv
Islom moliyasining axloqiy tamoyillarga sodiqligi, boylikni qayta taqsimlaşga e’tibor qaratişi, asosiy vositalar bilan ta’minlangani, tavakkalçilikni adekvat taqsimlaşga e’tibor qaratişi va real iqtisodiy faoliyatni rağbatlantirişi uning kengroq manfaatlarga xizmat qiluvçi va inklyuzivlikni ta’minlaydigan moliyaviy tizim ekanini anglatadi.
Şu boisdan ham, Islom moliyasi vositalari qator davlatlarda DXŞ loyihalarining samarali işga tuşişida keng qöllanmoqda.
Assosiy instrumentlar
Jahon bankining 2017 yildagi “Infratuzilma borasidagi davlat-xususiy şeriklikka islomiy moliyalaştirişni tatbiq etiş” nomli hisobotida Islom moliyasi vositalaridan infratuzilma DXŞlarini moliyalaştirişda keng foydalaniş mumkinligi böyiça ma’lumotlar keltirilgan. DXŞ sohasida islomiy moliya vositalari şariatga muvofiq moliyalaştiriş tizimini şakllantiruvçi asosiy vosita bölib xizmat qiladi.
Bu vositalar muşoraka (qöşma korxona), muzoraba (şeriklik), ijara (lizing), sukuk (Islom obligatsiyalari), muzoraba sukuk, istisna va takafulni (islomiy suğurta) öz içiga oladi. Muşoraka va muzoraba doirasida foydani taqsimlaş şartnomalari davlat organlari va xususiy sektor vakillari örtasidagi hamkorlikni ta’minlaydi, ijara esa aktivlarni ijaraga beriş jarayonini osonlaştiradi, Islomiy obligatsiyalar sifatida xizmat qiluvçi sukuk investorlarga infratuzilma korxonalarini qöllab-quvvatlaş va loyiha daromadlaridan daromad oliş imkonini beradi. Istisna şartnomalari oldindan kelişilgan şartlar asosida aktivlarni quriş va rivojlantirişni qulaylaştiradi. Takaful orqali loyihalarni amalga oşirişda tegişli moliyaviy xatarlar oldini olişda foydalaniş mumkin. Qöşimça ravişda, Islom ijtimoiy moliyasi bölmiş naqd pul vaqfini sukuk tamoyillari bilan mujassamlaştirgan moliyaviy instrumentlar ham ijtimoiy ahamiyatga molik köplab loyihalarni moliyalaştirişi mumkin.
Masalan, 2008 yilda Malaysia Airports Holdings Berhad (MAHB) turkiyalik hamkorlar bilan Istanbuldagi Sabiha Gökçen xalqaro aeroportini kengaytiriş va işlatiş uçun qöşma korxona tuzgan bölib, loyihani moliyalaştiriş islomiy moliya tamoyillariga asoslangan. Moliyalaştirişda islom banklari va sukuk (islom obligatsiyalari) emissiyasidan foydalanilgan.
Xuddi şuningdek, MAHB Kuala-Lumpur xalqaro aeroportini rivojlantiriş va yangi obektlarni quriş uçun zarur mablağlarni xususiy sektordan islomiy moliya tamoyillari asosida jalb qilgan. Bunda, Malayziya suveren fondiga tegişli kompaniya aeroport obektlarini xususiy sektordagi hamkorlardan ma’lum muddatga ijaraga olgan.
Normativ-huquqiy asos, ustuvorlik, mavjud amaliyot
Islom moliyasining töla-tökis amaliyotda joriy etilişi va an’anaviy moliyaviy tizim bilan teng şartlar asosida raqobatga kira olişi uçun birinçi navbatda huquqiy baza yaratilişi zarur.
Islom moliyasi böyiça qonun loyihalarida soliqqa tortiş jihatlariga alohida e’tibor beriş maqsadga muvofiq böladi.
Islomiy qimmatli qoğoz – sukuk va yaşil sukukning birinçi va keyingi çiqarilişi hamda muomalasini yölga qöyiş uçun islomiy obligatsiyalar töğrisidagi qonunni işlab çiqişni tezlaştiriş bugungi kunning dolzarb talabidir. Kapital bozori moliya bozorining ozuqasidir, uni islomiy qimmatli qoğozlar bilan boyitiş foydali böladi.
Kezi kelganda şuni aytib ötiş joizki, “Islom moliyasi nega qöşni davlatlarda rivojlanib ketmadi?” degan fikrlardan xalos bölişimiz kerak. Islom moliyasi Malayziya, Indoneziya, Qatar, Buyuk Britaniya va boşqa bir qator davlatlarda rivojlanib kelyapti, ular qanday yöl tutgan (tutyapti) degan yondaşuv bilan harakat qilişimiz zarur. Çunki bu borada yutuqqa erişgan davlatlarning tajribasi va aniq modellari bor. Ulardan foydalanişimiz va tatbiq etişimiz kerak deb hisoblayman. Diniy yoki dunyoviy davlat bölişidan qat’i nazar, islom moliyasining manfaatlaridan bugungi kunda juda köplab davlatlar foydalanmoqda.
Maqsad – moliya bozorining inklyuziv va diversifikatsiyalaşgan bölişiga erişiş orqali mustahkam moliya bozorini barpo etiş. Misol uçun, islomiy moliyalaştiriş faoliyati Buyuk Britaniyada 1980-yillarda, London metall birjasi murobaha tamoyili asosida şariatga muvofiq bir keça-kunduzlik depozit vositalarini taqdim etişi bilan boşlangan. 2004 yilda Germaniya, 2010 yilda Fransiya davlatlari islomiy qimmatli qoğoz – sukukni joriy qiliş islohotlarini amalga oşirib, islom moliyasi uçun soliq, soliqqa tortiş masalalarini adolatli, ijobiy hal qildi. Örganişlari va tahlillari natijasida 5 million musulmonlar yaşaydigan jamiyatda bu narsa zarurligini tuşunib, mamlakatda moliya bozorining diversifikatsiya bölişini ta’minladi. Bu imkoniyatlar Turkiya va arab davlatlaridan investitsiya kirib kelişi uçun imkoniyatlar oçdi.
Özbekiston aholisi 2024 yilning aprel oyida 37 million kişidan oşdi, aholining 90-95 foizdan ortiğini Islom diniga e’tiqod qiluvçilar taşkil etadi. Davlat katta inson resurslariga ega. Aholining kundan kunga talab va ehtiyojlari ortib bormoqda. Islom moliyasi mahsulotlari va xizmatlariga bölgan talab sezilarli darajada ortgan, bu imkoniyatdan unumli foydalaniş kerak. Fintex xizmatlari, boşqa onlayn xizmatlar rivojlanmoqda. Çegara ortidan turib biz keçiktirayotgan imkoniyatlardan boşqalar foydalanişi mumkin.
Özbekistonda Islom moliyasi bozorini örganadigan, yangi mahsulotlar va xizmatlar ustida izlanişlar va tadqiqotlar olib boradigan, Islom moliyasi böyiça xalqaro standartlarni muvofiqlaştiradigan şariat olimlari, qonunşunoslar, Islom iqtisodiyoti-moliyasi ekspertlaridan iborat, Özbekistonda va Markaziy Osiyoda islom moliyasi, uning istiqbollarini belgilaydigan markaz taşkil etişga e’tibor qaratiş ham maqsadga muvofiq böladi.
Islom moliyasini joriy etişda BAA va Qozoğiston tanlagan yöl kabi, ya’ni erkin Islom moliyasi zonalarini taşkil qiliş, Islom moliyasi uçun qulay mustaqil yurisdiksiyani joriy qilişimiz lozim.
Imkoniyatlarni oşiriş
Islom moliyasi böyiça mahalliy mutaxassislarni tayyorlaşda ilğor davlatlar (Malayziya, Indoneziya, Qatar) bilan hamkorlikda oliy ta’lim muassasalarini taşkil etiş, Özbekiston Islom akademiyasi, Bank va moliya akademiyasida islomiy moliya böyiça qabul kvotalarini oşiriş va ta’lim dasturlarini yanada takomillaştiriş, davlat tilida Islom moliyasi böyiça zamonaviy öquv dasturlarini tayyorlaş muhim. Şu bilan birga, sud idoralari xodimlari, advokatlar va boşqa huquqşunoslar uçun islomiy moliya tamoyillari va operatsiyalariga oid huquqiy ta’lim dasturlarini şakllantiriş va mavjudlarini takomillaştiriş, huquq sohasi vakillarining malakalarini oşiriş, vazirlik va idoralar xodimlari va keng jamoatçilik orasida Islom moliyasi haqida xabardorlik va tuşunçani oşiriş ham alohida ahamiyatga ega.
Xulosa örnida aytiş kerak, davlat-xususiy şeriklikda islomiy moliya vositalaridan foydalaniş köplab iqtisodiy manfaatlar, jumladan, qarz yukini kamaytiriş, fiskal barqarorlikni oşiriş va infratuzilmani rivojlantirişni oşiriş imkonini beradi.
Moliyalaştirişning bunday innovatsion yondaşuvi iqtisodiy faollikni, ijtimoiy farovonlikni rağbatlantiradi va uzoq muddatli investitsiyalarni jalb qiladi, şu bilan birga, moliyalaştiriş manbalarini diversifikatsiya qiladi va xorijiy investorlarni jalb qiladi.
Mohiyatan, islomiy moliyani DXŞlarga integratsiya qiliş iqtisodiy barqarorlik va inklyuziv ösişga yordam beradi va mamlakatning umumiy farovonligiga hissa qöşadi.
Iskandar Tursunov,
Toşkent şahridagi Singapur
Menejmentni rivojlantiriş instituti
Islom moliyasi mutaxassisi
