«Undan hatto Brejnev ham qörqqan» – «Paxta işi» va Afğon uruşi taşkilotçisi Andropov nega Raşidovga qasdlaşib qolgandi?
|17:45 / 29.07.202377 11120 min
1982 yil 10 noyabr kuni SSSR rahbari Leonid Brejnev vafot etadi. Oradan ikki kun ötib, u qabrga qöyilmasidan avval KGBning sobiq boşliği Yuriy Andropov mamlakatning yangi rahbari böladi. Şundan söng Raşidov va özbek xalqi boşida qora bulutlar aylana boşlaydi. Köp ötmay Özbekistonga Gdlyan va Ivanov boşçiligidagi «desant» taşlanadi.
Foto: fb.ruFoto: fb.ru
Sobiq ittifoq tarixida Yuriy Andropov muhim örin tutadi. U 1967 yildan 1982 yilgaça KGB (davlat xavfsizlik qömitasi)ni boşqaradi. Söng Suslovning ölimidan söng KPSS markaziy qömitasi kotibi lavozimini egallaydi.
1982 yil 10 noyabr kuni SSSR rahbari Leonid Brejnev vafot etadi. Oradan ikki kun ötib, hali Brejnev qabrga qöyilmasdan KPSS markaziy qömitasining navbatdan taşqari plenumi ötkaziladi va Andropov SSSRning yangi rahbari böladi.
U SSSR rahbari sifatida bor-yöği 15 oy işlaydi va 1984 yil 9 fevral kuni vafot etadi. Öşanda u 69 yoşda edi.
Özi şundoq ham ötmişi unça «toza bölmagan» Andropov KGB rahbari bölib işlaganda juda köplab insonlarga fitnalar uyuştiradi. SSSR harbiylari qatnaşgan qurolli mojarolar hamda uruşlarning taşkilotçisi böladi.
Jumladan, millionlab insonlarning yostiğini quritgan, mayib-majruh bölişiga sabab bölgan Afğon uruşi ham aynan uning taşabbusi bilan boşlangan edi.
40 yildan oşiqroq vaqt davomida Afğoniston aholisining boşiga tuşgan va tuşayotgan oğir sinovlarning deboçasini tom ma’noda Andropov boşlab bergan deb bemalol aytiş mumkin.
Bundan taşqari, ötgan asrning 80-yillari boşlarida «Paxta işi»ni öylab topib, Moskvadan Özbekistonga «desant» jönatgan va özbek xalqining boşiga oğir kunlarni solgan inson ham aynan Andropov edi.
Yuriy Andropov KGB rahbari / Foto: fb.ru
Yuriy Andropov KGB rahbari bölgunça
Ayrimlar tomonidan «Ikkinçi Beriya» deb ta’riflanadigan Yuriy Andropov özining qonxörliklarini nemislar bosqinidan avval Kareliyada boşlagandi.
1940 yil 3 iyunda Andropov Sovet-fin uruşida Finlandiyadan tortib olingan yerlarda taşkil etilgan Karelo-Fin SSR komsomol taşkilotining birinçi kotibi etib tayinlanadi.
Öşanda 26 yoşli Andropov yangi taşkil etilgan respublikada tozalaş işlarini olib boradi va köplab insonlarni qatağon qiliş işlarida qatnaşadi.
Nemislar SSSRga hujum qilgandan söng u Kareliyadagi partizanlik harakatlariga boşçilik qiladi. Uruş tugagandan söng Moskvadagilar «qattiqqöl xodim»ni Kareliyada qoldirişadi va Andropov 1950-yillar boşigaça öşa yerda turli yuqori vazifalarda işlaydi.
Mavzuga oid
Andropov 1951 yilda Moskvaga qaytadi va 1954 yilgaça KPSS markaziy qömitasi apparatida va taşqi işlar vazirligida faoliyat olib boradi.
Andropov Kareliyada
Andropov ikkinçi marta özini Vengriyada körsatadi. U 1954 yilda SSSRning Vengriya xalq respublikasidagi elçisi etib tayinlanadi. Bu davlat aholisi «kommunistik qopqon»ga tuşganidan norozi edi.
1956 yilda vengerlar kommunistik tuzumga qarşi boş kötaradi. Öşa paytda Andropov elçi lavozimida bölsa ham qözğolonni ayovsiz tarzda bostirişda muhim rol öynaydi. Öşanda vengerlar unga qarşi bir neça marta suiqasd uyuştirişadi, ammo Andropov tirik qoladi.
Vengriyada Andropov oilasi bilan yaşardi. Uning xotini va öğli sovet qöşinlari qözğolonçilarni qay tarzda jazolanganini va Budapeşt qanday qonga botirilganini öz közlari bilan körişadi. Öşandan keyin köp ötmay Andropovning xotini giyohvand moddalarga, öğli esa spirtli içimliklarga ruju qöyadi.
1956 yil, Vengriya qözğoloni
1957 yilda Andropov Moskvaga qaytariladi va 1967 yilgaça KPSS markaziy qömitasining xorijdagi kommunistik partiyalar bilan aloqalar bölimini boşqaradi. Bir vaqtning özida 1962-1967 yillar oraliğida KPSS markaziy qömitasi kotibi lavozimida işlaydi.
Andropov xorijiy davlatlardagi kommunistik partiyalar bilan aloqalar bölimini boşqarar ekan, dunyoning juda köp davlatlarida fitna va qurolli mojarolar keltirib çiqarişda muhim rol öynaydi.
Aynan uning sa’y-harakatlari bilan Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasidagi davlatlarda kommunistlar SSSRdan yordam tariqasida berilgan qurollar yordamida hokimiyat tepasiga kelişadi. Jumladan, Kubadagi davlat töntarişini ham SSSR qizğin qöllaydi va bunda Andropovning hissasi katta böladi.
Andropov KGB rahbari
1967 yil 18 may kuni Andropov KGB raisi lavozimiga tayinlanadi. Öşa paytda işonçli odamlari yetarli bölaturib, Brejnev bu mas’uliyatli lavozimni Andropovga bergani köpçilikni ajablantiradi.
Keyinçalik Brejnev bu işidan afsuslanadi, ammo KGB rahbari sifatida «temir muşti» bilan mamlakatni qölga olgan Andropovni işdan böşatişga haddi siğmaydi.
KGBning avvalgi rahbari Vladimir Semiçastniy Stalinning qizi Svetlana Alliluyevaning AQŞdan siyosiy boşpana söraşi ortidan işdan olingan deyiladi. Aslida esa Brejnev Semiçastniyni öziga qarşi fitna tayyorlaşda gumon qilib işdan olgandi.
Brejnev va Andropov mas’ullar qurşovida
Andropov KGB rahbari bölgandan söng SSSRning taşqi va içki siyosatiga faol aralaşa boşlaydi. Avvalo, AQŞga qarşi uruşayotgan Vetnam kommunistlariga harbiy yordam kölamini kengaytiradi.
Bundan taşqari, 1960-yillar boşida Xruşçyov davrida Moskva «tizginidan çiqib ketgan» Xitoyga bosimni kuçaytiradi. Şuningdek, xorijiy davlatlardagi kommunistik partiyalar rahnamolariga yordam beriş, ular yordamida amaldagi hukumatlarga qarşi qurolli qözğolonlarni uyuştiriş işlarini davom ettiradi.
Andropovning ana şunday işlaridan biri Afğonistonda amalga oşiradi. Avvaliga unga böysunadigan maxsus bölinmalar bu mamlakatdagi notinçlikni avj oldiradi.
Söng Andropov SSSR mudofaa vaziri Dmitriy Ustinovga bosim ötkazadi va ikkalasi Brejnevni qisqa muddatda ğalaba qozonişga işontirib, Afğonistonga qöşin kiritişga ruxsat olişadi.
Afğon uruşida Andropov va KGBning roli
XX asrning 80-yillarida qariyb ön yil davom etgan Afğon uruşi tarixçilar tomonidan SSSR rahbariyati yöl qöygan eng jiddiy xato sifatida qayd etiladi. Ana şu xatoning asosiy taşkilotçisi Andropov edi.
Afğonistonda 1973 yilda Muhammad Dovud tomonidan mamlakat rahbari Muhammad Zohirşohning ağdarib taşlanişi bilan boşlangan hodisalar 1978 yilga kelib ança jiddiy töqnaşuvlarga aylanib ketadi.
Çegaradoş mamlakatdagi talotöplardan foydalangan KGB rahbari Afğonistonda SSSRga vassal tuzum örnatiş uçun fitnalarni boşlab yuboradi.
1978 yil aprelda özlarini Afğoniston xalq demokratik partiyasi a’zolari deb atagan guruh sovetlarning qöllovi bilan Muhammad Dovudga qarşi isyon boşlaydi. Isyonga Nurmuhammad Tarakiy va Hafizulloh Amin boşçilik qilişadi. Bu isyon tarixga «Savr inqilobi» nomi bilan kirgan.
Isyonçilar prezident saroyini egallaşadi va Muhammad Dovud va uning oila a’zolari bölgan yigirmaga yaqin odamni öldirişadi. Mamlakatni Tarakiy va Amin boşqara boşlaydi.
Afğon uruşida SSSR harbiylari
1979 yil 12 dekabrda Kremlda Afğonistonga qöşin kiritiş haqida maxfiy qaror qabul qilinadi. Uning ijrosini ta’minlaş Yuriy Andropov, Mudofaa vaziri Dmitriy Ustinov va SSSR taşqi işlar vaziri Andrey Gromiko zimmasiga yuklatiladi.
Öz-özidan ayonki, Andropov bu uçlikning tom ma’noda «boşliği» edi. Şu tariqa «döst afğon xalqiga yordam beriş» bahonasida Afğonistonga KGBning maxsus bölinmalari jönatiladi.
Öşa paytda Afğonistonni boşqarib turgan Tarakiy SSSR bilan Amin AQŞ bilan hamkorlik qiliş tarafdori edi. 1979 yil sentabr oyida Amin Tarakiyni öldirtiradi va Afğonistonning yakka hukmdoriga aylanadi.
Aminning Afğonistonga hukmdor bölişi sovet manfaatlariga töğri kelmasdi. Şu sababli Andropov KGB xodimlariga nima qilib bölsa ham Aminni yöq qiliş topşiriğini beradi. 1979 yil 16 dekabr kuni Aminga suiqasd uyuştiriladi. U tirik qoladi.
1979 yil 27 dekabr kuni, KGBning Örta Osiyo va Kavkazda yaşovçi millat yigitlaridan taşkil topgan maxsus «Musulmon bataloni» Amin saroyini egallaydi. Şu yerda Amin öldiriladi.
Öşa paytda Amin saroyiga KGB maxsus bölinmasi bostirib kirgani haqida heç qayerda gapirilmagan. Ommaga «Afğon xalqi Amin saroyini zabt etib uni öldirdi», deya ma’lumot beriladi.
«Pravda» gazetasida esa «Xalq isyon kötarib, Aminning saroyiga bostirib kirdi va Amin hamda uning tarafdorlarini öldirdi», deb yozilgan xabar beriladi.
Keyinçalik, SSSR tarqab ketganidan söng, öşanda Amin saroyiga bostirib kirib uni va tarafdorlarini öldirgan «afğon xalqi» afğonlar kiyimini kiyib olgan KGBning maxsus bölinmasi xodimlari bölgani oşkor böladi.
Amin öldirilganidan söng sovetlar Afğonistonga Babrak Kormalni Afğoniston rahbari deb e’lon qilişadi. U SSSR rahbariyatidan Afğonistonda tinçlik örnatiş uçun öz mamlakatiga harbiylarni kiritişni «iltimos qiladi».
Afğonistonga qöşin kiritiş, bu mamlakatda zörlik bilan bölsa ham sotsialistik tuzum örnatiş rejasi mamlakat rahbari Brejnevning rejasi emasdi. Garçi sovet armiyasi Brejnev hukmronligining ilk yillarida Vetnam uruşida qatnaşgan bölsa ham, bu şaxs uruşni yoqtiradiganlar safiga kirmasdi.
Afğon uruşining asosiy taşabbuskori aynan KGB rahbari Yuriy Andropov edi. Öşanda Afğonistonga qöşin kiritiş masalasida Dmitriy Ustinovni ham Andropov «yöldan urgan» va u KGB rahbarining ra’yiga qarşi bora olmasdi.
Yuriy Andropov mamlakat rahbari Brejnevning yonida Foto: qaynarinfo.az
Andropovning bosimi ostida qolgan Ustinov Afğonistondagi harbiy harakatlarni 2-3 oyda tugatib, u yerda sotsialistik respublika örnatilişni aytib Brejnevni işontiradi. Ammo uruş ön yilga çöziladi va SSSRning içdan yemirilişiga hamda sovet qöşinlarining Afğonistonni şarmandalarça taşlab çiqişiga sabab böladi.
SSSRning Afğonistonga bostirib kirişi xalqaro maydonda keskin qoralanadi va AQŞ boşliq Ğarb davlatlari bilan aloqalar sovuqlaşadi. Hatto 1980 yilda Moskvada bölib ötgan Olimpiada öyinlarini dunyoning 65 ta davlati boykot qiladi va öz sportçilarini musobaqalarga yubormaydi. SSSR va AQŞ örtasida tarixda «sovuq uruş» deb nom olgan davr avj pallasiga çiqadi.
Ğarbda Moskva olimpiadasiga qarşi namoyiş Foto: history.com
Afğonistondagi uruşda SSSR köplab qurbonlar beradi, askarlar nogiron bölib qaytadi, xalqning milliardlab mablaği behuda sarflanadi. Bundan taşqari, mamlakat xalqaro maydonda turli sanksiyalarga uçrab iqtisodiy tarafdan qiynalib qoladi.
Qolaversa, 10 yillik uruşda Afğoniston butunlay vayronaga aylanadi, millionlab odamlar halok böladi. Oxir-oqibat nima bölganini bilasiz – dunyoning ikkinçi qutbi bölişga da’vogar bölgan va qisman bunga erişgan davlat Yer xaritasidan nom-nişonsiz yöq bölib ketadi.
Brejnevning şubhali ölimi
1982 yil 10 noyabrda Brejnev şubhali tarzda vafot etadi. Andropov qulay vaziyatni qöldan çiqarmaydi va SSSR rahbari böladi. Öşanda u 68 yoşda edi.
Agar Andropovning KPSS markaziy qömitasining birinçi sekretari (amalda SSSR rahbari) lavozimini egallaşi tarixiga sinçiklab qaralsa, u mamlakat rahbarligini oliş uçun jon-jahdi bilan harakat qilganini köriş mumkin.
1982 yil 26 may kuni tösatdan Andropov KGB raisi lavozimidan iste’foga çiqadi va KPSS markaziy qömitasi kotibi lavozimini egallaydi. Bu amal aslida KGB rahbari lavozimi oldida juda kiçik bölsa-da mamlakat rahbarligini qölga oliş uçun qöyilgan muhim qadam edi.
Öşanda Andropovning örniga Brejnev V.Fedorçukni KGB raisi etib tayinlaydi. Ammo Andropov SSSR rahbari bölganidan 35 kun ötib Fedorçukni KGB raisi lavozimidan böşatib içki işlar vaziri lavozimiga ötkazadi. Uning örniga KGBni işonçli odamlaridan biri Viktor Çebrikovga topşiradi.
1982 yil 10 noyabr kuni Brejnev vafot etadi. Bu haqda ommaga 11 noyabr kuni xabar beriladi va 15 noyabr kuni u dafn etiladi. Andropov esa Brejnevning dafn marosimi ötib bölişini ham kutmaydi va 12 noyabr kuni KPSS markaziy qömitasining birinçi sekretari lavozimini egallab SSSR rahbari böladi.
SSSR davrida aksariyat işlarning hujjatlari maxfiy saqlangan va ommaga oşkor qilinmagan. 1990-1991 yillarda SSSR tarqaşi arafasida va undan keyin birmunça vaqt arxivlar oçiladi va kimlardir ulardan foydalanadi. Ana şunda Brejnev öz ajali bilan ölmagani va unga Andropov suiqasd qilgani haqida gap-sözlar örtaga çiqadi.
Yoşi 75 dan oşgan Brejnev keksalik tufayli tez-tez betob bölardi. Ammo har doim uning soğligi mamlakatdagi eng yaxşi vraçlardan iborat guruh nazoratida bölgan. Brejnev 1982 yil 10 noyabr kuni Moskva viloyatidagi Zareçe qarorgohida şubhali tarzda vafot etganda u yerda vraçlar yöq edi.
Qarorgoh qöriqçilari Brejnevning ahvoli oğirlaşgani haqida (bu paytda u ölib bölgandi) xabar berişgandan söng ham vraçlar ança keçikib kelişadi.
1982 yil oktyabr oyi örtalarida Brejnev 15 noyabr kuni iste’foga çiqişini va öz örniga öşa paytda Ukrainaga rahbarlik qilayotgan V.Şerbitskiyni tayinlaşini KPSS markaziy qömitasi kotibi I.Kapitonovga aytadi. Öz navbatida Kapitonov bu «xuşxabar»ni Andropovga yetkazadi.
Aksariyat tarixçilar hamda Kreml devorlari içkarisida bölayotgan voqea va hodisalarning tirik guvohlari 10 noyabr kuni Brejnev öz ajali bilan ölmaganini, unga Andropovning xos odamlari suiqasd uyuştirganini aytişadi.
Şuningdek, Brejnevning ölimiga Toşkentda olgan jarohati sabab bölgan deguvçilar ham bor. Gap şundaki, Brejnev 1982 yil 23 mart kuni Toşkentga keladi. Taşrifdan maqsad Özbekistonni navbatdagi Lenin ordeni bilan mukofotlaş va respublikada amalga oşirilayotgan işlar bilan tanişiş edi.
Taşrif davomida aviatsiya zavodiga borganida u yerda işçilar bilan uçraşuv çoğida Brejnevning ustiga temir bölagi tuşib ketadi. Oqibatda u jarohat oladi va bir neça oy davolanadi.
Köpçilik Brejnevning ölimiga Toşkentdagi jarohat sabab bölganiga işonmaydi. Çunki kuzgaça Brejnev soğligini tiklab olgan va ança bardamlaşgandi.
Brejnev Toşkent aviatsiya zavodida, 1982 yil
Andropov SSSR rahbari
Andropov SSSR rahbari bölar ekan, u Ğarb bilan aloqalarni iliqlaştiriş haqida boş qotira boşlaydi. Ammo harakatlar natija bermaydi. AQŞ boşliq Ğarbning talabi bitta edi – SSSR Afğonistondan qöşinlarini zudlik bilan olib çiqişi kerak.
Garçi Afğonistonda behuda uruş qilayotganini bilsa ham, Andropov bu mamlakatdan qöşinlarni olib çiqişga şoşilmaydi – axir hali ğalabaga erişilmadi. Bu holatda u yerdan qöşinlarni olib çiqiş mamlakatning xalqaro maydondagi obröyiga putur yetkazardi.
Andropov SSSRni boşqargan qisqa vaqt mobaynida rahbar bölişidan avval öziga sadoqat bildirmagan aksariyat kadrlarni işdan böşatadi. Özi bilan aloqalari yaxşi bölmaganlarni esa qamoqqa tiqadi. Poraxörlikka qarşi kuraş bahonasida Özbekistonga KGB va Boş prokuratura tergovçilaridan iborat guruh jönatadi.
Andropov SSSR rahbari Foto: alamy.com
Yuriy Andropov SSSRni bor-yöği 15 oy boşqargan bölsa ham, amalda mamlakatni 10 yildan oşiq nazorat qilgani aytiladi. Bevaqt ölim Andropovga SSSRni uzoqroq boşqarişiga yöl bermaydi.
Agar u tösatdan vafot etmaganida yana nimalar sodir bölar edi, buni hatto taxmin qilib bölmaydi. Balki, Özbekistonda bölganday yana qaysidir respublikani «tozalaş uçun» «desant» tuşirarmidi? Yoki Afğonistonga öxşab yana qaysidir mamlakatni «sotsialistik lager»ga qöşib oliş uçun qöşin kiritib «kulini kökka sovurarmidi»?
Andropov 1984 yil 9 fevralda 69 yoşida vafot etadi va katta ehtimol bilan millionlab insonlar boşlariga tuşişi mumkin bölgan körgiliklardan omon qolişadi.
Andropov Raşidovga qarşi
1970-yillarning ikkinçi yarmida SSSR rahbari Brejnev bölsa ham, amalda mamlakatni KGB rahbari Andropov boşqarardi. Öşa paytda köplab vazirlar, ittifoqdoş respublikalarning rahbarlari KGBday qudratli taşkilot rahbari bilan hisoblaşib muomala qilişga majbur edi.
1972 yilda tuzilgan va Andropovning ixtiyorida bölgan KGBning «Alfa» maxsus bölinmasi har işga qodir edi. Şu uçun ham SSSRdagi har qanday amal egasi Andropovdan qörqib turardi.
Hatto undan Brejnevning özi ham qörqib yaşagan deyişadi. Andropovning Raşidov bilan nega teskari bölib qolgani haqida taxminlar köp. Ulardan eng maşhuri Brejnevning Şarof Raşidov bilan ança iliq munosabatda bölgani Andropovga yoqmaydi.
Şarof Raşidov Foto: alamy.com
Şuningdek, yana bir taxminga köra Raşidov Afğonistonning içki işlariga aralaşişga va bu mamlakatga qöşin kiritişga qarşi böladi. Şu masala muhokama qilinganda Brejnev yiğiliş qatnaşçilariga Afğon uruşiga qarşi bölayotganlarni sanab ötganida Raşidovni ham tilga oladi.
Tabiiyki, Afğonistonga qöşin kiritişga qarşi bölgan yuqori lavozimli mas’ullar Andropovga xuş kelmaydi. Biroq Brejnev bilan yaqin bölgan Raşidovga heç narsa qila olmaydi.
Brejnevning vafotidan söng mamlakat rahbarligini öz qöliga olgaç, Andropov Özbekistonda poraxörlik hamda qöşib yoziş urçib ketgani va bunga çek qöyiş lozimligi haqida bot-bot gapira boşlaydi.
1983 yil yanvarda Andropov Raşidovga hayfsan beradi. Bu Raşidovga Özbekiston rahbarligidan ixtiyoriy tarzda ket deyilgani edi. Biroq Raşidov ketmaydi.
Köp ötmay aprel oyida KPSS siyosiy byurosi Özbeksitondagi paxta yetiştirişda sodir etilgan qöşib yozişlarni tergov qiliş haqida qaror qabul qiladi. SSSR boş prokuraturasi esa Gdlyan va Ivanov boşçiligida guruh tayyorlaydi.
1983 yil sentabrda Gdlyan va Ivanov guruhiga Özbekistonda qöşib yoziş işlarini taftiş qiliş vakolati beriladi va ular Özbekistonga kelişadi.
Andropovning maqsadi Raşidovni qamoqqa tiqiş edi. Biroq u bunga ulgurmaydi, 1983 yil 31 oktyabr kuni Raşidov vafot etadi. Biroq Gdlyan va Ivanov Özbekistonda tergov işlarini davom ettiraveradi.
Gdlyan va Ivanov boşliq «desantçilar»larning Özbekistonni qanday «taftiş» qilgani köpçilikka ayon. Köplab insonlarni vahşiylik hamda ğayriinsoniy usullar bilan qiynoqqa solib, ularning jabrlanişiga va vafot etişiga sabab bölgan Gdlyan va Ivanov öşa paytda Andropovning buyruğini bajargandi.
Gdlyan va Ivanov Foto news.day.az
Töğri, Gdlyan va Ivanovlarning Özbekistondagi vahşiyliklari Andropovdan keyin SSSRga rahbarlik qilgan Konstantin Çernenko va Mixail Gorbaçyov davrida ham davom etadi. Ammo fakt şuki, ularni Özbekistonga yuboriş va özbekistonliklarni jazolaş aynan Andropovning taşabbusi va xohişi edi.
Gdlyan hamda Ivanovni Özbekistonga yuborgan Andropovning nohaqligi şunda ediki, agar gap qöşib yoziş hamda poraxörlik haqida ketadigan bölsa, öşa paytda SSSRning hamma joyida va barça sohada bu işlar bölayotgandi.
Şu sababli SSSR böylab qöşib yozişlar va poraxörlik avj olib turganida bu işda faqat özbekistonliklarni ayblab, yomonotliq qiliş hamda jazolaş – bu vijdonsizlikdan özga narsa emasdi.
Xulosa şuki, tarix hali Andropovga Özbekiston xalqiga yetkazgan jabr-zulmlari va Afğonistonda millionlab insonlarning umriga zomin bölgan uruşni boşlagani uçun uzoq vaqt la’nat aytadi.
Zero, bir tarafdan özini «tinçlikparvar» qilib körsatib, ikkinçi tarafdan esa millionlab odamlarning ölimiga, aziyat çekişiga sabab bölgan işlarni qilgan Yuriy Andropov bunga loyiq.
