Afğon uruşi uçun SSSRga sanksiyalar qöllagan va AQŞni 4 yil boşqarib tarixda qolgan Jimmi Karter
|20:48 / 04.01.202514 79012 min
Bundan bir neça kun oldin AQŞning sobiq prezidenti, Jimmi Karter 100 yoşida vafot etdi. U yoşligida harbiy bölgan, söng ştat senatori bölib, qora tanlilar huquqlari uçun kuraşgan. Uning siyosiy faoliyatdagi çöqqi AQŞ prezidenti bölib saylangani edi. Biroq Karter ikkinçi muddat uçun ötkazilgan saylovda mağlubiyatga uçraydi va omadsiz rahbar degan nom oladi.
2024 yil 29 dekabr kuni AQŞning sobiq prezidenti, mamlakatni 1977 yil 20 yanvardan 1981 yil 20 yanvargaça boşqargan Jimmi Karter 100 yoşida vafot etdi.
Jimmi Karter Demokratik partiya vakili edi va u AQŞ prezidenti etib saylanganida 53 yoşda bölgan. 1976 yilda ötkaziladigan saylovda Jimmi prezidentlik uçun nomzodini qöygan vaqtda uni Jorjiya ştatidan boşqa joyda heç kim tanimasdi.
Şunga qaramasdan u avvaliga partiya içidagi raqobatda yutib çiqadi va Demokratik partiya tomonidan asosiy nomzod sifatida maydonga çiqadi.
Söng 1976 yil 2 noyabr kuni ötkazilgan prezidentlik saylovida özidan ança maşhur bölgan amaldagi prezident Respublikaçilar vakili Jyerald Fordni yengib, AQŞning 39-prezidentiga aylanadi.
Omadli şaxs
Jimmi Karter 1924 yilda tuğilgan. Uning otasi fermer, onasi esa hamşira bölgan. Karter öquvçilik yillarida maktabda basketbol bilan jiddiy şuğullangan. Biroq u harbiy bölişni orzu qilardi.
1942 yilda u Jorjiya texnologiya universitetiga öqişga kiradi. Öqiş davrida zaxiradagi zobitlar kursini ham ötaydi. 1943 yilda Jimmi harbiy-dengiz akademiyasiga yöllanma oladi va öqişni öşa yoqda davom ettiradi.
1946 yilda Jimmi singlisining dugonasiga uylanadi. Öşa yili akademiyani bitirib, AQŞ harbiy-havo kuçlari safida xizmat qila boşlaydi.
1953 yilda u harbiy xizmatdan böşab, bir muddat otasining xöjaligida fermerlik qiladi. 1954 yilda AQŞda irqçilikka qarşi kuraşuvçilar safiga ötadi va siyosat bilan ham şuğullana boşlaydi.
1963 yilda 39 yoşli Karter Jorjiya ştati senatori bölib saylanadi. 1966 yilda u Jorjiya ştati gubernatorligi uçun nomzodini qöyadi, biroq yutqazadi.
1970 yilda u Demokratik partiya vakili sifatida ştat gubernatorligi uçun yana nomzodini qöyadi va bu safar ğalaba qozonadi.
U 1971 yil 12 yanvar kunidan Jorjiya ştatini boşqarar ekan, bir qator muhim islohotlar ötkazadi. Jumladan, gubernatorning bir qator vakolatlarini kengaytiradi. 1972 yilda ştatda ölim jazosini qayta tiklaydi. Keyinçalik u bu işidan afsuslangan.
Jorjiya ştati qonunlariga köra bir şaxs ikki muddat gubernatorlik qilişi mumkin emasdi. Şu sababli Karter 1974 yilda ötkazilgan saylovda öz nomzodini qöymaydi. Biroq öşa yili 1976 yilda ötkaziladigan prezidentlik saylovida nomzodini ilgari surişini e’lon qiladi.
Mavzuga oid
Öşa paytlarda Jimmi Karterni AQŞda Jorjiya ştatidan boşqa joylarda unça tanişmasdi. Şu sababli u prezidentlik uçun kuraşişini aytganda köpçilik Karterning ustidan kuladi. Hatto AQŞda “Jimmi kim?” degan istehzoli va kulgili savol ommalaşadi.
Saylov muddati yaqinlaşar ekan, Jimmi avval Demokratik partiya içidagi raqobatda yutib çiqadi. 1976 yil 2 noyabr kuni ötkazilgan saylovda amaldagi prezident Jyerald Ford ustidan ğalaba qozonadi va AQŞning 39-prezidentiga aylanadi.
Jyerald Fordning mağlubiyatga uçraşiga asosan “Uotergeyt” işi tufayli impiçment xavf solgani uçun prezidentlikdan voz keçgan Riçard Niksonni 1976 yilda afv etgani sabab bölgandi.
Şu tariqa bir neça yil oldin heç kim tanimaydigan va odamlar “Jimmi kim?” deb ustidan kulgan Jimmi Karter kimsan AQŞ prezidentiga aylanadi.
Keyinçalik ba’zi işlar sababli Jimmini “omadsiz prezident” deb ataşadi. Töğri, u omadsiz prezident bölgandir?! Lekin şaxs sifatida omadli edi.
Çunki avvalo prezident Ford tufayli paydo bölgan qulay vaziyat, keyin omad va boşqa omillar tufayli heç kim tanimaydigan Karter dunyoning eng qudratli davlati rahbariga aylana olgandi va bu katta muvaffaqiyat edi.
“Omadsiz prezident”
Karterni negadir omadsiz prezident deyişadi? Bunga uning 1980 yil kuzda ötkazilgan saylovda Ronald Reyganga yutqazib qöygani sabab bölgan.
AQŞ tarixida bir muddat prezidentlik qilib, ikkinçi muddat uçun ötkazilgan saylovda yutqazganlar köp. Şu sababli uning ikkinçi muddatga saylana olmagani unça ham omadsizlik emasdi.
Karter AQŞ prezidenti bölgandan söng eng avval Vetnam uruşiga borişdan boş tortganlarga amnistiya e’lon qildi. Prezident ma’muriyatiga milliy ozçilik vakillari va ayollarni kiritdi.
Jimmi Karter Muhammad Ali bilan
Mamlakat böylab köp sayohat qilib, oddiy odamlar bilan yetarliça muloqotda böldi. Şuningdek, radioda “prezident Karterdan sörang” dasturini taşkil etib, oddiy amerikaliklarning savollariga javob qaytardi.
1978 yilda uning vositaçiligida Isroil va Misr örtasida Kemp-Devid kelişuvi imzolandi va bu Jimmi Karter uçun taşqi siyosatdagi jiddiy yutuq edi.
Karter öz boşqaruvi davrida Mao Tsze Dundan söng dunyo uçun oçilayotgan Xitoy bilan ham munosabatlarni yaxşilaşga harakat qildi.
1979 yil 28 yanvarda Xitoy rahbari Den Syaopin AQŞga davlat taşrifi bilan boradi va Karter bilan uçraşib, muzokaralar ötkazadi.
Jimmi Karter va Xitoy rahbari Den Syaopin
Öşanda Xitoy rahbari AQŞda bir hafta yuradi va hatto Markaziy razvedka boşqarmasi ofisigaça boradi. Bu Xitoy xalq respublikasi taşkil etilgandan söng Xitoy rahbarlarining AQŞga birinçi safari edi.
1979 yilda Karter SSSR rahbari Leonid Brejnev bilan ham uçraşadi. Öşa yili 18 iyun kuni AQŞ va SSSR rahbarlari Avstriya poytaxti Vena şahrida uçraşib, Strategik qurollarni çeklaş böyiça şartnoma imzolaşadi.
Biroq bu iş ham Karterning obrösini oşirmaydi. Çunki öşa paytda SSSRda rahbar Brejnev bölgani bilan norasmiy boşqaruvni KGB boşliği Yuriy Andropov qölga olgandi.
Masalan, Andropov Mudofaa vaziri Dmitriy Ustinovni ham öziga böysundirgan va ularning “taşabbusi” bilan Brejnev va Karter uçraşuvidan olti oy ötgaç, sovet qöşinlari Afğonistonga bostirib kiradi.
Şundan söng AQŞ boşçiligidagi Ğarb SSSRga qarşi sanksiyalar joriy qiladi. Şuningdek, 1980 yil yozda Moskvada ötkazilgan olimpiada öyinlari boykot qilinadi.
Jimmi Karter va SSSR rahbari Leonid Brejnev
Oqibatda biroz avvalgi iliqlik teskari tomonga aylanadi va AQŞ hamda SSSR munosabatlari butunlay sovuqlaşadi. Şu tariqa ikki rahbar imzolagan şartnoma quruq qoğozga aylanadi.
Boşqa tomondan Karter uçun hammasi yaxşi ketayotgan edi. Biroq jahon bozorida neft narxining kötarilib ketişi va 1979 yilda Eronda sodir bölgan davlat töntarişi uning siyosiy faoliyatiga jiddiy zarba beradi.
Oqibatda saylovdan oldin berilgan va’dalar – işsizlik va inflatsiyani kamaytiriş rejalari amalga oşmaydi.
Buning ustiga Eronda davlat töntarişi uyuştirganlar tomonidan AQŞ fuqarolari garovga olinadi va bu ham ma’lum ma’noda Karter uçun minus böladi.
Öşanda 1979 yil 4 noyabr kuni eronliklar Tehrondagi AQŞ elçixonasiga bostirib kiradi va u yerda bölgan asosan diplomatlardan iborat 66 kişini garovga oladi.
Eronliklar garovga olinganlar evaziga öşa paytda Nyu Yorkdagi şifoxonada davolanayotgan şoh Rizo Pahlaviyni berişni talab qilişadi.
Karter ma’muriyati garovga olinganlarni qutqarişga bir neça marta urinib köradi, biroq barça harakatlar muvaffaqiyatsiz yakunlanadi.
Jimmi Karter va Ronald Reygan. Jimmi 1980 yil kuzda ötkazilgan prezidenlik saylovida Reyganga yutqazib qöygandi.
Oqibatda uning obrösi ança pasayib ketadi va 1980 yil kuzda ötkazilgan prezidentlik saylovida Respublikaçilar vakili Ronald Reyganga yutqazadi.
Keyinçalik AQŞ va Eron örtasida asirlarni ozod qiliş böyiça kelişuv imzolanadi va ular 1981 yil 20 yanvar kuni yangi prezident Reyganning inaguratsiyasi kuni qöyib yuboriladi.
Prezidentlikdan söng
Jimmi Karter boşqa aksariyat prezidentlarda bölgani kabi lavozimni tark etgaç turli universitetlarda leksiyalar öqiydi. Şuningdek, xayriya işlarida faol qatnaşadi.
Keyinroq u Janubiy Afrika respublikasi sobiq prezidenti Nelson Mandela taşabbusi bilan taşkil etilgan “Oqsoqollar guruhi”ga qöşildi.
2002 yilda Jimmi Karter dunyoda tinçlik örnatiş yölidagi xizmatlari uçun Nobel mukofotiga loyiq köriladi.
Karter 2010 yilda Xitoyga taşrif buyuradi va muvaffaqiyatli muzokaralardan söng Şimoliy Koreyada hibsga olingan AQŞ fuqarosi Ayjalon Gomesni vataniga qaytarişga muvaffaq böladi.
Uning xalqaro darajadagi sönggi işi 2013 yilda böladi. Öşanda u Nepal davlatida ötkazilgan parlament saylovlarida kuzatuvçi sifatida qatnaşadi.
Oradan ikki yil ötib, Karter operatsiya qilinadi va undan saraton ösmasi olib taşlangani, u bu xavfli kasallikni yengib çiqqani aytiladi.
Keyinroq unga terining xavfli ösmasi taşxisi qöyildi. Sobiq prezident qolgan umrini uyda şifokorlar nazorati ostida ötkazadi.
Jimmi Karter haqida qiziqarli ma’lumotlar
Jimmi Karterning haqiqiy ismi Jyeyms Erl Karter bölgan va u AQŞ prezidentlari orasida birinçi bölib ismining qisqartirilgan variantidan rasmiy ravişda foydalana boşlagan.
Jimmi Karter bölajak AQŞ prezidentlari orasida şifoxonada tuğilgan birinçi şaxs hisoblanadi. Ungaça bölajak prezidentlarning birontasi şifoxonada tuğilmagan. Kimdir uyda, kimdir yana boşqa joyda tuğilgan.
Karter AQŞ prezidentlari orasida birinçi bölib rasmiy ismi bilan emas, qisqartirilgan ismi bilan prezidentlik qasamyodini qilgan. Keyinçalik Bill Klinton va Jo Bayden ham şunday qilişgan.
Jimmi Karter va uning rafiqasi Rozalin Karter AQŞ prezidentlari orasida bitta nikohda eng uzoq umr körgan juftlik hisoblanadi. Ular 77 yil birga yaşaydi. Rozalin Karter 2023 yil oxirroqlarida vafot etgandi.
Jimmi Karter quyoş energiyasiga juda qiziqqan. Şu sababli u 1979 yilda AQŞ prezidentlari qarorgohi bölgan Oq uy tomiga suv isitib beradigan quyoş panellari örnattirgan. Bu panellar 1986 yilda Ronald Reygan davrida Oq uyni ta’mirlaş vaqtida olib taşlangan.
Jimmi Karter öz prezidentlik davrida birinçi bölib qora tanli ayol Patrissiya Harrisni öz ma’muriyatiga işga olgan.
1952 yilda Karter Kanadaning Ontario provinsiyasidagi portlagan atom reaktorida 89 soniya davomida bölgan. Öşanda Karter halokat yuz bergan joyga atom suvosti kemasi zobiti sifatida yuborilgan.
1977 yilda Karter Britaniyaga taşrif buyuradi va qiroliça Yelizaveta II bilan ham körişadi. Köp ötmay Britaniya naşrlari u qiroliça bilan uçraşuv çoğida qirollik protokoliga amal qilmagani va Yelizaveta IIning lablaridan öpgani haqida yozib çiqadi. Keyinçalik Yelizavetta II “u begona erkaklar orasida surbetlik bilan labimdan öpişga jur’at etgan yagona odam”, deb holatni tasdiqlagandi.
Karter AQŞ tarixidagi 90 yoşga tölgan oltinçi, 100 yoşga tölgan birinçi prezident hisoblanadi. Ungaça 41-prezident Katta Jorj Buş 94 yoş, 38-prezident Jyerald Ford 93 yoş, 40-prezident Ronald Reygan 93 yoş, 2-prezident Jon Adams 91 yoş, 31-prezident Herbert Huver 90 yoşga yetib vafot etgan.
Jimmi Karter (çapdan birinçi) özidan söng AQŞ prezidenti bölgan şaxslar bilan
Jimmi Karter prezidentlikdan ketganidan keyin Oq uyda yetti nafar prezident almaşdi: Ronald Reygan (1981-1989), Katta Jorj Buş (1989-1993), Bill Klinton (1993-2001), Kiçik Jorj Buş (2001-2009), Barak Obama (2009-2017), Donald Tramp (2017-2021) va Jo Bayden (2021-2025).
