Keyingi o‘n yilliklarda dunyo demokratiyalari ancha jiddiy inqirozlarni boshdan kechiryapti. Hatto ko‘p asrlik demokratik an’analarga ega tizimlar ham siyosiy inqiroz va zo‘riqishlarni boshidan kechirmoqda. Buning sababi – populizm.
Populizmning aniq va hamma tomondan ma’qullangan ta’rifi yo‘q; lekin ko‘pchilik tadqiqotchilar e’tirof etadigan muhim belgilari, xususiyatlari bor.
Populizm xalq va hokimiyatni ikki qarama-qarshi qutbga ajratadi. Populistlar xalqning tafakkuridagi utopiyalarga, moyilliklarga tanqidiy yondashmaydi. Aksincha, jamiyat a’zolaridagi siyosiy qarashlarni yanada soddalashtirishga harakat qiladi.
Populistlar, har doim, ijtimoiy murakkab bo‘lgan jiddiy muammolarga oddiy, jo‘n va sodda yechimlar taklif qiladi. Misol uchun, “biz hokimiyatga kelsak, besh kunda jinoyatchilikni yo‘qotamiz”, “korrupsiyani bir kunda tinchitamiz”, “migrantlar bo‘lmaydi”, “ish o‘rinlarini ortig‘icha yaratamiz” va h.k.
Ya’ni populistlar jamiyat ehtiyojlarini mutlaqlashtiradi va bu ehtiyojlarni qondirishdagi qiyinchiliklar va murakkabliklarni inkor etadi.
Populizmning o‘ziga xos ko‘rinishi – demagogiya, yashirincha va oshkora dushmanlar bilan kurashishga chaqiriqlar, ayniqsa, byurokratiyaga qarshi birlashishga da’vatlar va h.k.
Populizmni ifodalovchi ikkita markaziy xususiyat bor, bular – elitaga siyosiy tizim va institutlarga qarshilik, hamda siyosiy plyuralizmni inkor qilish.
Populistlar xalqni “o‘zimizning xalq” va “xoin, sotqin qatlam”ga bo‘lishadi. Populistlar, jamiyatda turfa manfaatlar borligini, siyosiy plyuralizm zarurat ekanini inkor qilishadi. Ularning nazarida, plyuralizm ortida xalqning manfaatlariga zid kuchlar yashiringan bo‘ladi. Shuning uchun ehtirosga berilgan xalq revansh qilishi – siyosiy vaziyatni qo‘lga olishi va hokimiyatni populistlarga topshirishi nazarda tutiladi.
Populizm – bu nuqsonli demokratiyalarning, ijtimoiy-iqtisodiy zo‘riqishlar, noroziliklarning simptomi. Liberal-demokratiya esa – bu jamiyatdagi ko‘pchilik irodasining hokimiyatga kelishi va qolgan kamchiliklarning haq-huquqlari kafolatlangan holat. Bunda davlat institutlari barqaror ishlaydi. Lekin populizm ham “xalqqa” murojaat qiladi, unga “mana – xalq shuni istayapti” deya, oldin shakllangan institutlar va mexanizmlarni inkor etish xos.
Keyingi yillarda ko‘p asrlik demokratik tizimlar ham populizm bilan og‘ridi. AQSh hokimiyatiga o‘ng qanot populist hisoblanmish Donald Tramp keldi. U amerikaliklarning irqiga, diniga, ijtimoiy maqomiga ko‘ra ajratdi, birini ikkinchisiga qarshi qo‘ydi.
