AQŞning «manglayidagi qora doğ» – amerikaliklar Vetnamdagi qişloq aholisini nega qatliom qilgandi?

Sovetlar Xitoy masalasi öz foydalariga hal bölganini körib Koreyada harakat boşlaşadi. Bu yerda ham fuqarolar uruşi kelib çiqadi va oqibatda yarimorol ikkiga bölinadi. Şimolda SSSR, Janubda AQŞ ta’siri ostida bölgan davlatlar tuziladi.

Söng navbat Vetnamga keladi. 1954 yilgaça Hindixitoyda ham fuqarolar uruşi davom etardi. Biroq bu yerdagi vaziyat biroz farqli bölib, hududda SSSR va AQŞdan taşqari boşqa öyinçi – Fransiya ham bor edi.

1954 yilda Şveytsariyaning Jyeneva şahrida Hindixitoyda tinçlik örnatiş uçun Jyeneva kelişuvi imzolanadi. Kelişuvga köra, Fransiya Vetnam, Kamboja va Laosni mustaqil davlatlar sifatida tan olişi va bu davlatlarda demokratik saylovlar ötkazilişi belgilanişi kerak edi.

Fransiya Jyeneva şartlarini bajaradi, ammo bu ham Hindixitoyga tinçlik olib kelmaydi. Çunki endi mintaqadagi işlarga AQŞ va SSSR aralaşa boşlagandi.

1954 yilda Vetnam Benxay daryosidan ikkiga bölinadi. Mamlakat şimolini SSSR va Xitoydan yordam olgan kommunistlar egallaydi va u yerda Vetnam Demokratik Respublikasi tuziladi. Xo Şi Min unga rahbar böladi.

Janubda AQŞ yordamida Vetnam Respublikasi tuziladi. Uning rahbari Ngo Din Zem böladi. Şu tariqa şimol va janub bir biriga yer da’vo qila boşlaydi.

1959 yilda şimolliklar mamlakat janubini kuç bilan bosib oliş uçun harakat boşlaydi. Ularga janubdagi kommunistlarga xayrixoh partizanlar ham yordam berişadi. Şu tariqa uruş boşlanadi.

Vetnam uruşida AQŞning iştiroki

1961 yil Janubiy Vetnamga AQŞ qurolli kuçlariga tegişli ikkita vertolyot rotasi kiritiladi. Öşa paytda Kennedi administratsiyasi Janubiy Vetnamdagi ittifoqçilarni «kommunistlar agressiyasidan saqlab qoliş uçun» AQŞ barça çoralarni körişi haqida bayonot beradi. Şunda butun dunyo AQŞning Vetnamdagi harbiy harakatlarda iştirok etayotganidan xabar topadi.

1963 yilda şimolliklar janubni egallay boşlaşadi. Şundan söng AQŞ Janubiy Vetnamga köproq harbiylarini kirita boşlaydi.

1965 yil oxiriga kelib Janubiy Vetnamda AQŞning 185 000 nafar harbiysi bor edi. 1968 yilda ularning soni 540 000 nafarga yetadi.

Qatliom

Vetnam uruşi davom etar ekan, janub aholisining bir qismi amerikaliklarga qarşi çiqadi va ularga qarşi partizanlik uruşlarini olib boradi. AQŞ harbiylari ana şu partizanlar tufayli juda talafotlar körişadi.

1967 yilda AQŞ harbiylari partizanlardan öç oliş maqsadida Janubiy Vetnamdagi Kuangngay viloyatida bir qança dambalarni buzib taşlaşadi. Şoli yetiştiradigan dehqonlar suvsiz qolişadi. Oqibatda, 140 ming odam öz uyini taşlab ketişga majbur böladi va partizanlar soni yana oşadi.

1968 yilda uruş eng avjiga çiqqan paytda AQŞ harbiylarining «Barker» guruhi qömondonlari Kuangngay viloyatida joylaşgan Songmi qişloğida partizanlarning ştabi joylaşgani haqida xabar oladi.

Şundan söng Songmiga hujum qiliş operatsiyasi işlab çiqiladi. Rejaga binoan, qişloqni şimoldan piyodalar rotasi qurşab oladi. Janub tomoniga vertolyotlar yordamida piyodalar taşlanadi.

1968 yil 16 mart kuni tongda operatsiya boşlanadi. Avvaliga qişloq artilleriya yordamida öqa tutiladi. Söng reja böyiça piyodalar qişloqqa kirib boradi.

Qişloqda bölgan partizanlar amerikaliklarning vertolyotlari yaqinlaşa boşlaganda u yerdan çiqib ketgan, Songmida faqat bolalar, ayollar va qariyalar qolgandi. Şu sababli AQŞ harbiylariga qişloqda qarşilik bölmaydi.

Amerikalik harbiylar avvaliga qişloq taşqarisidagi şolipoyada işlab turgan odamlarni otib taşlaşadi. Söng qişloq içida bölgan odamlarga qarata öq uza boşlaşadi.

Qişloq odamlari AQŞlik harbiylardan bunçalik yovuzlikni kutişmagandi. Şu uçun ular avvaliga xotirjam bölişadi. Biroq amerikaliklar yölida duç kelganni öldira boşlagaç odamlarning bir qismi qoça boşlaydi, boşqalari uylariga yaşirinadi.

Amerikaliklar Songmiga kirib borar ekan, askarlar granatalar irğitadi, uylarni yoqib yuborişadi, atrofga tartibsiz ravişda öq uzadi. Harbiylarning bir qismi qişloqdan qoçmoqçi bölganlarni öldiradi. Boşqalari esa odamlarni uylaridan çiqarib safga tiza boşlaydi.

Keyinçalik ma’lum bölişiça, harbiylarga qişloqdagi «qimirlagan jonning barçasini öldirişni» 1-vzvod komandiri leytenant Uilyam Kelli buyurgan ekan.

Aynan leytenantning buyruği bilan qişloq çetidagi çuqurga yaşiringan 50 kişi, qişloq egallangan paytda qölga olingan 100 kişi ham otib taşlanadi.

Qişloqqa umumiy hisobda 100 nafar harbiy hujum qilgan bölsa, odamlarni öldirişda ularning yarmi qatnaşadi. Ba’zilar qişloq çetida qoladi, boşqalari esa qoçayotgan odamlarga yordam ham berişadi.

Jumladan, vertolyotlardan birining uçuvçisi Xyu Tompson tepadan çuqurga yaşirinib turgan odamlarni köradi va ularning oldiga pastlaydi. Söng öz jamoasi bilan odamlarni vertolyotga ötqazib, xavfsiz joyga olib çiqadi.

Öşa kuni amerikaliklar 500 dan ortiq odamni öldirişadi. Ulardan 173 nafari bolalar, 182 nafari ayollar, 60 nafari keksa yoşdagi erkaklar, 89 nafari 60 ga kirmagan erkaklar edi.

Keyinçalik, hodisa guvohi bölgan ayollardan biri qatliomni şunday eslagandi:

«Öşa paytda men 33 yoşda edim. Amerikaliklar qişloq oralab yura boşlaşganda barçamizni qurol öqtalib uydan çiqarişdi. Söng yiğilgan 100 nafar odamni tiz çöktirib qöyib, ortdan ota boşlaşdi. Men bolamga öq tegmasin deb uni bağrimga bosib, pana qilib turardim. Şu paytda yonimda turgan odamlar öq yeb ustimga ağdarilişdi. Şu hola men bilan bağrimda turgan bolamni qutqarib qoldi. Öşa yerda oilamizdan 11 kişi bor edi. Şundan men va bolam omon qoldik».

Hodisaning boşqa guvohi esa tirik qolganini şunday hikoya qilib bergandi:

«1968 yil 16 mart kuni bir neça guruh amerikalik harbiylar tösatdan qişloqqa bostirib kelişdi. Bizni uydan çiqarib kanal tomonga haydab borişdi. Öşanda umuman erkaklar yöq edi. Qişloqda faqat qariyalar, ayollar va bolalar qolgandi. Biz öldirmasliklarini aytib yalinardik. Ular esa yelkamizga turtib tiz çöktirişdi. Söng bir çekkadan otaverişdi. Şu yerda onam va bolalarim halok böldi. Erim qişloqda emasdi. Menga öq tegib jarohatlandim. Yiqilib tuşar ekanman, tanamda issiq qon oqayotganini his qilardim. Öşanda möjiza tufayli tirik qolganman».

Aybdorlarning jazolanişi

Amerikaliklar qişloq ahlini qatliom qilişgaç, harbiylar qömondonlikka «qişloqlardan birida duşman partizanlar yöq qilingani» haqida hisobot berişadi. Biroq juda şafqatsizlik bilan amalga oşirilgan qatliom haqida gaplar tarqaladi.

Hodisadan bir yil ötib 1969 yil mart oyida Vetnam uruşida qatnaşgan harbiylardan biri Ronald Raydenaur prezident Nikson va Pentagon rahbarlariga Songmidagi qatliom haqida yozib yuboradi.

Biroq Ronaldning maktubi ança payt e’tibordan çetda qolib ketadi. Kunlarning birida Morissa Odella ism-şarifli kongressmen maktubni öqib qoladi va darhol hodisa yuzasidan suriştiruv ötkaziş masalasini kötaradi.

Tinç aholining qatliom qilingani haqida xabar tarqalişi şusiz ham Vetnamda muvaffaqiyatsizlikka uçrayotgan Amerika uçun yomon holat edi. Şu sababli hodisani ommadan yaşirişga qaror qilişadi.

Suriştiruvlarda qatliom tasdiqlanadi va harbiylarga vetnamlik tinç aholini qirib taşlaşga ruxsat bergan Uilyam Kelliga nisbatan jinoyat işi qözğatiladi.

1969 yil 12 noyabr kuni mustaqil jurnalist Seymur Xerş AQŞ harbiylari Vetnamdagi qişloqda qatliom ötkazgani va leytenant Uilyam Kelliga jinoyat işi qözğatilgani haqida yozib çiqadi.

Şundan söng AQŞdagi barça OAVlari qatliom haqida yoza boşlaydi va hodisadan butun dunyo xabar topadi. Köp ötmasdan Vetnamdagi uruşda harbiy muxbir sifatida qatnaşgan Ronald Xeberli Songmidagi qatliom paytida suratga olgan tasvirlar matbuotda e’lon qilinadi.

Suratlarda amerikalik harbiylarning öqidan halok bölgan vetnamlik ayollar, bolalar va qariyalar tasvirlangandi.

Vetnamdagi qatliom böyiça suriştiruvni 4-piyodalar diviziyasi sobiq komandiri general-leytenant Uilyam Pirs boşçiligidagi komissiya ötkazadi. Pirs tört oyda 400 nafardan oşiq harbiyni söroq qiladi.

Söroq davomida amerikalik harbiylarning Vetnamda muttasil ravişda tinç aholini qirib taşlagani, ayollarni zörlagani kabi işlar oşkor böladi.

Avvaliga «Songmi işi» böyiça 80 nafar harbiy söroq qilinadi va ularning 25 nafariga ayblov e’lon qilinadi. Tergov tugagandan söng olti nafar harbiy tribunalga topşiriladi. Ular orasida Songmida tinç aholini qirişga buyruq bergan leytenant Kelli ham bor edi.

Tribunalda Kelli öz ayblarini tan olmaydi va kapitan Ernest Medinaning topşiriğini bajarganini ma’lum qiladi. Kelli va uning şeriklari oqlanadi.

Biroq kapitan Medina Songmiga borganida qatliom ustidan çiqqanini va darhol öq otişni töxtatiş haqida buyruq berganii, biroq ungaça harbiylar köpçilikni öldirib bölganini ma’lum qiladi.

Şundan söng kapitandan ayblov olib taşlanadi va leytenant Kelli qamoqqa olinadi. Sud leytenantni Songmidagi qatliomda aybdor deb topadi va umrbod qamoq jazosiga hukm qiladi.

Biroq köp ötmay Kelli avvaliga uy qamoğiga ötkaziladi. Keyin qamoq muddati bir neça marta qisqartiriladi. Oxir-oqibat leytenant Kelli 1974 yilda avf etiladi va uy qamoğidan ham ozod qilinadi.

Tompson va jamoasining taqdirlanişi

Songmida odamlarni qutqargan uçuvçi Xyu Tompson, bort mergani Lourens Kolber va maxsus mutaxassis Glenn Andreotta (bu uçalasi bitta vertolyotda xizmat qilişgan) keyinçalik tinç aholini qutqargani uçun mukofotlanişadi.

Kapitan Medidan aylov olib taşlanişida ham Xyu Tompsonning körsatmalari muhim rol öynaydi. U kapitan harbiylarga tinç aholiga öq otişni emas, aksinça öq otişni töxtatiş haqida buyruq berganini tasdiqlaydi.

Keyinçalik Tompson öz intervyularida Vetnamda odamlarni qutqargani haqida xabar topgan ayrim amerikaliklar öziga turli tahdidlar qilişgani, uyiga turli narsalar uloqtirib ketişgani haqida aytgandi.

1998 yilda, hodisadan öttiz yil ötib, uçuvçi Xyu Tompson, bort mergani Lourens Kolber va maxsus mutaxassis Glenn Andreotta AQŞ armiyasining eng oliy mukofoti «Askar medali» medali bilan taqdirlanadi.

Mukofotni Tompson va Koberning özi, 1968 yilda Vetnamda halok bölgan Andreottaning yaqinlari qabul qilib oladi.

AQŞning mağlubiyati

1960-yillar oxiriga kelib Vetnam uruşiga sarflanayotgan hisobsiz mablağlar AQŞ iqtisodiyoti uçun katta zarar keltira boşlaydi.

1968 yil 5 noyabr kuni ötkazilgan prezidentlik saylovlarida «Uruşni sulh bilan tezroq tugatiş» rejasini ilgari surgan Riçard Nikson ğalaba qozonadi. Şundan söng Şimoliy Vetnamga sulh haqida taklif yuboriladi.

1969 yil iyulda AQŞ harbiylarini Vetnamdan bosqiçma-bosqiç çiqariş işlari boşlanadi. Biroq uruş töxtamaydi va AQŞ harbiylari jang qilişda davom etadi.

1972 yilda Şimoliy Vetnam armiyasi janubda bir neçta yirik jangda mağlub böladi. Bu muvaffaqiyatsizlik Şimoliy Vetnam rahbariyatiga AQŞ taklif etgan tinçlik sulhi uçun muzokaralar boşlaşga turtki böladi.

1973 yil 27 yanvar kuni tomonlar «Parij tinçlik kelişuvi»ni imzolaşadi. Kelişuvga köra, AQŞ 1973 yil yil 29 martgaça Janubiy Vetnamdan barça harbiylarini olib çiqib ketişi kerak edi. Biroq bunday bölmaydi va amerikaliklar yana ikki yil jang qilişadi.

1975 yil mart oyida şimolliklar Janubiy Vetnam poytaxti Saygon şahrini qölga kiritadi. Şu tariqa uruş Janubiy Vetnam armiyasi va AQŞning mağlubiyati bilan tugaydi va amerikalik harbiylar Vetnamdan töliq çiqib ketadi.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.