Italiyaliklar va nemislardan özlaştirilgan, uruş nogironlariga bepul berilgan «Zaporojyets» – SSSRdagi eng arzon maşina tarixi
|17:18 / 01.09.202387 90016 min
1960 yilda SSSRda kiçik hajmli «Zaporojyets» maşinalari çiqariladi. U Italiyaning Fiat kompaniyasida çiqarilgan Fiat-600’ning özi edi. Köp ötmay «Zaporojyets»larning yangilangan modeli çiqariladi. Bu safar GFRning NSU Motorenwerke AG kompaniyasida çiqarilgan «NSU Prinz IV» maşinasi özlaştiriladi. Har ikki holatda ham sovetlar italiyaliklar va nemislardan ruxsat söraşmaydi.
Hududi jihatdan dunyodagi eng yirik, aholi soni böyiça Xitoy va Hindistondan söng uçinçi örinni egallagan, atom va vodorod bombalariga ega, kosmosni özlaştirişda yetakçi davlat bölgan SSSR özining avtomobil sanoati bilan maqtana olmagan.
1960-yillar boşida Yevropaning rivojlangan davlatlari, AQŞ va Yaponiya kabi davlatlarda bir neçtadan avtomobilsozlik kompaniyalari bölib, ularning har biri önlab turdagi maşinalar işlab çiqarar edi.
SSSRda esa Germaniyadan köçirib kelingan Opel kompaniyasi liniyalarida «Moskviç», amerikaliklardan özlaştirilgan «Villis» va yana bir-ikki xil maşina işlab çiqarilardi.
Öşa paytda aholining turmuş darajasi biroz önglanib, yengil avtomobillarga talab oşadi. Ayniqsa ikkinçi jahon uruşida nogiron bölib qaytgan odamlardan yengil avtomobil sotib oliş böyiça murojaat köp edi.
Ana şunday vaziyatda sovet hukumati avtomobillarga bölgan talabni biroz yengillaştiriş uçun ixçam va arzon maşina işlab çiqarişga qaror qiladi.
1958 yil 28 noyabrda «Kam sarfli avtomobillar işlab çiqarişni taşkillaştiriş haqida»gi qaror qabul qilinadi. Biroq yangi avtomobil loyihasini tayyorlaş uçun mamlakatda kerakli mutaxassislarning özi yöq edi.
Ana şunday şaroitda çorasiz qolgan sovetlar Yevropadagi turli kompaniyalar işlab çiqarayotgan bir neçta avtomobillarni örgana boşlaydi.
Jumladan, Britaniyaning British Motor Corporation kompaniyasi tomonidan işlab çiqarilayotgan Mini, Italiyaning Fiat kompaniyasida işlab çiqarilayotgan Fiat-600 avtomobillari körib çiqiladi. Oxir-oqibat Fiat-600 avtomobilini özlaştirişga ahd qilişadi.
Fiat-600 ixçam va arzon avtomobil bölib, boşqa maşinalardan farqli ravişda uning motori orqa tomonda, yukxonasi esa old qismida joylaşgan edi.
Maşina asosan uç eşikli qilib işlab çiqarilar va u Italiyadan taşqari Lotin Amerikasi davlatlarida juda ommabop edi. Fiat-600ʼning old va orqa örindiqlarida tört kişi joylaşişi mumkin edi.
Sovetlar avvaliga Fiat-600ʼning aynan özini işlab çiqarişadi. Keyinroq uning kuzovini sal özgartirib, uç eşikli xetçbekni ikki eşikli sedan körinişida çiqara boşlaşadi.
Mavzuga oid
Bu safar GFRning NSU Motorenwerke AG kompaniyasida çiqarilgan «NSU Prinz IV» maşinasini özlaştiriladi va unga ZAZ-966 nomi beriladi.
Nemislar işlab çiqargan «NSU Prinz IV» maşinasi Foto: bringatrailer.com
«Zaporojyets» avtomobilining çiqarilişi
Sovet konstruktorlari Fiat-600 avtomobilini özlaştirar ekan, hukumat qaroriga köra, uni Ukrainaning Zaporojye şahrida işlab çiqarişga qaror qiladi. Bu yerda qişloq xöjaligi texnikalarini işlab çiqaruvçi «Kommunar» zavodi bor edi.
Yangi maşinaga dvigatellar Melitopol motor zavodida tayyorlana boşlanadi. Boşqa ehtiyot qismlar ham mamlakatdagi turli korxonalarda tayyorlanib, Zaporojyega yuborilardi.
Bu orada «Kommunar» zavodi yangi uskunalar bilan qayta jihozlanadi va 1959 yil iyun oyida yangi maşinaning sinov nusxasi işlab çiqariladi.
Maşina darhol Moskvaga jönatiladi, uni şaxsan Xruşçyovning özi sinovdan ötkazişi reja qilingandi. Maşinaga «ZAZ-965» deb nom berişadi. Moskvada Xruşçev maşinani boşqarib köradi va uni işlab çiqarişga ruxsat beradi. Öşanda «Makkajöxori qiroli» (Xruşçyov AQŞga safar qilib kelgaç hamma yoqqa makkajöxori ektirgan) maşinani maqtaydi.
«Barakalla, bu maşina bizning mehnatkaşlarga juda yaxşi sovğa böldi», degan edi u.
1960 yil 22 noyabr kuni zavod konveyeridan birinçi «ZAZ-965» avtomobili çiqariladi. Yangi maşina 10 kilometr masofaga 7,5 litr benzin sarflar, uning maksimal tezligi soatiga 80 kilometr edi. Xalq orasida ZAZ-965 «Zaporojyets» deb atala boşlanadi.
ZAZ-965A
«ZAZ-965» avtomobili 1961 yilda pul almaşgandan söng 1800 rubl narx bilan sotuvga çiqariladi. Biroq hamma ham bu maşinani sotib ololmasdi. Keyinçalik «Zaporojyets»ning narxi oşiriladi va 3 ming rubldan sotiladi.
1970-yillar boşidagi kurs böyiça 3 ming rubl salkam 4 ming dollar bölgan va AQŞda bu pulga konditsioner örnatilib çiqarilgan Ford Mustang Mach 1 maşinasini sotib olişning imkoniyati bölgan.
Öşa paytda yengil avtomobillarga talab juda yuqori va odamlar yillab navbat kutişga mahkum edi. Şuningdek, garçi maşinaning narxi juda arzon bölsa ham, uni arzimagan maoş olayotgan sovet fuqarolarining «çöntagi kötarmasdi».
Qolaversa, «Zaporojyets»larni mamlakatdagi uruş nogironlariga berişni rejlaştirişgandi, ular ham maşina kutayotgandi.
Öşa paytda talab yuqoriligi uçun «ZAZ-965A» bilan birga dastlabki «ZAZ-965» modeli ham işlab çiqarilaveradi. SSSRda avtomobil sanoati şu darajada orqada ediki, avtoservis masalasi ham juda çatoq edi.
Jumladan, ta’mirlaşga muhtoj bölgan avtomobillarni tuzatiş uçun ustaxonalar bölmagan. Şu jumladan ta’mirtalab bölgan «ZAZ» avtomobillarini ham.
1960-yillar boşlarida faqat Moskvada «ZAZ» avtomobillarini ta’mirlaşga ixtisoslaşgan bor-yöği yettita ustaxona bor edi xolos. Ularda ham kerakli ehtiyot qismlar topilmas, hatto moy taqçilligi uçun motorning moyini almaştirişning iloji yöq edi.
1961 yilda zavod nomi «Zaporojye avtomobil zavodi» deb özgartiriladi. Şu yildan boşlab zavod konstruktorlari ZAZ-966 modeli ustida iş boşlaydi va u 1962 yildan boşlab çiqariladi.
ZAZ-966 GFRning NSU Motorenwerke AG kompaniyasida çiqarilgan «NSU Prinz IV» maşinasining özi edi
«ZAZ-966» avtomobili «ZAZ-965» va «ZAZ-965A»lardan biroz farq qilardi. Motor avvalgi maşinalarda bölgani kabi orqa tomonda, yukxona esa old qismida joylaşgandi.
Şuningdek, maşina dvigateli quvvati 30 ot kuçigaça oşirilgan, maksimal tezligi ham soatiga 120 kilometrga yetkazilgan edi. Keyinçalik Zaporojyedagi zavoddan «ZAZ-966A», «ZAZ-968», «ZAZ-968A», «ZAZ-968M» modellari ham işlab çiqariladi.
Bu modellar ham sovetlar tomonidan işlab çiqarilmagan. Ular Germaniya Federativ Respublikasida joylaşgan NSU Motorenwerke AG kompaniyasida çiqarilgan «NSU Prinz IV» modelining öğirlangan varianti edi.
Sovetlar NSU Prinz IV modelini nemislardan ruxsat olmasdan «ZAZ-966» nomi bilan işlab çiqarişadi. Keyinçalik «ZAZ-966A», «ZAZ-968», «ZAZ-968A», «ZAZ-968M» modellari «ZAZ-966»ning sal özgargan körinişida tayyorlangan.
Bu maşinalarning umumiy körinişi qariyb bir xil bölib, ular 1994 yilgaça heç qanday özgarişlarsiz işlab çiqariladi.
1960-yillar boşida Zaporojyedagi zavodda yengil maşina işlab çiqarilar ekan, zavod konstruktorlari «ZAZ-966» bazasida kiçik yuk maşinalari, furganlar, pikaplar va mikroavtobuslar ham işlab çiqarişni rejalaştiradi.
ZAZ-970 pikapi. Bu maşinaning sinov nusxalari işlab çiqarilgan xolos
Jumladan, «ZAZ-970» nomi bilan kiçik yuk maşinasi, «ZAZ-970G» nomi bilan pikapning sinov nusxalari işlab çiqariladi va sinovdan ötkaziladi. Biroq rejalarning barçasi qoğozda qolib ketadi va zavod faqat yengil maşinalar işlab çiqaradi xolos.
1960-yillar oxirida Zaporojyedagi zavodda hatto poyga maşinasi işlab çiqarişni rejalaştirişadi. Oxir-oqibat «Yunost» deb nomlangan uşbu maşina ham işlab çiqarilmaydi.
1980-yillarning ikkinçi yarmida SSSRda «Qayta quriş» nomi bilan iqtisodiy islohotlar boşlanadi. Mamlakatdagi avtozavodlar birin-ketin yangi körinişdagi maşinalar işlab çiqara boşlaydi.
Jumladan, AvtoVAZ «VAZ-2108» va «VAZ-2109» maşinalarini, «Moskviç» ham yangi modelini çiqarişni boşlaydi. Ulardan ortda qolişni istamagan «Zaporojyets» zavodidagilar «Tavriya» nomi ostida yangi modelni işlab çiqaradi.
«Tavriya»
ZAZ-1102 «Tavriya»ning taşqi körinişi «VAZ-2108» maşinasiga juda öxşar, biroq ölçami kiçikroq edi. U ham «VAZ-2108»dek uç eşikli xetçbek körinişida çiqariladi.
«Tavriya»ning oğirligi 700 kg bölib, yuk kötariş quvvati 450 kg edi. U har 100 kilometrga 5,5 litr yoqilği sarflar, maksimal tezligi soatiga 150 kilometrgaça oşirilgan edi.
Tavriya ham sovetlarning öz modeli bölmagan. U Ford kompaniyasi tomonidan 1970-yillarda işlab çiqarilgan Ford Fiesta maşinasidan öğirlangan edi.
1976 yilda işlab çiqarilgan Ford Fiesta maşinasi
«Zaporojyets» xarakteristikasi
«Zaporojyets» maşinalari bir neçta modelda işlab çiqarilgan bölib, ularning barçasi qariyb bir xil edi. Birinçi çiqarilgan «ZAZ-965 Fiat-600»ni eslatib turgan.
Keyinroq çiqarilgan «ZAZ-966» va «ZAZ-968» markalari qariyb bir xil bölgan. Ularning taşqi va içki körinişida bilinar-bilinmas özgarişlar qilingan xolos.
«Zaporojyets»larning yuk kötariş quvvati bor-yöği 320 kg, yoqilği siğimi 40 litr bölgan. Örtaça har yuz kilometrga 5,5-7 litr yoqilği sarflagan. Maşina ZAZ-966 dan boşlab ikki eşikli qilib çiqarilgan.
«Zaporojyets»ning:
Uzunligi 3730 millimetr;
Eni – 1535-1570 millimetr;
Balandligi – 1370-1400 millimetr;
Oğirligi – 720-840 kilogramm;
Soatiga 100 kilometrga 32 sekundda çiqqan;
Maksimal tezligi – soatiga 120 km;
Mexanik uzatuv qutisi – 4 bosqiçli
Dvigatel quvvati – 1,2-1,3 litrli
«Zaporojyets»lar Yevropa, AQŞ va Yaponiya maşinalari oldida juda körimsiz va ğarib bölsa-da, uni eksport ham qilişgan. Maşina xorijga «Yalta» nomi bilan çiqariladi.
ZAZ-966 Yalta
«Zaporojyets»dagi noqulayliklar
Ilk maşinalarning motori juda kuçsiz bölib, bor-yöği 22 ot kuçiga ega edi. Qolaversa, sovetlar işlab çiqargan motorlar juda sifatsiz bölib, qişning sovuq ob-havosida ular öt olmasdi.
Şu sababli maşinaning old qismida uni kuç bilan öt oldiriş uçun maxsus joy qilingan va haydovçilar maxsus metall uskuna bilan motorni qölda aylantirib öt oldirardi.
«Zaporojyets» öt olmaganda uni qölda öt oldirişgan
Şuningdek, maşina öt olgan paytda motordan çiqayotgan şovqin juda baland bölib, hatto avtomobil salonida ham uzoq ötirib bölmasdi.
Bundan taşqari, «ZAZ-965»ning benzin bakiga ulangan truba maşinaning yukxonasi joylaşgan old qismida edi. Şu sababli doim salon içiga benzin hidi anqib turgan.
Sovet muhandislari «ZAZ-965»dagi ana şu kamçiliklarni qisman bartaraf etişadi. 1962 yildan yangi «ZAZ-965A» maşinasi çiqarila boşlanadi. Bu maşinaning motor quvvati 27 ot kuçiga yetkaziladi. Maksimal tezligi ham soatiga 80 kilometrdan 90 kilometrgaça oşiriladi.
Maşinaning yana bir noqulayligi uning saloni juda tor edi. «Zaporojyets»larning orqa örindiğiga ikki kişi joylaşar, uçinçi odam qöşilsa siqilişib qolardi.
Maşina dvigateli orqada joylaşgani uçun uni sovitiş uçun örnatilgan parrak issiq havoni salon içiga haydar, şu sababli «Zaporojyets» tez yurganda uning içi qizib ketardi.
Şuningdek, dvigatel ovozi juda baland bölib, maşina yurganda salonning içida va atrofga baland şovqin tarqalardi.
«Zaporojyets»larning eşiklariga örnatilgan qulf va rezinalar sifatsiz bölgani uçun ularning eşiklari tezda yaxşi yopilmaydigan bölib qolardi.
1960-yillarda «Zaporojyets» maşinalari «Dnepr» va «Ural» mototsikllari bilan qariyb bir xil narxda sotilgan. Biroq har ikkala mototsikllar BMWʼdan özlaştirilgani uçun texnik imkoniyatlari juda yuqori edi.
«Zaporojyets»larga örnatilgan dvigatel juda ham kuçsiz bölib, ular sovuqda unça-munçada öt olmasdi.
«Zaporojyets» maşinalari SSSRning barça hududlari böylab, şu jumladan Özbekistonda ham sotilgan. Şuningdek, özbekistonlik uruş nogironlariga bepul berilgan. Bunday maşinalar hanuzgaça ayrim hududlarda saqlanib qolmoqda.
Özbekistonda «Zaporojyets»lar poygasi
«Zaporojyets avtomobil zavodi» SSSR parçalanib ketganidan söng
SSSR parçalanib ketganidan söng «Zaporojye avtomobil zavodi» ham işlab çiqarişni keskin kamaytiradi. Bunga bir neçta omillar sabab böladi.
Birinçi navbatda turli ittifoqdoş respublikalarda joylaşgan korxonalar örtasida aloqalar uziladi. Oqibatda kerakli ehtiyot qismlar kelişi töxtaydi.
Şuningdek, SSSR parçalanib ketgandan söng mustaqil bölgan respublikalarning barçasi öz iqtisodiyotini erkin bozor munosabatlari asosida taşkil etadi.
Şu sababli xorijdan köplab yangi va foydalanilgan maşinalar kirib kela boşlaydi. Bunday şaroitda 1960-yillarda işlab çiqarilgan holida özgarmasdan kelayotgan «ZAZ» maşinalari xorij maşinalari oldida körimsiz va sifatsizga aylanib qoladi va ularni heç kim olmay qöyadi.
Şu tariqa 1994 yilda avtozavod öz faoliyatini töxtatadi. Köp ötmay «Zaporojye avtomobil zavodi»ga Fransiyaning «Peugeot», Italiyaning «Fiat», Janubiy Koreyaning «Daewoo» kompaniyalari, 1995 yilda «General Motors» qiziqiş bildira boşlaydi.
Ukraina iqtisodiyot vazirligi «Daewoo» kompaniyasi bilan kelişuvga erişadi va boşlanğiç bosqiçda 150 million dollar sarmoya kiritiş şarti bilan qöşma korxona tuziladi.
ZAZ Lanos
Koreyaliklar Zaporojyedagi zavodga yangi liniyalar örnatişadi va köp ötmay u yerda «Daewoo Lanos», «Daewoo Nubira», «Daewoo Leganza» kabi maşinalar işlab çiqarila boşlanadi.
Biroq 1990-yillar oxirida yuz bergan iqtisodiy inqiroz tufayli «Daewoo» konserni bankrot böladi va 2003 yilda Ukrainadagi hissasini suv tekinga sotib ketişga majbur böladi. Biroq zavod «Daewoo» kompaniyasiga tegişli avtomobillarni «Chevrolet» brendi ostida işlab çiqarişda davom etadi.
Şuningdek, 2006 yilda zavodda Xitoyning «Chery» kompaniyasi bilan hamkorlikda bir neça xil maşinalar çiqarila boşlanadi. Jumladan, 2010 yildan boşlab çiqarilgan «ZAZ Forza» ança ommalaşadi.
ZAZ Forza
2022 yil 24 fevral kuni Rossiya Ukrainaga bostirib kirgunça Zaporojye avtomobil zavodida Fransiyaning «Renault» kompaniyasiga tegişli «Renault Arkana» maşinasini, Mercedes-Benz kompaniyasining kiçik avtobuslarini işlab çiqarişga tayyorgarlik körilayotgandi. Uruş boşlangaç zavod öz faoliyatini vaqtinça töxtatişga majbur böldi.
