NKVD – bir paytlar bu nomni eşitgan odamlar qörquvdan dahşatga tuşgan. 1930-yillarda taşkil etilgan bu taşkilot Stalin boşqaruvi paytida millionlab insonlarning nohaq jazolanişida boş-qoş bölgan. Ayniqsa unga Lavrentiy Beriya rahbar bölgan yillarda mislsiz qatağonlar ötkazilgan.
Fotokollaj: Kun.uzFotokollaj: Kun.uz
XX asrda 69 yil yaşagan SSSRda köplab qatağonlar ötkazilgan. Ularning asosiy qismi mustabid hukmdor Iosif Stalin SSSRni boşqargan paytga töğri keladi. Ana qatağonlarda Stalinning asosiy jazo quroli NKVD edi.
SSSRni 31 yil boşqargan Stalin tarixda eng qonxör hukmdorlardan biri deb ta’riflanadi. Bu bejizga emas. Aynan u hukmronlik qilgan yillarda Yevrosiyoning katta qismida bir neça ön million aybsiz insonlar qamalgan va öldirilgan.
Öşa paytda Stalin qatağonlarini amalga oşiriş uçun SSSRda ikkita qörqinçli taşkilot tuzilgan. Biri GULag (Glavnoye upravleniye lagerey – Qamoqxonalar boş boşqarmasi), ikkinçisi NKVD (Narodniy komissariat vnutrennix del – Içki işlar xalq komissariati). (GULag 1930 yil 1 oktyabr kuni tuzilgan va 1934 yilda NKVD tuzilgaç, uning tarkibiga kiritilgan).
NKVD xodimlari odamlarni hibsga oliş va tergov qiliş bilan şuğullangan bölsa, GULag jazoni ijro etiş muassasasi sifatida mahkumlarni mislsiz azobga giriftor qilgan.
Stalin, NKVD rahbari Yejov (öng tomonda va va Molotov (Stalinning çap tomonida
Foto: alamy.com
NKVD tarixi
Tarix kitoblarida NKVD bundan 86 yil avval, 1934 yil 10 iyul kuni taşkil etilgan deb yozilgan bölsa ham aslida bu taşkilotning tarixi 1917 yilda sodir etilgan oktyabr töntarişiga borib taqaladi.
Rossiyada hokimiyatni qölga olgan bolşeviklar Rossiya imperiyasiga tegişli bölgan barça taşkilotlarni tarqatib yuboradi va ularni qaytadan tuzadi. Yangi hukumatda Rossiya imperiyasi davrida bölgan boş vazir lavozimi ham tugatiladi.
Şundan söng Vazirlar mahkamasining nomi Xalq komissariati deb özgartiriladi. Vazirliklar esa komissariatlarga aylantiriladi. Vazirlarning örnini xalq komissarlari egallaydi.
Ana öşa paytda NKVD RSFSRda içki işlar idorasi sifatida tuzilgan edi. 1923 yilga kelib RSFSR tarkibidagi köplab avtonom hududlar ittifoqdoş respublikaga aylantiriladi.
Şundan söng NKVDning nomi özgaradi va SSSR içki işlar xizmati – OGPU (Obednennoye gosudarstvennoye politeçeskoye upravleniye – Birlaşgan davlat siyosiy boşqarmasi) deb atala boşlanadi.
1934 yil 10 iyul kuni SSSR markaziy ijroiya qömitasi qarori bilan OGPU qayta NKVD deb nomlanadi. Davlat xavfsizligi boş boşqarmasi uning tarkibiga kiritiladi.
Mavzuga oid
1946 yil 22 mart kuni NKVD SSSR içki işlar vazirligi deb qayta nomlanadi. Biroq xalq uni NKVD deb ataşda davom etadi.
Moskvadagi NKVD joylaşgan bino. Stalin vafotidan söng NKVD tarqatib yuborilgaç bu binoga KGB joylaşgan.
Foto: alamy.com
NKVD tarkibi
Öşa paytda NKVD tarkibida köplab boşqarmalar bor edi. Bular:
Davlat xavfsizligi boş boşqarmasi;
Işçi-dehqon militsiyasi boş boşqarmasi;
Çegara va içki qöriqlaş boş boşqarmasi;
Yonğindan asraş boş boşqarmasi;
Axloq tuzatiş lagerlari boş boşqarmasi (Keyinçalik GUlag Glavnoye upravleniye lagerey – Qamoqxonalar boş boşqarmasi deb özgartirilgan);
Fuqarolik holatlarini qayd etiş bölimi;
Ma’muriy xöjalik boşqarmasi;
Moliya bölimi;
Kadrlar bölimi;
Maxsus vakolatli bölim
Öşa paytda NKVDning Moskvada joylaşgan boş qarorgohida qariyb 10 ming kişi işlagan.
NKVD tarkibidagi tuzilmalar orasida Davlat xavfsizligi boş boşqarmasi eng muhim taşkilot edi. Uning tarkibida ham bir qator muhim bölimlar bölgan.
Jumladan:
Maxsus bölim (kontrrazvedka);
Maxfiy siyosiy bölim (siyosiy duşmanlarga qarşi kuraş bölimi);
Iqtisodiy bölim (sabotaj va zararkunandalarga qarşi kuraş bölimi);
Xorijiy bölim (taşqi razvedka);
Tezkor bölim (Partiya va hukumat rahnamolarini qöriqlaş, tintuv ötkaziş, ularni qamoqqa oliş va kuzatuv);
Maxsus bölim (maxfiylikni ta’minlaş va hujjatlarni şifrlaş);
Transport bölimi (Transportdan foydalanib qöporuvçilik qiluvçilarga qarşi kuraş);
Hisobga oliş va statistika bölimi (Tezkor röyxatga oliş, statistika va arxiv) bölgan.
NKVD xodimlari şunday formalarda yurişgan.
Foto: Vikipediya
NKVD rahbarlari
NKVDning yigirma yillik tarixida uç nafar rahbar bölgan. Uning birinçi rahbari Genrix Yagoda edi. Bu odam NKVD xalq komissari sifatida bor-yöği ikki yil işlaydi.
1936 yilda kutilmaganda Yagoda işdan böşatilib, örniga öşa yili 26 sentabrda Nikolay Yejov tayinlanadi. Yagoda SSSR aloqa xalq komissari etib tayinlanadi.
NKVDdan böşatilib boşqa sohada xalq komissari etib tayinlanganida Yagoda Stalinning jazo maşinasidan oson qutuldim deb öylagan bölsa ajabmas. Biroq unday emasdi.
1937 yilda Yagoda qöqqisdan qamoqqa olinadi. Uni Maksim Gorkiy va uning öğlining ölimi va yana boşqa köplab jinoyatlarda ayblaşadi. Qariyb bir yil davom etgan tergovdan söng 1938 yil 15 mart kuni Yagoda otib taşlanadi.
NKVDning birinçi rahbari Genrix Yagoda
Foto: real-vin.com
Yagoda qölga olinganda uning qöliga kişanni şaxsan Yejovning özi taqqan va öşanda bunday taqdir özining boşiga ham tuşişi NKVD rahbarining xayolida ham yöq edi.
NKVDga Yejov rahbar bölgaç SSSR böylab Yagoda davrida boşlangan qatağonlar avjiga çiqadi. Millionlab insonlar davlatga xiyonatda ayblanib, xalq duşmani sifatida jazolanadi. Ularning bir qismi GULag qamoqxona lagerlariga jönatilgan bölsa, boşqalari otib taşlanadi.
Öşa paytda Yejov Stalinga hibsga olişlar va jazolaşlar haqida 15 000 ta murojaat, doklad va sörovnoma olib kirgan.
Garçi «uluğ dohiy»ga sadoqat bilan xizmat qilgan bölsa-da Yejov NKVDda uzoq işlay olmadi. Uning boşiga ham özi hibsga olgan Yagodaning kuni tuşadi.
Salkam ikki yil NKVDni boşqargan Yejovga 1938 yil 8 aprelda boşqa vazifa – SSSR suv transporti komissarligini ham berişadi. Ana şu paytda uning boşi ustida qora bulutlar aylanayotgan edi.
Oradan sakkiz oy ötib 1938 yil noyabrda Yejov NKVD rahbarligidan böşatiladi va Suv transporti komissari vazifasini saqlab qoladi.
NKVDda uning örnini Lavrentiy Beriya egallaydi. Oradan beş oy ötib 1939 yil 9 aprel kuni Yejov qamoqqa olinadi va sud qilinib 1940 yil 5 fevral kuni otib taşlanadi.
Tarix takrorlanadi va bu safar Yejovning qöliga kişanni şaxsan Lavrentiy Beriya taqib, uni xonasidan olib çiqib ketadi.
Yejov va Stalin, 1930-yillar oxiri.
Foto: elpais.com
Lavrentiy Beriya
NKVDning uç rahbari orasida amal kursisida eng uzoq ötirgan şaxs – bu Lavrentiy Beriya hisoblanadi. U bu taşkilotga 15 yil rahbarlik qilgan.
Beriya 1938 yil dekabr oyida NKVD rahbari etib tayinlanadi. U Yagoda davrida boşlangan va Yejov davrida avj olgan qatağonlarni davom ettiradi.
Stalinning eng yaqin odami bölgan Beriya SSSRdagi barça kuçişlatar tuzilmalari, qurolli kuçlari, armiya va qurollaniş tizimini boşqaradi.
Jumladan, Mudofaa, Içki işlar, Milliy gvardiya, taşqi va içki razvedka, KGB kabi qölida qurol uşlaşi mumkin bölgan barça sohalar uning nazoratida edi.
Beriya istalgan vaqtda istagan odamini davlatda xiyonatda ayblab qamoqqa olişi va otib taşlaşi yoki SSSRdagi eng dahşatli qamoqxona lagerlariga yuborişi mumkin edi.
Beriya va Stalin
Foto: gazeta.ru
SSSRda insoniyatga qarşi sodir etilgan jinoyatlarning aksariyati Beriya boşçiligida qilingan. Masalan, Smolensk yaqinidagi Katin örmonida qariyb 20 ming polyak harbiy asirlarining qatl etilişi, Kavkazdagi xalqlar va qrimtatarlarning surgun qilinişi aynan Beriyaning taşabbusi bölgan.
U öz rahnamosi topşirgan eng murakkab vazifalarni sadoqat va sovuqqonlik bilan bajarardi.
Beriya NKVD rahbari bölganida mamlakat böylab bu taşkilotning millionlab ayğoqçilari va çaqimçilari bölgan.
Ularning «vatan uçun qilgan xizmatlari» evaziga har kuni minglab, ön minglab insonlar ustidan çaquv tuşgan, begunoh insonlar hibsga olingan.
Beriya SSSRda joriy qilingan barça orden va medallar, turli mukofotlar bilan «siylangan». Jumladan, u Sotsialistik mehnat qahramoni, 5 marta Lenin ordeni, ikki marta Qizil bayroq ordeni va yana köplab orden va medallar olgan.
Bundan taşqari 1953 yilgaça (Beriya hibsga olinib otib taşlangunça) SSSRdagi juda köplab obektlarga uning nomi bilan atalgan.
Jumladan, bir neçta tuman, şaharça, qişloqlarga, oliy ta’lim muassasasi, köplab köça, zavod va fabrikalarga, kema, stadionga Beriya nomi berilgan.
Lavrentiy Beriya. Bu yuzni körgan har qanday insonning oyoği qaltirab qolardi.
Foto: dailymail.co.uk
Beriya Iosif Stalin vafot etgunça NKVD rahbari bölib qoladi. 1953 yil bahorda «Xalqlar dohiysi» vafot etgaç uni qamoqqa olişadi.
Bir paytlar Yagoda va Yejovning kuni Beriyaning ham boşiga tuşadi. 1953 yilda uning qöliga kişanni Ikkinçi jahon uruşining afsonaviy qahramonlaridan biri marşal Georgiy Jukov taqqan edi. Köp ötmay Beriyani sud qilib otib taşlaşadi.
Şu tariqa NKVDga rahbarlik qilgan va Stalinga tegişli qatağon maşinasining eng muhim murvatlari sifatida millionlab insonlarning qamalib ketişiga va ölimiga sababçi bölgan NKVDning uç rahbarining taqdiri ayançli tugagan.
NKVDni boşqargan Yagoda, Yejov va Beriya. Ularning uçalasi ham otib taşlangan.
Şu tariqa NKVDning haddan ortgan zöravonliklari Stalin vafoti bilan tugadi va yangi rahbar Nikita Xruşçyov davriga kelib odamlar biroz yengil nafas ola boşlaydi.
Keyinçalik, NKVD tarqatib yuboriladi va uning tarkibida bölgan Içki işlar vazirligi, davlat xavfsizlik xizmati va boşqalar alohida taşkilotga aylantiriladi.
