Iqtisodiy omil
Mustaqillikdan keyin neft va tabiiy gazning yirik eksportchilari – Qozog‘iston va Turkmaniston uchun Yevropa Ittifoqi, Xitoy va Rossiya bozorlari ustuvor bo‘lgan. Chunki Markaziy Osiyo mamlakatlarida katta miqdorda yonilg‘i resurslarini iste’mol qilish va xarid qilish imkoniyati bo‘lmagan. Rossiya, Xitoy va Yevropa Ittifoqiga a’zo mamlakatlar – Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekistonning ham asosiy savdo-sotiq va investitsiya sheriklari hisoblanadi. Tabiiyki, tashqi savdodagi bunday nomutanosiblik davlatlar kesimida xalqaro aloqalarga nisbatan turli strategiyalar qo‘llashga sabab bo‘lib keladi.
Xususan, O‘zbekiston misolida joriy yilning o‘tgan 10 oyligini tahlil qilsak, tashqi savdo aylanmasida mintaqa davlatlarining umumiy ulushi 11,6 foizni tashkil etadi. Qozog‘istonda esa bu ko‘rsatkich – 5,4 foiz. Ya’ni mintaqaning hech bir davlati uchun boshqa biri asosiy iqtisodiy hamkor mamlakat emas va mintaqa iqtisodiyotlari haligacha xomashyo resurslari eksportiga bog‘lanib qolgan.
Shuningdek, iqtisodiy qonunchilik tizimida ham farqli jihatlar ko‘p. Eng avvalo, Qozog‘iston va Qirg‘iziston Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga a’zo. Shu sababli o‘zlarining tashqi iqtisodiy siyosatini erkin belgilay olmaydi. O‘zbekistonda esa proteksionizm darajasi juda yuqori. Bu – qo‘shni mamlakatlardan mahsulot olib kirishni sezilarli darajada qimmatlashtiradi.
Tashqi geosiyosiy bosim
Markaziy Osiyodagi integratsiyaga ta’sir qiladigan tashqi omillar ham mavjud. Mintaqani bir qator kuch markazlari – Rossiya, Xitoy, AQSh, Yevropa Ittifoqi, Eron va Turkiya manfaatlari to‘qnashgan “ko‘p tomonlama raqobat o‘chog‘i” deyish mumkin.
Xususan, yaqin o‘tmishda Markaziy Osiyo davlatlari bilan yagona sotsialistik blokda bo‘lgan Rossiya va global liderlikka intilayotgan Xitoy mintaqa mamlakatlarining birlashishini istamaydi. Ular bu yerdagi bozorlarni qo‘ldan chiqarmaslik va o‘z siyosiy ta’sir doirasini yanada kengaytirishdan manfaatdor.
Turkiy davlatlar ittifoqini tuzishga urinayotgan Turkiya esa integratsiya jarayonida o‘zi ham ishtirok etishni va yangi ittifoq rasmiy Anqara atrofida vujudga kelishini istaydi.
