Ikkiga bölingan Möğuliston: Çingizxon avlodlari bugun qanday yaşayapti?

Çingizxon savodsiz bölsa-da, eski uyğur yozuvini öz imperiyasining yozuvi sifatida qabul qilgan. 1930 yillarda lotin alifbosiga ötgan Möğul xalq respublikasi yozuvini 1941 yildan kirill alifbosiga almaştirdi. Mamlakat suvereniteti 1987 yilgaça köplab davlatlar, jumladan, AQŞ tomonidan tan olinmadi. 1990 yilda demokratik inqilob sodir böldi, 1991 yilda mamlakat nomi Möğuliston Xalq Respublikasidan Möğulistonga özgardi.

Bugungi Möğuliston: boşqaruv

Davlatni töğridan töğri va yaşirin ovoz beriş yöli bilan 4 yil muddatga saylanadigan prezident boşqaradi va unda yana bir muddatga qayta saylaniş huquqi qoladi.

Prezident, şuningdek, mamlakat qurolli kuçlarining oliy boş qömondoni hamdir. U yöqligida davlat boşliği funksiyalarini Buyuk Davlat Xurali raisi bajaradi. Bu xuddi özimizdagi Oliy Majlis Senati raisidek lavozim.

Pul birligi va oylik maoşlar

Möğulistonning yalpi içki mahsuloti Özbekistonnikidan 5 barobar kam – 16 mlrd dollar atrofida, şunday bölsa-da, möğul xalqi bizdan ikki barobar boyroq: jon boşiga YaIM 5 ming dollarga yaqinni taşkil etadi.

Pul birligi möğul tugrigi. 1 tugrik 3,5 özbek sömiga teng. Möğulistonda tangalar muomalada yöq, faqat qoğoz kupyuralar işlatiladi. Örtaça oylik iş haqi yillik 24 million tugrik yoki oylik 580 AQŞ dollari atrofida. Eng kam maoş örtaça 143 AQŞ dollari bölsa, eng yuqori oylik taxminan 2518 dollarga teng.

Aholining çorak qismi 330 dollargaça, yarmi 1650 AQŞ dollarigaça hamda qolgan 25 foizi 1650 dollardan köproq maoş oladi. Mamlakatda yaşaş uçun oyiga örtaça 800 AQŞ dollari yetadi.

Hukumat va xususiy sektordagi iş haqlarini soliştirsak, davlat xodimlari xuddi şu lavozimda işlaydigan nodavlat xodimlardan 18 foiz köproq maoş olişadi. Erkaklarga xuddi şu işni bajaradigan ayollardan 8 foiz köproq oylik iş haqi yoziladi. Eng köp maoşlar moliya, arxitektura, biznes, savdo va marketing sohalarida bölsa, eng kamlari quriliş, transport va mehmonxona xizmatlarida beriladi.

Iqtisodiy faollik 58 foiz atrofida, işsizlik darajasi esa 6 foiz atrofida. Bu mamlakatda har öninçi odam işsiz, degani.

Demografik körsatkiçlar

3,5 millionga biroz yetmayotgan möğulistonliklarning 95 foizi möğul millatiga mansub bölib, aholi yiliga 40-50 ming nafarga köpayadi. 1 kişi vafot etsa, 4 çaqaloq tuğiladi. Yanada aniqroq aytadigan bölsak, har soatda 10 nafar çaqaloq tuğiladi. Har ikki soatda esa 5 nafar möğulistonlik hayotdan köz yumadi.

Örtaça umr köriş yoşi – 68,3 yil. Bu Birlaşgan millatlar taşkiloti me’yoriga köra 71 yoş deb belgilangan global darajadan past.

55 foizga yaqin aholi tibet buddizmiga, 3 foizga yaqin qozoq va tuva turkiylari islom diniga, 2 foiz atrofidagi möğullar milliy şamanizmga, 3 foizga yaqin ruslar va boşqa millatlar xristian diniga e’tiqod qilişsa, qolgan aholi heç qaysi din yoki aqidaga amal qilmaydi.

Möğuliston mis, kömir va oltin kabi muhim tabiiy resurslarga ega. Qazib olingan foydali qazilmalarning asosiy qismi eksport qilinadi. Qolaversa, keyingi yillarda ayrim xorijiy kompaniyalar bu resurslarni qazib oliş va qayta işlaşga katta sarmoya kiritmoqda. Mamlakat iqtisodiyoti sobiq ittifoq imzosidagi kommunistik tuzumdan kapitalizmga ötganidan biroz inqirozli davrni boşdan keçirib, yaxşilana boşlagan. Aholi asosan qişloq xöjaligi va çorvaçilik bilan kun keçiradi.

30 milliard dollardan ortiq taşqi qarzi bilan mamlakat 145 ta davlat antireytingida 81-örinda turadi. Keling, endi Möğulistonning boşqa soha va yönalişlardagi reytinglarini körib çiqsak.

Reytinglar

Möğuliston:

• Pasport indeksi reytingida 78-örinda. U yerliklar 61 davlatga vizasiz kiriş huquqiga ega. Jumladan, Özbekistonga ham. Özbekistonliklar uçun ham mamlakat 2022 yildan vizasiz rejim joriy qildi.
• Demokratiya indeksida 6,48 ball bilan 167 davlat orasida 61-örinda.
• Eng korrupsiyalaşgan davlatlar reytingida 180 davlat içida 113-örinda – 33 ball.
• Matbuot erkinligi böyiça 180 ta mamlakat örtasida tuzilgan röyxatda 88-örinda.
• Yöl sifati böyiça 2019 yilda tuzilgan 141 ta davlat reytingida 112-örinni egallagan.
• 10 foizli inflatsiya bilan esa dunyoning 186 davlatidan 150-örnida turibdi.

Poytaxt Ulan Batorning ekologik muhiti yomon darajada bölib, dunyoning eng ifloslangan şaharlari beşligiga kiradi. Şu sababli Möğuliston prezidenti taşabbusi bilan çöllaniş va ifloslanişga qarşi kuraş böyiça “Milliard daraxt” milliy harakati yölga qöyilgan va hokazo.

Qiziqarli faktlar

Ulan Bator sözi möğulçadan “alvon botir”, “qizil bahodir” deb tarjima qilinadi. Ulan Bator – alvon botir. Biri möğulça, biri özbekça söz. Körib turganingizdek, bu möğullar va turkiylar uyğunligidan kiçik bir element xolos.

Ulan Bator – dunyodagi köçmançilar yaşaydigan yagona poytaxt şahar. Möğuliston osmoni yilning 260 kunidan ortiq muddatida oçiq bölib, u “moviy osmon mamlakati” deyilsa-da, poytaxt Ulan Bator dunyoning eng sovuq poytaxti hamdir. Şaharda 50 darajagaça sovuq kuzatilişi mumkin. Va bu yoğingarçiliksiz şaharda doim quruq va izğirinli havo hukmron böladi.

Möğuliston aholisining törtdan bir qismi köçmançilar bölib, ular möğulça gerlarda yaşaşadi. Heç qanday manzil, kadastr hujjatlari yoki yer soliqlarisiz şartta uylarini yiğiştirib, tuya va otlarga ortib, özlariga qulay bölgan joyda joylaşib istalgança yaşayverişadi.

Ger bu – barça turkiy va möğul xalqlari tarixan foydalanib kelgan ötovlar bölib, uni boşqa tillarda “yurta” ham deyişadi. “Yurta” turkiy “jurt”, aniqroği “yurt” sözidan olingan.

Möğul xalqining mehmondorçilik madaniyati juda kuçli. Ular köpinça mehmonlarni bir piyola "ayrag" bilan kutib olişadi. Bu fermentlangan ot suti bölib, mezbon uzatgan bir piyola ayragni rad etiş hurmatsizlik belgisi hisoblanadi.

Dunyo sayyohlari, asosan, çöl va toğ safarlari uçun mamlakatga taşrif buyurib, eng gavjum sayyohlik markazlaridan yana biri Ulan Batordan 50 km şimolda qurilgan milliy qahramon Çingizxon yodgorligidir. Ot ustida tasvirlangan imperator haykalining balandligi 40 metr, bu 12 qavatli bino balandligiga teng. Haykal körinişidagi imorat 2008 yil Çingizxon tavalludining 800 yilligiga 4 million dollar evaziga qurilgan.

Möğuliston haqiqatan ham köp göşt yeydigan mamlakat. U yerda otlar odamlardan 13 baravarga, qöylar soni esa 35 baravarga köp. Istalgan taom göşt bilan pişiriladi. Özidan ortganini taşqariga ham sotadi. Bu yilning özida Möğuliston Özbekistonga ham 500 tonna göşt va sut mahsulotlari eksport qilgan.

Osiyodagi eng yirik Gobi çöli 70 million yil oldin yaşagan dinozavrlar qoldiqlariga eng boy hudud hisoblanib, u yerni 1920 yilda amerikalik tadqiqotçi va paleontolog Roy Çapman Endryus kaşf qilgan. Bundan taşqari Möğuliston tabiati Oltoy toğlari, qor qoploni, gobi ayiği, yovvoyi Baqtriya tuyasi va yovvoyi otlari bilan ham maşhur.

Möğullar qişda ham muzqaymoq iste’mol qilişni yaxşi körişadi. Havo sovuqligidan muzqaymoqlar heç qanday muzlatkiçlarsiz, qoğoz qutilarda sotiladi. Muzqaymoq ilk marta möğul otliqlari tomonidan ixtiro qilingan degan qaraşlar ham yöq emas. Qadimda köçmançilar uzoq safarlarga hayvon içaklarida töldirilgan sut mahsulotlarini taşişgan. Muzlaş va otning tebranişi natijasida içak idişda muzqaymoqqa öxşaş modda paydo bölgan. Bu keyin Xitoyga, Marko Pologa, keyin esa Italiyaga yöl olgan bölişi ehtimoli bor.

Möğulistonda xuddi Özbekistonning janubiy mintaqalaridagi kabi tomoqdagi ovoz bilan doston va xalq qöşiqlarini kuylovçi baxşilar bor. Ular bir vaqtning özida tomoq va burun orqali qöşiq aytiş texnikasidan foydalanib, ikki xil tovuş çiqarişadi.

Möğul kuraşi haqida afsona

Möğullarda bex nomli milliy sport turi bor. U Möğulistonda yaşovçi tuva turkiylarining tilida “xuraş”, ya’ni “kuraş” deyiladi. Bex faqat erkaklar sport turi hisoblanib, u turli musobaqalar, töy va marosimlarda uyuştiriladi. Xuraşning boşqa milliy kuraşlardan farqi uning sport libosida bölib, yaktak faqat ikki qöl va kurakni yopadi.

Körinişidan biroz ğalati tuyuladigan bu sport kiyimining antiqa tarixi bor.

Afsonalarga köra, qadimgi möğullar yurtida kuragi yerga tegmaydigan bir bahodir paydo böladi. Mamlakatdagi barça polvonlarni yengib bölgaç, u pahlavonning ayol kişi ekani yuzaga çiqadi. Şundan söng, bexçining erkak kişi ekani bilinib turişi uçun yaktakning oldini oçiq holda qoldiriş tartibi kiritiladi. Qiziq-a? Bu şunçaki kuraş emas, or-nomus kuraşi.

Möğul yigitlari kiçikligidan bex kuraşi bilan şuğullanişadi. Yengilişni qabul qiliş juda oğir. Kuraşda yenggan polvon an’anaga binoan, ikki qölini ikki yonga kötarib, burgut raqsini ijro etadi va bu harakatlar polvonning haqiqiy möğul öğloni ekanining bir isboti, ifodasi va belgisi hisoblanadi.

Ikkinçi Möğuliston

Içki Möğuliston. Möğuliston va Xitoy örtasidagi bu yirik hudud 13-asrda möğullar kelişidan oldin janubda xitoylik dehqonlar va şimolda köçmançi qabilalar tomonidan navbatma-navbat nazorat qilingan. Xitoyga kiriş darvozasi sifatida körilgan bu mintaqa asrlar davomida strategik ahamiyatga ega edi. Şu sababli Xitoy uni heç qaçon boşqa birovlarga berib qöymaslik harakatida bölgan.

Içki Möğuliston allaqaçon uç marta Xitoydan ajralib çiqişga uringan. Birinçi uriniş 1911 yilda Möğuliston Xalq Respublikasi mustaqilligi e’lon qilinganida, ikkinçisi 1937 yilda Xitoyni yapon qöşinlari bosib olganida bölgan. Ammo Içki Möğuliston uzoq vaqt davomida mustaqil davlat sifatida mavjud bölmadi. Bor-yöği 1945 yil 9 sentabrdan öşa yilning 6 noyabrigaça u yerlar de-fakto Yaponiyaga qaram bölgan qöğirçoq davlat bölib, Ikkinçi Jahon uruşi tugaganidan keyin tan olinmasdan Xitoyning avtonom viloyatiga aylantirildi.

Hozirda Içki Möğuliston avtonom viloyatining aholisi 25 mlnga yaqin bölib, Möğuliston davlatidan 7 baravarga köp. Biroq aholining asosiy qismi xitoy millatiga mansub bölib, bu mintaqada 17 foiz aholi möğullardir. Şunda ham Içki Möğulistondagi möğullar Möğulistondagilardan qariyb 1,5 baravarga köp.

Agar Içki Möğuliston mustaqil davlat bölganida, 1 mln 183 ming kvadrat kilometr hududi böyiça sayyoramizning eng yirik 25 ta davlati röyxatiga kirib, Janubiy Afrika va Kolumbiya örtasida 25-örinni egallar edi.

Agar ikki Möğuliston qöşilganida, “Katta Möğuliston” sayyoramizning 10 ta eng yirik davlatlaridan biri bölardi. Hozirda bu avtonom viloyat Xitoy hududining 12 foiz qismini egallaydi.

Muallif: Sardorbek Usmoniy
Tasvirçi va montaj ustasi: Şohruzbek Abduraimov