“Ryazan möjizasi” nega barbod bölgandi? - sovetlarga dars bölmagan reja belgilaş va uning ayançli yakuni

Xruşçyov gapini tugatgandan söng darhol Ryazan viloyati (oblasti) partiya qömitasining birinçi kotibi (amalda viloyat rahbari) Aleksey Larionov sözga çiqadi. U mamlakat rahbarining göşt yetiştirişni köpaytiriş haqidagi gaplarini qöllab-quvvatlab, nutq sözlaydi.

Larionov sözining oxirida özi boşçilik qilayotgan Ryazan viloyatida göşt yetiştirişni uç yilda emas, bir yilda uç baravar köpaytirişni (!) va’da beradi.

Amalda göşt yetiştirişni uç yilda uç barobar oşirişning iloji yöqligini hamma tuşunib turgan joyda, Larionovning va’dasi quruq gapdan boşqa narsa emasdi.

Zalda ötirgan köplab vakillar ham Ryazan viloyati obkomi aravani quruq olib qoçayotganini fahmlab turardi. Şunday bölsa ham, butun zal oyoqqa turib, Larionov şa’niga qarsakbozlik qiladi.

Oxir-oqibat Larionov boşlagan “Ryazan tajribasi” özini oqlamaydi va u tösatdan vafot etadi. Rasmiy ma’lumotlarga köra, Ryazan obkomi yurak xurujidan ölgan. Biroq hodisadan xabardorlar u özini otganini aytişgan.

Va’daboz Larionov

Aleksey Larionov 1907 yilda tuğilgan bölib, u ilk jiddiy rahbarlik lavozimiga 1938 yilda, Leningraddagi rahbar kadrlar yetiştiruvçi institutni bitirgandan söng tayinlangan.

Öşanda uni Yaroslavl viloyatiga yuborişadi. Larionov avvaliga Yaroslavl şahrini, söng 1946 yilgaça Yaroslavl viloyatini boşqaradi. Öşa yili uni Moskvaga çaqirib olişadi va ikki yil markaziy qömitaning kadrlar bölimida işlaydi.

1948 yilda Larionov Ryazan viloyati partiya qömitasining birinçi kotibi etib tayinlanadi va 1960 yildagi vafotigaça şu viloyatni boşqaradi.

Xruşçyovning göşt rejasini uç yilda uç barobar oşiriş haqidagi gapini qöllab nutq sözlaganda Larionov Ryazanda qariyb 10 yil işlab qöygan va ikkita Lenin ordeni olişga ulgurgan edi.

Larionovni yaqindan taniydiganlar öşanda uning niyati Ryazanda “natija körsatib” Xruşçyovning işonçini qozoniş va şu yöl bilan Moskvaga işga qaytiş bölganini aytişgan.

Yiğilişda Xruşçyovni qöllagani uçun uni Moskvadagilar munosib taqdirlaşadi. 1957 yil fevralida ikkinçi Lenin ordenini olgan Larionovga öşa yili avgust oyida uçinçi Lenin ordenini topşirişadi.

U sovet davlati tarixida bir yilda ikkita Lenin ordeni olgan yagona şaxs bölsa ham ajabmas.

“Ryazan möjizasi”

Mamlakat rahbari oldida katta va’dalarni bergan Larionov haqida markaziy gazetalar bir neçta maqola e’lon qiladi va uni maqtab çiqişadi. “Ryazan tajribasi” degan iborani birinçi marta öşa gazetalar qöllagan edi.

Xruşçyov yiğilişda gapirganidan köp ötmay, 1958 yil örtalarida ittifoqdoş respublikalar va Rossiyaning turli viloyatlari rahbarlariga uning nomidan xat jönatiladi. Xatda 1959 yil oxirigaça göşt yetiştirişni sezilarli oşiriş topşiriği qöyilgan edi.

Larionov Ryazanga qaytgaç viloyatdagi vaziyat bilan tanişib çiqadi, biroq bir yil içida göşt yetiştirişni bir barobarga oşirişning ham iloji yöqligi ma’lum böladi.

Öşa paytda viloyat har yili 50 ming tonna göşt yetiştirar, endi şuni 150 ming tonnaga yetkazişi kerak edi. Obkom vaziyatdan çiqiş uçun çora qidira boşlaydi. Axir kimsan, şaxsan mamlakat rahbariga va’da berilgan.

1959 yilda Larionov işga kirişadi. Avvaliga fermalarda saqlanayotgan barça bördoqi hökizlarni söydiradi. Söng zotdor va sut beruvçi sigirlar, hatto yoş buzoqlargaça söyilib, göştga topşiriladi. Lekin ular 150 ming tonnalik reja uçun urvoq ham bölmaydi.

Oxirida aholi qölidagi çorva mollariga çang solinadi. Avval obkomning “Hukumatning göşt yetiştirişni köpaytiriş haqidagi qaroriga asoslanib aholidan oşiqça çorva mollarini xarid qiliş haqida”gi qarori çiqariladi. Söng odamlarning qöliga kvitansiya berib, çorva mollari olib ketiladi. Aholiga qöllaridagi kvitansiyani keyinroq naqd pulga almaştirib berişlarini aytişadi.

Öşanda mollarini sotişga rozi bölmaganlarga “Vatan oldidagi burç” haqida va’z aytib, sigirlar va buzoqlar tortib olinadi. Biroq reja bajarilmaydi.

Şunda Larionov viloyatdagi barça mablağlarni qöşni viloyatlardan çorva mollarini sotib olişga jalb qiliş haqida buyruq beradi. Hatto maktab, boğça va kasalxonalarni ta’mirlaş hamda yangilarini quriş uçun ajratilgan mablağlar ham şu işga jalb qilinadi.

Oqibatda bir yil davomida Ryazan viloyatida bironta ijtimoiy obekt qurilmaydi, eskilari ta’mirlanmaydi. Boşlab qöyilgan qurilişlar çala holda qolib ketadi.

Oxirida Larionov bir qator qöşni viloyat rahbarlari bilan boğlanadi va ulardan öziga göşt sotişlarini söraydi. Ayrimlari rozi böladi, boşqalari rad etadi.

1959 yil 12 dekabr kuni Larionov Moskvaga viloyat va’dani bajarganini, 1958 yildagiga nisbatan uç barobar köp, jami 150 ming tonna göşt topşirganini ma’lum qiladi.

Şunda Moskvadagilar unga Ryazan viloyati göşt yetiştirişni yanada oşirsa va 1960 yilda 180 ming tonnaga yetkazsa “nur ustiga a’lo nur” bölişini aytadi. Katta rahbarlarning yumşoq ohangdagi bunday buyruqlariga Larionovning xöp deyişdan özga çorasi yöq edi.

Oradan qariyb ikki hafta ötgaç, 1959 yil 25 dekabr kuni Moskva Larionovga birdaniga ikkita mukofot beradi. Biri “Sotsialistik mehnat qahramoni” unvoni, ikkinçisi Lenin ordeni edi. Bu uning törtinçi Lenin ordenini olişi edi.

“Şarning yorilişi”

1960 yil Larionov uçun juda oğir keladi. Viloyatda 180 tonna göşt yetiştiriş uçun heç narsa, na çorva, na pul qolmagan edi. Bir yil avval davlatga topşirilgan göştning puli odamlardan sotib olingan çorva mollari uçun tölangan, kassalar böm-böş edi.

Larionov kuzgaça sir boy bermaydi. Özini jon kuydirib işlayotganday qilib körsatib yuraveradi. 1960 yil 11 iyul kuni unga “Mehnat jasorati uçun” medali ham topşiriladi.

Larionov 1960 yil uçun viloyatga ajratilgan pullarni sarflab, sentabrgaça bir amallab davlatga 30 ming tonna göşt topşiradi. Uyoğiga “kuçi” yetmaydi.

Öşa paytda viloyatdagi vaziyat juda yomonlaşadi. 1959 yildagi göşt rejasi tufayli jabrlanganlar köp edi. Ular 1960 yil bahor va yozda tuzuk-quruq işlaşni xohlaşmaydi.

Oqibatda viloyatda göşt tayyorlaşdan taşqari ğalla va boşqa ekinlarni yetiştiriş ham keskin kamayadi. Sentyabr oyiga borib, “ğalvir suvdan kötarila boşlaganda” Ryazan viloyatidagi holatni yaşirişning iloji bölmay qoladi. Larionov qattiq jazolanişi aniq edi.

Unga rahm qilişsa, uzoq muddatga qamalardi. Keskinroq jazo berişsa, otuvga hukm qilinişi ham mumkin edi.

Ryazandagi salbiy holat Moskvadagilarning ham quloğiga yetadi. Viloyatdagi vaziyatni taftiş qilişga tadorik boşlanadi. Ana şunday kunlardan biri Larionov tösatdan vafot etadi. Öşanda u 53 yoşda edi.

Mahalliy gazetada uning yurak xuruji tufayli vafot etgani yozilgan bölsa-da, hodisa tafsilotlaridan xabardor kişilar u özini öqotar qurol bilan otganini aytişgan.

Larionov joniga qasd qilgandan söng Ryazandagi işlar tekşirib köriladi va zörma-zöraki reja bajarişning salbiy holati oşkor böladi. Unga berilgan “Sotsialistik mehnat qahramoni” unvoni bekor qilinadi.

Moskva Ryazandagi salbiy işlar uçun boşqa bir “aybdor”ni topadi. KPSS markaziy qömitasining Rossiya böyiça byurosi raisining örinbosari Averkiy Aristov öz lavozimidan ozod qilinadi va Polşaga elçi qilib yuboriladi.

“Ryazan möjizasi” 1960-yillar boşlaridan hokimiyat uçun zimdan harakat boşlagan Brejnevga qöl keladi. U 1964 yilda Xruşçyovdan hokimiyatni tortib olganda sobiq rahbarni aynan Ryazan viloyatida sodir bölgan işlar uçun ham ayblagan edi.

SSSRdagi “reja” topşiriğining salbiy oqibatlari

Garçi Brejnev Xruşçyovni ağdarib “taxt”ga ötirgan paytda sobiq rahbarni uddalab bölmas rejalar tufayli ham ayblagan bölsa-da, keyinçalik uning özi ham şu yöldan ketdi.

Tuzum Xruşçyov davrida qanday bölsa, Brejnev davrida ham özgarmaydi va yildan yil sanoat korxonalari hamda qişloq xöjaligiga mahsulot tayyorlaş rejasi oşirib boriladi.

Oqibatda turli korxonalar, kolxoz va sovxozlar özlariga berilgan topşiriqlarni bajara olmay, Moskvadan belgilangan rejalarni qöşib yoziş bilan töldirişga ötadi. Bunday iş SSSR parçalanib ketgunça davom etadi.

Larionov bilan Ryazanda bölib ötgan iş Özbekistonda Şarof Raşidov bilan ham sodir bölgan. Brejnev hokimiyat tepasiga kelgan paytdan boşlab har yili Raşidovdan Özbekistonda paxta yetiştirişni oşirişni talab qilib boravergan.

Kimsan, dunyoning yarmini zir titratib turgan davlat rahbariga yöq deyişning mutlaqo iloji yöq edi. Oqibati hammaga ma’lum, Şarof Raşidov yurak xurujidan vafot etadi. Özbekistonliklar esa Moskvaga minglab jon, nohaq tökilgan qon va respublikadan taşib ketilgan boyliklar bilan tovon tölaşadi.

Öşanda Moskvadagilar butun ittifoq böylab qöşib yoziş avj olgan holda, “Paxta işi” bahonasida faqat özbekistonliklarni jazolaşadi. Bu nohaqlik edi.

Golivanov işida ham, Raşidov bilan boğliq vaziyatda ham Kremldagilar belgilanayotgan rejani bajarib bölmasligini juda yaxşi bilişardi.

Biroq nohaqlik ustiga qurilgan tuzum aksariyat hollarda ijroçilarga amallab bölmaydigan işni topşirar, oxirida mahalliy rahbarlarni rejalarni bajarmaslikda yoki qöşib yozişda ayblab jazolardi.

Töğri, Larionov va Raşidov jazolanişmagan. Biroq ularning har ikkalasi ham vafot etmaganda, katta ehtimol bilan jazolanardi. Çunki xalqimizning boşidan ötdi, Raşidovdan keyin heç kimga şafqat qilinmadi.

Gdlyan va Ivanovning manfur tödasi (ularni boşqaça nom bilan atab bölmaydi) 1988 yilda köplab mahalliy rahbarlar bilan birga, hatto Özbekiston rahbari Inomjon Usmonxöjayevni ham hibsga oladi va u 12 yilga qamaladi. (U 1990 yilda ozod qilingan)

Reja topşiriği va Larionov hodisasi adabiyotda

Larionov bilan sodir bölgan hodisa adabiyotga ham köçgan. Jumladan, Aleksandr Soljyenitsin hikoyalaridan birida viloyatlardan birining obkomi bölgan Knorozov obrazida, yozuvçi Vsevolod Koçetov “Obkom sekretari” romanida, N.Şundik va B.Mojayev öz asarlarida Larionov bilan sodir bölgan voqeani boşqaça tarzda yozib çiqişgan.

Şuningdek, göşt yetiştiriş rejasining salbiy oqibatlari haqida Çingiz Aytmatovning “Qiyomat” romanida ham yozilgan. Qozoğistondagi viloyatlardan biri göşt yetiştiriş rejasini bajara olmaydi va uni çöldagi sayğoqlar hisobidan töldirişga qaror qiladi.

Romanning asosiy qahramonlaridan biri Avdiy Kallistarov tasodifan sayğoq ovlaş uçun yollangan jamoaga qöşilib qoladi. Birinçi kun ötkazilgan qirğinbarotdan söng u jamoadan bu işni töxtatişni va tavba qilişni söraydi. Şundan söng yigit mast bölib qolgan sayğoq ovçilari tomonidan öldiriladi.

Çingiz Aytmatov asar qahramonining ölimini aynan sayğoq ovi bilan boğlab, sovet tuzumining reja topşiriği qöyiş va uni har yil oşirib boriş siyosatini tanqid qilgandi.

Bundan taşqari, adib “Qiyomat” romanida qirğizistonlik çöpon Böston Örkunçiyev tilidan SSSRda rejalarning har yil oşirib borilişi va çöponlarga bajarib bölmaydigan topşiriqlarning qöyilişini ham tanqid qilgan.

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.