“Imperiyalar qabristoni” – nega yirik davlatlar Afğonistonni böysundira olmagan?
|16:34 / 28.04.202631 59510 min
Sönggi 50 yilda afğonlarday qiynalgan xalq bölmasa kerak. Bu muddatda ularning uyida bir kun ham tinçlik bölmadi. Avvaliga sovet armiyasi bostirib kirib, 10 yil jang qildi. Keyin toliblar paydo böldi va fuqarolar uruşi boşlandi. 2001 yilda Afğonistonga AQŞ harbiylari kiritildi. Amerikaliklar toliblarga qarşi 20 yil jang qildi va oxir-oqibat ular ham Afğonistonni tark etdi.
Afğoniston tarixiga qaralsa, bu yurt tarixda köplab sarkardalar tomonidan egallangan, imperiyalar tarkibiga kirgan.
Jumladan, Ğaznaviylar, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Xorazmşohlar, Çingiziylar, Temuriylar davlatlarining bir qismi bölgan. Afğonistonga bir muddat Şayboniylar ham egalik qilgan.
Şuningdek, öz yurtiga siğmagan Bobur 1504 yilda Afğonistonni egallab, uni 20 yil boşqaradi. Söng Hindistonni egallaydi. Öşanda afğon qabilalari Boburga hind yurtini zabt etişda yordamlaşadi.
Boburiylardan söng afğonlar yurtini Safaviylar davlati egallaydi va bir neça asr hukmronlik qiladi. Öz davrida yuqorida nomlari keltirilgan imperiyalar afğonlarni qiyinçilik bilan böysundirgan.
Masalan, möğullar qöşini hozirgi Afğoniston hududiga yetib kelganda Bomiyon vodiysida qattiq qarşilikka uçraydi. Natijada Çingizxonning nabirasi öldiriladi.
Bundan ğazablangan möğullar vodiy aholisini butunlay qirib taşlaydi va ularning örniga öz odamlarini joylaştiradi. Bugun Afğonistonda yaşovçi hazora millati öşa möğullarning avlodlari hisoblanadi.
Şuningdek, bir paytlar Amir Temur ham afğonlarni böysundirişda qiyinçiliklarga duç kelgan. Rivoyatlarga köra, afğonlar bir neça marta Amir Temur qoldirgan qömondonni öldirişgan, qöşinni qirib taşlaşgan.
Afğonlarning bosqinçilarga qarşi kuraşi mintaqaga Britaniya harbiylari kirib kelganidan söng yanada avj oladi. Afğonlar “ğayridinlar” qöl ostida yaşaşni istamaydi va inglizlar bosqiniga munosib qarşilik körsatadi.
Keyinçalik, 20- va 21-asrlarda afğonlar yana ikkita yirik davlat, SSSR va AQŞ bosqinida ham mardona himoyalanadi.
Afğon davlatining taşkil topişi
18-asr boşlarida hozirgi Afğoniston tarkibiga kirgan hududlar Safaviylar davlati va Buxoro xonligi tarkibida edi. Safaviylar davlati zaiflaşgaç Qandahor va Hirot mustaqil böladi.
Mavzuga oid
Buxoro xonligi zaiflaşgaç özbeklarning yarim mustaqil Balx xonligi taşkil topadi. Mamlakat şarqida esa puştunlar boşqarib turgan Qandahor kuçayib boradi va Safaviylar davlatiga qarşi yurişlar qiladi.
1747 yilda Qandahorda hokimiyat Hotakiylardan puştunlarning Durroniy sulolasiga ötadi. Şundan söng ularning qömondoni Ahmad Şoh Durroniy Peşavor, Hirot, Kobul kabi mustaqil hududlarni böysundiradi va markazlaşgan Afğon davlati taşkil topadi.
Öşa paytlarda Hindistonning ança qismini egallab olgan Britaniya imperiyasi Afğonlar davlatiga ham xavf sola boşlaydi.
Britaniya imperiyasiga taslim bölmagan Afğoniston
Bir neça asr davomida Hindistonning turli hududlarini asta-sekinlik bilan egallab kelgan inglizlar 1857 yilda Boburiy hukmdorlarning sönggisi Bahodir Şoh Zafarni taxtdan ağdaradi.
Şundan söng ular ğarb tomonga siljib keladi va afğonlar bilan töqnaşadi. Bir neçta oğir janglardan söng inglizlar puştun qabilasi yaşaydigan hududning bir qismini bosib oladi. Söng afğonlarning qolgan hududini bosib olişga urinadi.
Britaniya imperiyasi va afğonlar örtasidagi birinçi uruş 1839-1842 yillar oraliğida, ikkinçi uruş 1878-1880 yillarda bölib ötadi. Bu uruşlarda Britaniya armiyasi ğalaba qozonadi, biroq inglizlar baribir Afğonistonni töliq egallaşga muvaffaq bölolmaydi.
Şundan söng ular 1893 yilda Afğoniston bilan çegara masalasida kelişuv imzolaydi. Öşanda Britaniya tomonidan muzokaralarda Mortimer Dyurand iştirok etadi va afğonlar bilan kelişuv imzolaşda asosiy rolni bajaradi.
Şu sababli Afğoniston va Britaniya Hindistoni örtasida tortilgan çegara uning nomi bilan “Dyurand çiziği” deb atalgan.
Öşanda tomonlar uzunligi 2 640 km bölgan çegara çiziğining qayerlardan ötişi böyiça kelişuvga erişadi. Biroq bu kelişuv afğonlarning zarariga işlaydi.
Çunki çegara Mortimer Dyurand taklif etgan çiziq böylab ötgandan söng afğonlarning puştun qabilasi yaşab kelayotgan hududning katta qismi Britaniya qöl ostiga ötib ketadi.
Boşqa tomondan öşa paytda dunyodagi eng qudratli davlatlardan biri bölgan Britaniya imperiyasini muzokara stoliga ötirişga majbur qiliş va öz mustaqilligini saqlab qoliş afğonlar uçun yutuq edi.
1917 yilda Rossiyada Fevral va Oktyabr töntarişlari bölib ötadi. Imperator Nikolay Ikkinçi avvaliga taxtdan quviladi, söng qatl etiladi. Hokimiyat sovetlar qöliga ötadi.
Şundan söng sovet Rossiyasi Markaziy Osiyoni qöldan çiqarmaslik maqsadida Afğonistonni bufer zona sifatida köra boşlaydi va bu davlat bilan döstona aloqalar örnatişga urinadi.
Boşqa tomondan inglizlar ham Afğoniston orqali Markaziy Osiyoga kirib kelişni rejalaştiradi va 1919 yilda afğon yerlariga yana hujum qiladi.
Afğoniston va Britaniya örtasidagi uçinçi uruşda ham afğonlarning qöli baland keladi. Şundan söng Omonullaxon Afğonistonni mustaqil davlat deb e’lon qiladi. Britaniya afğon yerlariga boşqa hujum qilmaydi
Şu tariqa Afğoniston 20-asr boşlarida Eron, Turkiya kabi Osiyodagi kam sonli mustaqil davlatlarning biriga aylanadi.
Sovetlarning şarmandali mağlubiyati
1970-yillar Afğoniston uçun biroz notinç keçadi. 1973 yilda mamlakat rahbari Zohirşoh Italiyaga rasmiy taşrif bilan ketganida, uning yaqin qarindoşi, Afğoniston boş vaziri Muhammad Dovud davlat töntarişini amalga oşiradi va Afğonistonda hokimiyatni öz qöliga oladi. Zohirşoh Italiyada qoladi.
Muhammad Dovudning hukmronligi beş yil davom etadi. 1978 yil 27 aprelda Afğonistonda yana notinçlik boşlanadi. Bu safar Muhammad Dovudga qarşi isyon kötariladi. Oqibatda u oila a’zolari bilan birga öldiriladi.
Hokimiyat Nurmuhammad Tarakiy va Hafizulloh Amin qöliga ötadi. Biroq Afğonistonda ularga qarşi bölganlar ham bor edi. Şu sababli mamlakatda fuqarolar uruşi boşlanadi. Köp ötmay Tarakiy hibsga olinadi va qatl etiladi.
Şundan söng Afğonistondagi siyosiy kelişmovçilikka sovetlar aralaşa boşlaydi. Hafizulloh Amin AQŞ bilan döstona aloqalar örnatiş tarafdori edi. Şu sababli sovetlar uni yöq qiliş payiga tuşadi.
1979 yil kuzda sovetlar Afğonistonga qöşin kiritiş böyiça bir töxtamga keladi. Bu işning asosiy taşabbuskori KGB rahbari Yuriy Andropov va mudofaa vaziri Dmitriy Ustinov bölgani aytiladi.
1979 yil dekabr oyi boşlarida Afğonistonga KGBning “Musulmon batalyoni” deb nom olgan bölinmasi kiritiladi. 12 dekabrda SSSR Siyosiy byurosi Afğonistonga qöşin kiritiş haqida qaror qabul qiladi.
14 dekabrda Afğonistonga 345-havo-desant polki taşlanadi. 16 dekabr kuni Aminga suiqasd uyuştiriladi va u tirik qoladi.
23 dekabr kuni Ustinov Afğonistonga qöşin kiritiş haqidagi direktivani imzolaydi. Şundan söng quruqlikdan va havodan sovet qöşinlari Afğonistonga kirişni davom ettiradi.
27 dekabrda KGBning “Musulmon batalyoni” xodimlari afğonça kiyinib, Amin saroyiga bostirib kiradi. Şu yerda u öldiriladi.
Öşa paytda Amin saroyiga KGB maxsus bölinmasi bostirib kirgani haqida heç qayerda gapirilmaydi. Ommaga “Afğon xalqi Amin saroyini zabt etdi va uni öldirdi”, deb ma’lumot beriladi.
Jumladan, “Pravda” gazetasida “Afğon xalqi isyon kötarib, saroyga bostirib kirdi. Amin va uning tarafdorlarini öldirdi” deb yozib çiqadi. Öşanda aslida nima bölgani haqida omma SSSR parçalanib ketganidan söng xabar topadi.
Sovet armiyasi Afğonistonda 10 yil uruşadi. Biroq közlangan maqsadga erişilmaydi va 1989 yilda bu davlatni vayronaga aylantirib, şarmandalarça tark etadi.
Afğon uruşi SSSR iqtisodiyotining zaiflaşuviga sabab böladi. Çunki şu uruş tufayli Ğarb dunyosi SSSRga sanksiyalar e’lon qiladi.
AQŞ esa neft eksport qiluvçi davlatlarga ta’sir ötkazib, jahon bozorida “qora oltin” narxini keskin tuşirişga muvaffaq böladi.
Oqibatda sovet davlati iqtisodiyoti zaiflaşib boradi va 1980-yillarning ikkinçi yarmida mamlakatda taqçillik boşlanadi. Oxir-oqibat 1991 yilda SSSR parçalanib ketadi.
AQŞning behuda urinişi
2001 yil 11 sentabrda AQŞda bir neçta samolyot “Al-qoida”ga aloqador deyilgan terrorçilar tomonidan egallandi va turli binolarga olib borib uriladi.
Oqibatda Nyu Yorkdagi osmonöpar egiz binolar qulab tuşadi. Pentagon binosi şikastlandi. Minglab odamlar halok böladi.
Öşanda AQŞ tomoni terrorçilar Afğoniston hududida tayyorgarlik körgan va şu mamlakatda panoh topgan deb çiqadi. Söng şuni sabab qilib 2001 yil oktyabrda Afğonistonga qöşin kiritadi.
Köp ötmay Afğonistonga AQŞning yaqin ittifoqçilari bölgan davlatlar armiyalari ham kirib keladi. Öşa paytda Afğonistonni “Tolibon” boşqarib turgandi.
AQŞ armiyasi poytaxt Kobulni va boşqa yirik şaharlarni egallaydi. Toliblar çekka hududlarga çekinadi va asosan partizanlik uruşi olib boradi.
AQŞ armiyasi Afğonistonda 20 yil jang qildi, biroq “Tolibon”ni butunlay yenga olmadi. Öz maqsadiga erişmadi. Amerikaliklar ham sovetlarga öxşab Afğonistonni vayronaga aylantirdi va oxirida bu davlatni şarmandalarça tark etdi.
Ma’lumotlarga köra, AQŞ 20 yil davomida Afğonistondagi uruş uçun 2,3 trillion dollar işlatgan. Şu muddatda 110 mingdan ortiq tinç aholi vakillari halok bölgan.
2021 yil avgustda AQŞ armiyasining oxirgi bölinmalari Afğonistonni tark etdi. Amerika Kobuldagi elçixonani yopdi. Afğonistondagi hokimiyat töliğiça toliblar qöliga ötdi.
Öşandan buyon Pokiston bilan çegarada bölib turgan ayrim otişmalarni aytmaganda Afğoniston xalqi tinç yaşab kelmoqda. Ungaça esa bu davlatda 50 yildan oşiq vaqt davomida tinçlik bölmagandi.
