1917 yili Qo‘qon qonga botirilishida kimyoviy quroldan foylanilganmi?

Qo‘qon qirg‘inida 10 dan ortiq tinch aholi o‘ldiriladi. Birorta ham butun bino qolmaydi, vayron qilinadi. Muxtoriyat qo‘shini 2 ming kishiga yetar-yetmas holatda bo‘ladi, qurollangan qismi kam edi. Odamlar to‘plar, pulemyotlarga qarshi oddiy ov miltig‘i, xanjarlar bilan qarshi chiqishadi.

Azamat Ziyo: — Bolsheviklar 1917 yil noyabrda davlat to‘ntarishi qilgan bo‘lsa-da, hali hamma joyda to‘la hokimiyatini o‘rnatmagan edi, jumladan, Turkistonda ham. Bunday vaziyatda mustaqil bo‘lishimiz uchun jiddiy qadamlar qo‘yishimizga imkon bor edi. Lenin boshchiligidagi bolsheviklar hali o‘z imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa ham, bor kuchlarini ishga solib, Turkiston muxtoriyatini yo‘q qilishga kirishdi. Chunki ular Turkiston imperiya tarkibidan chiqib ketishini anglab yetgan edi.

Bugungi avlod bilishimiz kerakki, qo‘pol qilib aytganda, imperiyachi siyosatchilarning hammasi bir go‘r biz uchun. Ular imperiyachilik siyosatini jon-jahdi bilan himoya qiladi, ichkarida hokimiyat talashsalar ham, rus imperiyasi masalasida bir-birining ko‘zini cho‘qimaydi. Shu nuqtai nazardan olganda, Oq poshsho davrida boshlangan imperiyachilikni bolsheviklar davom ettirishga qattiq harakat qilgan.

Qahramon Rajabov: — Bolsheviklar qamoqxonalardagi jinoyatchilarni chiqarib, ulardan qizil gvardiyachilar tuzishdi. Turkiston rahbarlaridan biri bo‘lgan, sovet hukumatida faoliyat ko‘rsatgan T.Rizqulov 1919 yili qizil armiya aslida talonchilar, bir guruh o‘g‘ri, qalang‘i-qasang‘ilardan tuzilganini, arman dashnoqlarining yovuzliklari haqida gapiradi. Arman dashnoqlari oldindan turkiy xalqlarga nafrati bilan tanilgan. Ular bolsheviklar bilan birga shaharga kirib tinch aholini turkiy yoki musulmon bo‘lgani uchungina o‘ldiradi, mol-mulkini talaydi. Qo‘qondan Toshkentga katta mol-mulk Toshkentga yuborilganini sovetlarning o‘zi ham tan oladi keyin. U boyliklarning hammasi ham davlatga topshirilmadi, bolshevik komissarlari aysh-ishrat bilan band bo‘lgan.

Azamat Ziyo: — Ta’sis hujjatlari qaysi tilda bo‘lgan? — Rus tilida. Milliy davlatchilik qurmoqchi bo‘lganlar ta’sis hujjatlarni rus tilida qilishgan. Bizning davlat tilimiz haqidagi qonun ham rus tilida yozilgan edi, birinchi konstitutsiyamiz ham rus tilida yozilgandi. Mustaqil bir davlatning birinchi konstitutsiyasi nega rus tilida yozilishi kerak, degan savolni bermagan hech kim. Qaysi tilda tili chiqsa, o‘sha til egasiga xizmat qiladi, degan gap ham bor.

Qahramon Rajabov: — 22 fevral kuni Turkiston muxtoriyati ag‘dariladi va go‘yoki tinchlik sulhi imzolanadi, lekin bu hujjatda muxtoriyat hukumatining yoki jadidlarning birorta vakilining imzosi yo‘q. Ko‘chadan duch kelgan odamni olib kelib hujjatni imzolashgan. O‘zlari biz Qo‘qonni ozod qildik, deyishgan. Lekin kimdan ozod qilishdi? Go‘yo tinchlik olib kelishgan, lekin Qo‘qon o‘liklar shahriga aylangan edi. «Ulug‘ Turkiston» gazetida ham «Xo‘qand hozir o‘liklar shahri» deyilgan.

Azamat Ziyo: — Millatni uyg‘otishimiz kerak. Agar biz bir bo‘lsak, hech narsa qila olishmaydi. Turkiston muxtoriyati taqdiridan asosiy xulosam shuki, biz bir millat, bir davlat bo‘lib birlashishimiz kerak. O‘zaro tortishuvlar bo‘ladi, to‘g‘ri, aka-uka ham tortishib turadi, lekin qon tortib, bir bo‘ladi baribir. Biz ham shunday bir bo‘lishimiz lozim, shunda o‘z marralarimizni saqlab qolamiz.

Qahramon Rajabov: — Biz bu voqealarni tahlil qilar ekanmiz, bir narsani bilishimiz lozim: millat davlat tuzadimi, hukumat tuzadimi, uni himoya qila bilishi kerak. Bosqinchilarga qarshi birlik bo‘lmas ekan, o‘sha yurt bosqinchilarga o‘lja bo‘ladi. 1917 yilda kelgan Sovet hokimiyati mana shunday dahshatli voqealar bilan hukmronligini boshlaydi. O‘sha vaqtda fevral, mart oylarida umumiy 50 mingdan ziyod odam o‘ldirilgan. Shundan so‘ng Farg‘ona xalqi sovetlarga qarshi milliy ozodlik kurashini boshlaydi, sovetlar ularni «bosmachilar» deb atadi. Aslida ular millat uchun, Turkiston uchun kurashgan insonlar edi.