Yaponiya deganda köpçiligimiz faqat yaxşi narsalarni tasavvur qilamiz: yaponlar hammasi madaniyatli, qonunga böysunadi, töğri işlaydi deb öylaymiz. Ammo, unday emas. Kun.uz Yaponiyadan tayyorlagan navbatdagi körsatuvida kunçiqar yurtning qora tomoni – yapon mafiyasi bilan taniştiradi.
“Quyoşning qora tomoni”
Yaponiyaga safar qiliş oldidan, uning faqatgina yoruğ tomonini emas, teskari tarafini ham körsatişni istadim. Çunki bu mamlakatdagi 15 yil keçirgan umrim davomida, uning yaxşi va yomon tomonini ham körişga ulgurdim...
Bir boşidan boşlaymiz.
Bu orol mamlakat ötgan asrgaça yopiq mamlakat bölgan. Yopiqlik – mamlakat madaniyati, urf-odatlari, qadriyatlarini taşqi ta’sirlardan saqlab kelgan.
Şu sababli, yaponlarning madaniyati va ba’zi taraflari taşqi olam uçun hanuz sirli bölib kelmoqda. Bu yerga kelib bir muddat yaşagan odam özga sayyoraga tuşgandek böladi. Yaxşi ma’noda albatta. Ammo, yuqorida aytilganidek, Yaponiyaning qora tarafi ham bor.
Yapon mafiyasi – yakuzalar
Sokin va obod Yaponiyaning içida qönim topgan qora şarpalar. Yovuz, ammo özlarini adolatli deb hisoblaydigan, şaharlarning eng himoyasiz qismlarini dahşatga soladigan kuç. Oddiy yaponlar “yakuza” sözini şivirlab aytişadi yoki... işora bilan körsatişadi.
Kim ular – yakuzalar?
Ularning yopiq, ommaga körinmaydigan jamiyati bor. Deyarli barçasining tanasida tatuirovka bor va ba’zilarining barmoqlari yöq…
Yakuzalar haqida reportaj qilmoqçiligimizni aytganimizda, biz bilan hamkorlik qilgan yapon diplomatlari “ular bilan aloqa qilmaslikni tavsiya qilamiz”, deyişdi. Ammo biz niyatimizdan qaytmadik.
Mavzuga oid
Ularni qanday topişni ham bilmasdik. Yakuzaning içki qoidasi böyiça, yakuza a’zosi özi mansub bölgan oila haqida taşqarida gapirişi mumkin emas – jazosi qattiq. Boşliqlarni xatlab ötib, özboşimçalik bilan iş qilişning jazosi esa – ölim.
Kiçikroq ayb uçun uzr söraş yöli – barmoq bilan qurbonlik qiliş. Kinolardagi dahşatli sahnalarni körgan bölsangiz kerak.
Şuning uçun guruhdan çiqib, hozirda erkin jamiyat vakiliga aylangan sobiq yakuzalarni qidira boşladik. Izlaniş behuda ketmadi…
Kun.uz operatori qatori men ham haqiqiy yakuza bilan ilk bor uçraşdim. Oilaning sobiq vakili bilan taniştirişdan oldin Yakuza haqida ikki oğiz ma’lumot.
Yakuza – dunyodagi eng maşxur jinoiy sindikatlardan biri. Aytişlariça, ularning yillik daromadi 100 mlrd dollardan oşadi. Taqqoslaş uçun, Özbekistonning yalpi içki mahsuloti – 90 mlrd dollar. Yakuzalar qimor, giyohvand moddalar savdosi, biznesga homiylik qiliş va hokazolar bilan şuğullanadi. Guruhning kelib çiqişi haqida taxminlar mavjud.
Birinçi faraz. Ötgan asrlarda xöjayinidan ayrilgan, işsiz qolgan samuraylardan kelib çiqqan.
Ikkinçi faraz. Oldi-qoçdi sifatsiz mahsulotlarni sotib yurgan köçmançi mayda savdogarlardan, Tekiya va Bokudo ismli savdogarlar guruhidan boşlangan.
Uçinçi faraz. Ular qadimgi yapon Robin Gudi – qişloqlarni va dehqonlarni himoya qilgan Maçi Yakoning izdoşlari.
Yakuzaning ta’sir doirasi Yaponiya bilan çeklanmaydi. Ular özlarini “jinoyatçilikni nazorat qiluvçi kuç” deb biladilar. 70-80-yillarda ular biznes boşqaruvi, iqtisodiyot, xavfsizlik, siyosat va hatto parlamentga ta’sir qila boşlaşdi.
1990-yillar örtalaridan boşlab Yaponiya hukumati “tozalaş işlari”ni boşladi. Yakuza kirdikorlari jamoatçilikka oşkor qilindi, jamiyatda ularga nisbatan nafrat hissi paydo qilindi, vakillariga biznesi bilan şuğullaniş, bankda hisobraqam oçiş, uy sotib oliş sohalarida çeklovlar joriy qilindi. Yakuza a’zosi hatto guruhdan çiqqanidan keyin kamida 5 yil davomida bankhisobini oçişi yoki ijara şartnomasini tuzişi mumkin emas. Badanida yakuza tatuirovkasi borlarni jamoat hammomlari, restoranlari va nufuzli davlat taşkilotlariga kirgiziş taqiqlandi. Yaponlar tatuli yoki barmoği yarmidan kesilgan odamni körişsa, uni çetlab ötişga harakat qiladigan bölişdi.
Bu – gangsterlar olamida kimlar yaşaydi? Insonni şayton bilan şartnoma tuzişga nima majbur qilişini tuşuniş uçun men yakuzalar dunyosiga kirişga harakat qildim. Menga sobiq yakuza a’zosi bilan uçraşiş nasib qildi. U menga ötmişi haqida gapirib berarkan, közlarida nafaqat qörquvni, balki qayğuni, aybdorlik va afsuslaniş hissini ham payqadim. Yöqotilgan imkoniyatlar, umr, umidlar...
Uning iltimosi bilan ismini özgartirib aytaman. U – bir vaqtlar Nagoyaning Sakaya şahar hududini “uşlab qöygan” mafiya oilasini boşqargan sobiq yakuzalardan.
– Yamauçi San, intervyuga rozilik berişingiz qiyin bölganini bilamiz. Roziligingiz uçun taşakkur. Oiladan çiqiş qiyin bölmadimi?
– Oiladan çiqqanimga 10 yil bölmadi. Asosiy qarorni qolgan umrimni qilgan yomonliklarimni yaxşilik qilib öçiriş, odamlarga yordam beriş, oddiy odamlar qatori yaşaş istagi ustunlik qilgani uçun qabul qildim. Oson bölmadi...
– Vijdon azobi demoqçimisiz? Qiyin bölmadi deyapsiz. Oila qarşilik qilmadimi?
– Vijdon azobimi, yoki içimdagi yaxşilik qiliş hissi kuçlilik qildimi… Lekin, buning uçun yakuzalar tomonidan bosim sezmaganman. Çiqqanimdan keyin ortga yöl yöqligini bilardim. Bu mening mustaqil qarorim.
– Ayting-çi, yakuzalar kim, yapon jamiyatida qanday örinda turadi?
– Yakuza bölişning asosiy qoidasi bu – itoat qiliş.
Yakuza jamiyatining mexanizmi – özingdan yuqori turgan rahbarga sözsiz itoat qilişga qurilgan. U yaxşi yoki yomon topşiriq bersa ham, albatta bajariş kerak. Öz fikringizni aytişga haqqingiz yöq. Bajarasiz, tamom.
– Bajarmasa nima böladi?
– Ölim. U bilan xayrlaşiladi.
– Agar bilmasdan qilsa-çi, xato qilsa-çi?
– Yubitsume, ya’ni barmoğini kesib uzr söraşi lozim. Sizga böysunadigan yakuzaning aybi bilan bölsa ham, siz javobgarsiz.
– Sizning barmoğingiz kesilmagan, demak xato qilmagansiz.
– Şunday.
– Uzr söraş uçun boşqa yöllari ham bormi?
– Puli bölsa, badalini tölaş bilan ham uzr söraşi mumkin. Masalan, 1 mln, 10 million iyena. Bu – xatoning katta-kiçikligi va özidan katta rahbarning qaroriga boğliq.
– Hozir nima iş qilasiz?
– Men yakuzalar tödasida ikkinçi odam edim. Bu guruhdan çiqib, hozir bandlik sohasida işlayman. Işsizlar işga joylaşişiga yordam beradigan HR kompaniyani boşqaraman.
– Yakuzalardan yaponlar qörqişadi. Çindan ham ular şunçalik qörqinçli – yomonmi?
– Yöq, unday emas. Yakuzalar xiyonat qilmaydi. Doimo sadoqat bilan itoat qiladi.
– Siz hozir ularni himoya qilmayapsizmi?
– Yöq. Albatta, har qanday yomon va qonunga xilof işlarni qilganmiz. Ammo biz buni xohlaganimiz uçun emas, şu yölni tanlaganimiz uçun va boşliqning aytgani bizga qonun bölgani uçun qilganmiz.
– Siz bu guruhga qanday kirib qolgandingiz?
– Ota-onam bölmagan, köçada ösganman. Şuning uçun özim hurmat qilgan odamga ergaşganman. U yakuza bölgan. Va bu yölga öz-özidan kirib qolganman.
Yakuza taşkilotida keçirilmaydigan bir qator gunohlar bor:
1. Xiyonat: Xiyonatning har qanday körinişi – jinoyat. Jumladan, politsiya yoki raqobatçilar bilan muloqot qiliş. Bu öta qattiq jazolanadi.
2. Qoidalarni buziş. Yakuzada şaraf kodeksi va xulq-atvor qoidalari mavjud. Ularni buziş jazolanişi mumkin. Kattalarning roziligisiz iş qiliş, körsatmalariga rioya qilmaslik şular jumlasidan.
3. Obröni tuşiriş. Yakuzalar dunyosida obro‘ katta rol öynaydi. Guruh yoki a’zolarning obrösiga putur yetkazadigan harakat jiddiy ayb hisoblanadi. Mojaroda öz guruhini qöllab-quvvatlamaslik yoki guruhni kamsituvçi vaziyatlarda iştirok etiş mumkin emas.
4. Qarzlarni tölamaslik. Yakuzalar dunyosida qarzlar muqaddas sanaladi – qarzni tölaş kerak. Tölamaslik işonç va hurmatni buziş böladi.
Uşbu qoidalar yakuza dunyosida qat’iy iyerarxiya va intizomni saqlaşga yordam beradi.
– Eşitişim böyiça yakuzalar faoliyatining yana bir yönalişi bu – odam savdosi, odamlarni, xususan muhojirlarni noqonuniy işlatiş. Odamlarning pasporti ham olib qöyiladimi?
– Ha, albatta, olib qöyiladi. U qoçib ketolmaydi. Yaponiyadan çiqib ketişi imkonsiz. Lekin, yakuzalar bu işlarni özlari bajarmaydilar, aloqador rasmiy firmalar orqali amalga oşiriladi. Yakuzalarning aloqasini bu jarayonda topiş qiyin.
– Lekin baribir buning orqasida yakuzalar turadi, şunday emasmi?
– Ha bu murakkab mexanizm, ammo şunday.
– Agar u qoçib ketsa-çi? Yoki böysunmasa?
– Unda u bilan xayrlaşişga töğri keladi, jazosi oğir. Çunki ayb uning özida: noqonuniy işlaş yölini öz ixtiyori bilan tanlagan. Şunga, badaliga ham tayyor turişi kerak.
Yakuza mehnat migrantlaridan turli yölda foydalanadi – kontrabanda va boşqa noqonuniy faoliyat uçun işlatadi. Ekspluatatsiya qilişning ba’zi turlari:
1. Mehnatga majburlaş. Yakuza mehnat muhojirlarini quriliş, tozalaş yoki sanoat işlari kabi işlarni bajariş uçun noqonuniy yollaşi mumkin. Zöravonlik, şantaj bilan ularni minimal maoş evaziga yoki umuman iş haqi bermasdan işlatadi.
2. Fohişalik. Yakuza mehnat muhojirlarini yuqori maoş va’da qilib, fohişalikka tortadi. Keyin esa ularni tahdid, zöravonlik va giyohvandlik moddalari orqali nazorat qilişi mumkin.
3. Kontrabanda va odam savdosi. Mehnat muhojirlaridan giyohvandlik moddalari, qurollar kabi noqonuniy mulkni çegaradan olib ötiş uçun, şuningdek odam savdosida foydalanişi mumkin. Migrantlarning özlarini ham sotib yuborişlari mumkin.
4. Qarz qulligi orqali. Yakuza mehnat muhojirlariga yuqori foizli kreditlar berişi va keyin ularni qarz quli qilib olişlari mumkin. Bu vaziyatda faqat bitta umid – huquq-tartibot idoralari, inson huquqlari taşkilotlari, xalqaro taşkilotlar va elçixonalardan yordam söraş. Ammo bu uçun kuç topiş kerak. Bu qörqinçli qadam, biroq qullikdan ozod bölişning yagona yöli.
– Siz kitob öqiysizmi?
– Öqiyman.
– Qanday kitobni yaxşi körasiz?
– Har xil. Hayotiy va tarixiy kitoblarni yoqtiraman. Ba’zida kitob juda qiziqarli bölgani uçun qayta-qayta öqiyveraman.
– Sevimli maşğulotingiz bormi?
– Oldinlari mototsikl haydaş edi. Hozir yöq.
– Agar Xudo sizga yana bir umr bersa, qanday inson bölişni xohlaysiz?
– Oddiy ofis xodimi bölib işlaşni istardim.
– Janob Yamauçi yakuzaga qöşilganidan afsusdami?
– Yöq.
– Baxtlimisiz?
– Ha, baxtliman deya olaman, çunki erkinman, xohlagan işimni qila olaman, insonlar bilan körişa olaman.
– Özingiz bilan faxrlanadigan jihatlaringiz qaysi?
– Men döstlikni qadrlayman va döstlikka sodiqman.
– Oilangiz bormi?
– Yöq.
– Oila qurmoqçimisiz?
– Yöq.
– Hayotingizda közingizga yoş keladigan eng qayğuli narsa nima?
– Menda unday vaziyat bölmagan.
– Yiğlamaganmisiz?
– Yöq.
– Umuman?
– Umuman yiğlaganimni eslolmayman. Menda xafa böliş, özimga açiniş, yoki birovga açiniş hissi yöq. Bölişi kerak narsa böladi. Bölib ötgan narsani qaytarib bölmaydi. Yiğlasangiz ham qaytib kelmaydi. Vaziyatga qanday köz va hissiyot bilan qaraşingizga qarab közga yoş keladi yoki kelmaydi. Ba’zan qayğuli vaziyatga boşqa tarafdan nazar solsangiz, vaqt ötişi bilan u sizga aslida yaxşi va xayrli bölganini anglaysiz. Bu dunyoda hamma yomon narsaning yaxşi sababi bor. Buni köra olgan odam açinmaydi, taqdirga tan beradi.
Biz yakuzalar olamidan çiqib, hozirda oddiy odamlar orasida yaşayotganlardan yana biri suhbatlaşdik.
“Bilasizmi, biz köproq iqtisodiy maxinatsiyalar bilan boğliq işlarni qildik. Masalan, biz yuqori foizga qarzga pul berardik va şu orqali bizneslarni böysundirardik. Kazino va şunga öxşaş nuqtalarni himoya qilib, uluş olardik. Kompaniyalarning zaif tomonlarini topib, şantaj qilardik”, – deydi u.
Yakuzalar Yaponiyaning qoronği tomoni bölsa-da, bu gangsterlar ba’zan jamiyatga manfaatli harakatini ham körsatişga qodir. Masalan, ular zilziladan keyingi oğir kunlarda yurtdoşlariga bebaho yordam körsatdilar. Ular eng zarur bölgan paytda falokat markazida bölişdi: vayronalar ostidan odamlarni olib çiqişdi, oziq-ovqat va suv tarqatişdi, vayron bölgan hududlarni tiklaş uçun kattagina mablağ berişdi.
Biz yakuzalar olamiga jindek möraladik, xolos. Va qoronği tunnel tubida doim yoruğlik borligini yana bir bor esladik. Har qanday inson va har qanday jamiyatning yoruğ va qoronği tomonlari bor, tanlov esa – har kimning öz izmida.
