Özbekistonning birinçi rahbari. Fayzulla Xöjayev kim edi?
|22:03 / 08.07.202455 14610 min
Dunyo xaritasida Özbekiston nomli davlat rasman 1924 yil 27 oktyabrda paydo böldi. Şu kuni Buxorodagi Oq uyda Fayzulla Xöjayev yangi Özbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzilganini e’lon qildi. Xöş, amir Olimxon hokimiyatiga qarşi çiqqan, uç marta ölimga hukm etilgan, 13 yil Özbekiston SSR hukumatini boşqarib söng qatağonga uçragan Fayzulla Xöjayev kim edi? Kun.uz siyosatçining hayot yöli haqida hikoya qiladi.
Özbekistonning ilk rahbari Fayzulla Xöjayev 1896 yilda Buxorodagi yirik savdogar oilasida dunyoga keladi. Otasi – Ubaydullaxöja zamonasining öziga töq kişilaridan biri bölgan. Zamondoşlari Ubaydullaxöjani “Buxorodagi eng yirik 4 ta boydan biri edi”, deya xotirlaşgan. Uning Moskvada xususiy savdo idorasi bölib, Rossiyaning özida hamda bir qança boşqa xorijiy bozorlarda qoraköl teri, paxta bilan keng miqyosda savdo-sotiq yurgizgan.
Fayzulla Buxorodagi madrasalardan birida ikki yil tahsil olgaç, 1907 yilda otasi uni Moskvaga olib ketadi. U yerda 1907–1912 yillarda xususiy öqituvçilar qölida ta’lim oladi, savdo va zamonaviy ilmlarni örganadi. Otasining vafotidan keyin esa Buxoroga qaytib keladi.
Fayzulla Xöjayevning uy-muzeyida joylaşgan haykali. Foto: Madaniy meros agentligi
Jadidçilar safiga qöşilişi
Buxoro amirligi davrida har qanday islohot, har qanday yangilik va ilğor ğoya jaholatga botgan ayrim qatlamlarning qattiq qarşiligiga uçrar edi. Rossiyada ta’lim olib, dunyoqaraşi kengaygan Fayzulla ota yölini tanlamadi. U öşa paytdagi Buxoroning ahvolini, mamlakatning taraqqiyotdan orqada qolayotganini sezadi va Buxoroning ahvolini tuzumni özgartiriş bilan yaxşilaş mumkin degan fikrga keladi.
Buxoroning söngi amiri Sayyid Olimxon
Fayzulla Xöjayev 1913 yilda, 17 yoşida jadidçilik harakatiga qöşiladi. Unda taraqqiyparvar ğoyalarning şakllanişida Buxoroning dastlabki ma’rifatparvarlaridan biri Abdulvohid Buxonovning (Munzim) sezilarli ta’siri bölgan.
Jadidlar farzandlarimizni öqitib, ma’rifatga erişamiz va jamiyatni özgartiramiz degan ğoya bilan “Yoş buxoroliklar” partiyasini taşkil etadi va Buxoro amiriga qarşi kuraş boşlaydi.
Mavzuga oid
Fayzulla Xöjayev otasidan meros qolgan katta boylikni yangi usul maktablari oçiş, yoş buxoroliklar siyosiy faoliyatini moddiy qöllab-quvvatlaşga sarfladi. 1917 yildan boşlab Xöjayev va Fitrat partiyaning söl qanotiga boşçilik qilib, Buxoroda avval konstitutsion monarxiya, söngra demokratik respublika tuziş uçun kuraşadilar.
Sovetlar bilan hamkorlik
Fayzulla Xöjayev 1918 yilning bahorida amirlik saltanatiga qarşi hujum uyuştiradi. Ozçilikni taşkil qilgan “Yoş buxoroliklar” amirga qarşi kuraşa olmas edilar. Şuning uçun ular Turkiston Xalq Komissarlar Soveti raisi Kolesovdan yordam söraydi. Jadid tarafdorlarining kamligi, qizil armiyaning yaxşi qurollanmay uruşga kirgani sabab amir kuçlari ustunlik qiladi. Şundan söng u öz tarafdorlari bilan amir Olimxon ta’qibi va quvğiniga uçraydi, oila a’zolari bilan Toşkentga ketişga majbur böladi. Amirlikda esa bir neça bor sirtdan ölimga hukm qilinadi.
U 1918 yil yozida Moskvaga jönaydi. Yölda oq gvardiyaçilar qöliga tuşadi va Orenburgda 4 oy qamoqda yotadi. Bolşeviklar bilan aloqalari sabab oq gvardiyaçilar harbiy dala sudi uni otuvga hukm qiladi. Faqat baxtli tasodif tufayligina qamoqdan qoçişga erişadi.
Fayzulla Xöjayev 1918 yil oktyabridan 1920 yilning yanvar oyigaça Moskvada bölib, “Yoş buxoroliklar” firqasi Moskva komiteti raisi bölib işlaydi. U Moskvada sovet hukumatining raisi Lenin va uning safdoşlari Stalin, Kalinin, Frunze, Rudzutaklar bilan uçraşib, bir neça marta muloqotda böladi.
Siyosatçi 1920 yilda Toşkentga qaytib, “Uçqun” gazetasini çop etadi. Uni 5000 nusxada yaşirin çiqarib, Buxoro aholisiga tarqatadi. Bu yölda unga Abdurauf Fitrat, Munzim, Said Ahroriylar yordam beradi. Buxoro amiri Said Olimxon qanday bölmasin, Fayzulloni yöq qiliş yöllarini izlaydi, boşi uçun yirik miqdorda oltin ham va’da qiladi. Şunday vaziyatda Xöjayev yana bolşeviklardan kömak söraydi.
Hukumat tepasiga kelişi
1920 yil yozida Buxoro amirligida siyosiy vaziyat juda keskinlaşadi. Turkiston fronti qömondoni Frunze Buxoroga hujum uyuştirib, 1920 yil 2 sentabrda Buxoro şahrini egallaydi. Minglab begunoh odamlar halok böladi.
Bolşeviklarning Xöjayevga yordami beğaraz emasdi, albatta. Amir hokimiyati ağdarilgaç, uning xazinasi talanadi va Buxorodan hammasi bölib ikki eşelonda oltin va qimmatbaho buyumlar Moskvaga olib ketilgan.
Bosqin vaqtida ilma-teşik qilingan Minorai Kalon. 1920 yil, sentabr. Foto: Vikond65.livejournal.com
1920 yil 14 sentabrda Fayzulla Xöjayev boşçiligida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi Xalq Nozirlar Kengaşi tuzildi. U hukumat boşliği (1920—1924) lavozimi bilan birga, harbiy işlar noziri (1922—1924), taşqi va içki işlar noziri (1920-1922) kabi lavozimlarni ham egallaydi. Bu paytda u hali 24 yoşda edi.
Fayzulla Xöjayev
Xöjayev xorij davlatlari bilan aloqa qilmay, Buxoroni rivojlantirişni tasavvur qilolmasdi. Şu sababdan Eron, Turkiya, Afğoniston, Ozarboyjon, şuningdek, Angliya, Germaniya va Yaponiya bilan diplomatik aloqalar örnatişga harakat qiladi. Xususan, 1922 yil oktyabr-noyabr oylarida Germaniyada bölib, turli banklar va kompaniyalar bilan şartnomalar tuzadi.
Xöjayevning taşabbusi bilan 100 ga yaqin turkistonlik talaba hukumat hisobidan Germaniyada, önlab talabalar Turkiya va boşqa davlatlarda öqişgan.
Örta Osiyoda milliy-hududiy çegaralaniş ötkazilganidan keyin, Fayzulla Xöjayev 1925-1937 yillarda Özbekiston SSR Xalq Kommissarlari Soveti raisi sifatida faoliyat yuritadi.
Taşabbuskor Fayzulla Xöjayev
Fayzulla Xöjayev öz faoliyati davomida özbek xalqining iqtisodiy va madaniy ravnaqiga xizmat qiluvçi qator tadbirlarni amalga oşirgan. Ğarbda ilm-fan, sanoat rivojlanayotganini körgan Xöjayev öz xalqining orqada qolayotganidan taşvişlanardi. Şu sabab respublika aholisi ilmli bölişi uçun qölidan kelganini qildi. Uning rahbarlik yillarida respublika umumta’lim maktablarida 18 tilda dars berilgan. Oliy öquv yurtlari soni 31 taga yetib, 86 ta texnikum taşkil qilingan.
Özbekistondagi ilk gidrostansiya Bözsuv GES, Çirçiq elektrkimyo kombinati, Toşkent töqimaçilik kombinati ham Xöjayev sa’y-harakatlari bilan oçilgan. Uning rahbarligida Boysunda kömir, Olmaliqda mis, Samarqand va Farğonada marmar, rangli metallarni qidiriş işlari boşlanadi.
Fayzulla Xöjayev Özbekiston Kommunistik partiyasiga nisbatan muxolifat mavqeida turgan “ön sakkizlar guruhi”ga xayrixoh bölgan. U bu guruhning rasmiy a’zosi bölmasa ham, aslida ularning ğoyaviy ilhomçisi edi. Mulkdorlarni sinf sifatida tugatişga qaratilgan quloqçilik siyosatini yoqlamagan. Özbekistonda yoppasiga çigit ekilişi paxta yakkahokimligiga olib keladi, deb hisoblagan. Zamonaviy sanoat inşootlari qurilişida taşabbuskor bölgan.
Fayzulla Xöjayev avj olib borayotgan qatağonga loqayd bölmagan. Tarixçilarning yozişiça, 1929 yilda Fitrat va Çölponning hayoti xavf ostida qolandi. Lekin Fayzulla Xöjayev ikki buyuk insonni 1937 yilgaça, to özi ham taqiblarga uçragunça yovuz maşina çangalidan qutqarib qoladi.
“Agar men Özbekistonda şu lavozimda ötirar ekanman, agar men tirik bölar ekanman, Fitrat ham, Çölpon ham heç qaçon qatağonçilar qöliga tuşmaydi”, degan u.
Fayzulla Xöjayevning öldirilişi
Bir tomondan bolşeviklar, ikkinçi tomondan mamlakat içkarisidagi ayrim guruhlar Fayzulla Xöjayev faoliyatini doimiy kuzatib, uning kamçiliklarini topişga harakat qilişdi. Guruhbozlik, Stalin qatağoni Xöjayevni ham çetlab ötmadi.
Xöjayev Özbekistonda sovet rejimini ağdariş uçun fitna uyuştirganlikda hamda Germaniya, AQŞ, Yaponiya va Polşa foydasiga josuslikda aybdor deb topilgan.
1938 yilning 13 martida SSSR oliy sudining harbiy kollegiyasi “Buxarin protsessi”, “Uçinçi Maskov protsessi” deb nom olgan sud jarayoniga yakun yasab, öz hukmini e’lon qiladi. Sudga tortilgan köpçilik qatori Fayzulla Xöjayev ham otuvga hukm etiladi va bu hukm öşa kuni Moskva yaqinidagi “Kommunarka” harbiy poligonida amalga oşiriladi.
Moskva, Butova tumani / Foto: Bessmertnyy barak
Marhum hukumat rahbari 1965 yilda töla oqlanib, Stalin qatağonining begunoh qurbonlaridan biri sifatida e’tirof etilgan.
Fayzulla Xöjayevning avlodlari hozir qayerda?
Fayzulla Xöjayevning 4 nafar farzandi bölgan, bir qizi va bir öğli yoşligida vafot etgan. Uning 1921 yilda tuğilgan Viloyatxon ismli qizi haqida ma’lumot bor, xolos.
Fayzulla Xöjayev otuvga hukm qilingandan keyin, rafiqasi Malikaxon va qizi Viloyatxon Sibirga surgun qilinadi. Va şu yerda Viloyatxon nemis immigrantlaridan biri Viktor Barxetga turmuşga çiqadi. Ularning Rudolf Barxet ismli öğli bölib, u hozir Özbekistonda yaşaydi.
Fayzulla Xöjayev 42 yil umr kördi va butun hayotini özbek xalqiga xizmat qilişga bağişladi, 17 yil davomida Buxoro jumhuriyati va Özbekiston SSR hukumatlarini boşqardi. Mustaqil içki va taşqi siyosat yuritişga, mamlakatda demokratik islohotlar ötkazişga xayrixoh böldi. Yakunda esa köpçilik zamondoşlari kabi mustabid sovet rejimi tomonidan şafqatsizlarça öldirildi.
