«Eronni yeçintirişdi» - şarqşunos nega forslar Isroilga qarşi çiqolmayotgani haqida
|16:18 / 29.10.202463 87525 min
26 oktyabrga ötar keçasi Isroil Eronga javob zarbalari yölladi. Oy boşida Eron Isroil böylab 200 dan ortiq raketa bilan zarba bergan edi.
Foto: Ohad Zwigenberg / AP / TASSFoto: Ohad Zwigenberg / AP / TASS
Endi Isroilning 140 dan ortiq qiruvçi samolyotlari Suriya va Iroq uzra 1600 km masofani bosib ötib, uç soat davomida Eron obektlarini bombalagani, garçi 40 yildan buyon Isroilni yöq qilişga tayyorgarlik körgan bölsa-da, Eron aytarli javob bera olmagani da’vo qilinmoqda.
Isroilning aholisi 10 milliondan kamroq. Eronda esa 80 mln odam yaşaydi. Isroilda odam jon boşiga YaIM 52 ming dollar, Eronda esa 7,5 ming dollar.
Bir paytlar bu mamlakatda yaşagan şarqşunos va eronşunos Mixail Krutixin 1979 yilgi islom inqilobini kuzatgan. «Novaya gazeta» bilan suhbatda u Eron qanday qilib islom respublikasiga aylangani va nega jangovar rejim «Isroil harbiy maşinasi»ga qarşi tura olmaganini tuşuntirdi.
— Eron Isroil öz hujumi bilan unga «minimal talafot» yetkazganini ta’kidlamoqda. Siz bunga işonasizmi?
— Albatta, bunga işonib bölmaydi. Şak-şubhasiz, ular yolğon gapirişmoqda. Fikrimça, bir neça kundan söng mustaqil manbalar va Isroil sun’iy yöldoşdan olingan suratlarni körsatsa, talafot jiddiy bölgani oydinlaşadi. Köplab şarhlovçilar aytganidek, Eronni yeçintirişdi: endi unda mamlakatni qöriqlaşi mumkin bölgan adekvat havo va raketa hujumiga qarşi mudofaa tizimi yöq. Ularda Rossiyada işlab çiqarilgan maşhur S-400 tizimlari bölgan, biroq isroillik uçuvçilar şu qadar bezbetlaşib ketişganki, bu qurilmalardan ikkitasini raketa işlatmasdan, samolyotdagi pulemyotdan öt oçib, yöq qilişgan.
Eronliklar heç qanday qarşilik körsata olmagan. Sönggi xabarlarga köra, isroilliklar radioelektron kuraş vositalaridan foydalanişgan va Eron raketalari soxta nişonlarga qarab uçişgan. Boşqaça qilib aytganda, Eron özining töliq himoyasizligini namoyiş etgan, endi esa uning barça HHM tizimi yöq qilindi. Isroil esa istalgan daqiqada osmondan turib Eronda xohlagan işni qila olişini e’lon qilib böldi. Eron havodan mudofaa tizimidan ayrildi.
— Siz sözlayotgan va Isroil matbuoti yozayotgan gaplarga qarasak, bunday mudofaaning özi avvaldan bölmagan.
— Çindan ham, Eronning biror samolyoti havoga kötarilmagan. Lekin Eron uzra Isroilning 140 ta samolyoti parvoz qilgan. Isroilliklar Eron samolyotlarini harbiy eksponatlar deb ataşadi. Bu maşinalar Isroil aviatsiyasiga bas kela olmaydi.
Bundan taşqari, raketa va pilotsiz parvoz qurilmalari yasalayotgan zavodlar, uçiriş qurilmalari va raketa omborlariga jiddiy talafot yetkazilgan. Zarba nafaqat havo hujumidan mudofaa tizimiga, şuningdek, Eron harbiy sanoati yuragiga ham berilgan. Talafot juda ulkan. Bundan ikki-uç kun avval Eron rahbariyati bayonotlari haddan taşqari jangovar edi.
Mavzuga oid
— Ha, javob zarbasi yuz bersa, Isroilga mingta raketa uçirişni va’da qilişayotgandi.
— Ha, ha, Islom inqilobi muhofizlari korpusi (IIMK) rahbari Hussayn Salomiy «Isroil — şunçaki yöq narsa» ekani, baquvvat va kuçli Eron u bilan istalgan narsa qila olişini aytgandi. Hozirgaça Isroildagi muxolifat kanallari Salomiyning bu bayonotlarini aylantirib yotişibdi.
— Isroilga 40 yildan buyon qarşilik qilib kelayotgan Erondek katta va jangovarligi yuqori davlat nega bu qadar ojiz bölib qoldi? Nega u zarbalarni qaytarişga tayyorgarlik körmagan?
— Siz bir narsaga e’tibor bering: bu Eron-Iroq uruşi tugaganidan buyon Eron hududiga ilk marta bostirib kiriş, yana havodan. 1988 yildan buyon ötgan 36 yil içida Eronga heç kim hujum qilmagan.
— Lekin Eronning özi Isroilni yöq qilişni rejalaştirib kelgan-ku? Nahotki Isroldan himoyalanişni öylamagan?
— Eron — bu texnologik rivojlangan davlatlar içra özini ihotalagan davlat. U normal armiya, normal havo hujumidan mudofaa tizimi qurişdan umid qila olmagan, u faqat özi kabi diktatorlik rejimlaridan yordam söragan. Va biz bilamizki, bunday davlatlarning ayrimlarida işlab çiqarilgan HHM tizimlari bir tiyinga qimmatligini körsatib bölgan.
1979 yilgi islom inqilobigaça şoh davrida Eron armiyasi ğarb davlatlaridan ham yaxşiroq qurol-aslahaga ega edi. Masalan, Eronda havo yostiqli desant kemalari şu kemani işlab çiqaruvçi Buyuk Britaniyanikidan ham köproq edi. Eronning ajoyib uçuvçilari bor edi va ular amerikalik yöriqçilar tomonidan öqitilgandi. Eron armiyasi juda kuçli edi.
— Lekin Eronning ritorikasi hozirgidek jangovar emasdi-ku?
— Nima bölanda ham, bu mamlakat birovga hujum qilişni öylamasdi. U mintaqada barqarorlik yalovbardori edi. Na falastinliklar, na boşqa arablar Eron armiyasini xabardor qilmasdan mintaqada bir iş boşlardi.
— Eronda bu «özgarişlar» qaçon boşlandi?
— 1979 yil fevralida şoh Pahlaviy taxtdan qulatilgaç.
— Tuşunarli. Lekin şoh Muhammarizo Pahlaviy rejimi ğarbparast bölsa ham, juda yoqimsiz edi va inqilob röy berişi tabiiy edi. Nega aynan teokratiya örnatildi, nega şoh rejimi örniga qandaydir progressiv tuzum öylab topilmadi?
— Öşa vaqtda mamlakatda ikkita nazariy yöl bor edi. Şoh Muhammadrizo Pahlaviy çindan ham qattol zolim sifatida tanilgandi, uning qamoqxonalarda qiynoq kameralari bölgan, muxolifatni bostirgan. Birinçi yöl — öşa aksildemokratik unsurlarni yöq qiliş, mamlakatni jahon iqtisodiyotiga qöşiş, demokratlaştiriş yölidan boriş edi. U texnologik va sanoat rivoji uçun zarur edi. Mamlakatni oçiş kerak edi.
Alal-oqibatda ikkinçi yöl tanlandi. Oyatulloh Ruhulloh Xumayniy tanlagan harakat butun mamlakat böylab öz yaçeykalariga ega bölgan yagona siyosiy kuç edi: joylardagi istalgan mulla orqali ular aholiga ta’sir ötkaza olişardi. Birorta taşkilotda bunday tarmoq mavjud emasdi. Natijada, inqilobdan söng islom respulikasi e’lon qilindi va uning maqsadi mamlakatni iqtisodiy-ijtimoiy rivojlantiriş yoki demokratiya bölmadi. Maqsad sifatida ular şia islomini imkon qadar kattaroq hududlarga yoyiş, Isroilni davlat sifatida yöq qiliş va barça yahudiylarni genotsid qilişni belgilab olişdi.
— Bu maqsadlarning qay biri muhimroq edi: şia islomini yoyişmi yoki Isroilni yöq qiliş?
— Ular birgalikda ketyapti. Bu holatda Amerika oddiy bir qöriqçi tayoqdek tasvirlangan, Eron Amerikaga hujum qilişni maqsad qilmagan. U şunçaki, nafratga loyiq Isroilga yordam berayogan uzoqdagi duşman. Ya’ni, mamlakat rivojlaniş örniga mafkurani asosiy maqsad qilib olib, barça kuç va vositalarini şu maqsad yöliga sarflay boşladi, aholining yaşaş tarzini yaxşilaşga emas.
Bu yölda Eron aholisining qariyb yarmini kuçişlatarlar armiyasiga aylantirişdi. Ikkinçi armiya — Islom inqilobi muhofizlari korpusini yaratişdi. Ikkita qurolli kuçlar paydo böldi: armiya va IIMK. Parallel ravişda Basij nomli yarimharbiy yollanmalar guruhini taşkil etişdi, fors tilidan bu «mobilizatsiya» deb tarjima qilinadi. Ular armiya, politsiya, jandarmeriya va boşqalar qatorida mamlakat içidagi osoyiştalikni nazorat qilgan. Bularni sovet vaqtidagi xalq drujinaçilari otyardiga qiyoslaş mumkin.
— Ular an’anaviy qadriyatlarni himoya qilişganmi?
— Töppa töğri! Ular şariat me’yorlariga rioya qilinişini kuzatişgan. Har bir eronlik ortidan bir neça şunday «nazoratçi» kuzatib turadi. Bularning barçasi jamiyatni rivojlantiriş örniga qilingan.
— Isroilni yöq qiliş nega kerak bölgan? Hattoki Eron bilan umumiy çegarasi bölmagan Isroil ularga nima xalaqit qilgan? Yöq qilişdi ham deydik, bu muvaffaqiyat bilan keyin nima qilişmoqçi bölgan?
—Humayniyning ğoyasi şu bölgan. Aynan uning uning ğoyasi. Şunaqa tentakona ğoya.
— Lekin bu ğoyani keng omma qöllab-quvvatlagan. Demak, kimdir ularga Isroilni nega yomon köriş kerakligini tuşuntirganda? Şoh Eroni va Isroil ittifoqçi bölişgan va mintaqada totuv yaşaşgan-ku?
— Eronda keng omma ularga tepadan aytilgan har qanday narsani qöllab-quvvatlaydi. Tasavvur qiling: Eronda miting bölmoqda, unga xalq quvib çiqarilgan, yoki katta zalda yoki maydonda hamma yerda ötiribdi. Minbarda kimdir nutq sözlamoqda, pastdagilar u nima deyayotganini ham tuşunişmaydi. Eronliklarda şunday moyillik bor: ular ona tilining ohangini «şirin forsiy»ni juda yaxşi körişadi. Agar inson çiroyli gapirayotgan bölsa, uning mazmuniga tupuriladi. Sözlayotgan insonning ortida yana bittasi turib oladi va vaqti-vaqti bilan olomonga qarata kerakli sözlarni baqirib turadi.
Olomon avvaldan yodlagan iboralarni baqirib aytişi kerak. Avvaliga uç marta «Allohu akbar», keyin «Humayniy dohiy», söng «Amerikaga ölim», «Isroilga ölim». Bir paytlar «Sovet ittifoqiga ölim» deb ham baqirişgan. Hozirgi şiorlar orasida bir neçta yangilari bor.
Olomon mutlaqo some’, çunki mafkuraviy yöriq şunday: mamlakatdagi insonlar aynan şunday bölişi kerak. Bu mafkuraviy yöriqni Humayniyning «Buyruqlar traktati»da ham topiş mumkin. Unga köra, har bir musulmon kişi ikkita yöldan biridan yurişi kerak. Özini qanday tutişni, nimalar qilişni biladigan musulmonlar bor, ular mujtahidlar deb ataladi. Bular barça muqaddas kitoblarni öqigan, Qur’onga qarab xulosaga keladi. Agar musulmon kişisi oyatullohlar tomonidan mujtahid deya topiliş darajasigaça öqiy olmasa, u mujtahid topib, uning yöriqlariga amal qilişi kerak, çunki uning özi mustaqil fikrlaşga, miyasini işlatişga haqli emas. Bu Humayniyning jamiyat ideali. Bu ideal Eronda muvaffaqiyatli amalga oşirib kelinmoqda.
— Baribir siz 40 yil avvalgi jamiyat idealini tasvirlab beryapsiz. Ötgan yili va avvalgi yillarda biz Eronda norozilik namoyişlarini kördik, jamiyat qançalik özgarganiga guvoh böldik.
— Jamiyat özgarmagan. Men hozir Eronga oid yuzlab materiallarni körib çiqyapman, mitinglardagi minglab odamlar özlarini xuddi men tasvirlagandek tutişmoqda. Mulla ularga nima desa, öşani qilişadi.
— 2022-23 yillardagi namoyşlar-çi? Odamlar «Diktatorga ölim» va «Eron ozod böladi» degan şiorlar bilan çiqiş qilişdi, ayollar hijoblarini yoqişdi?
— Ha, Eronda hanuz demokratik, liberal va ğarbparast qaraşlardagi insonlar qatlami bor. Lekin ularning soni 80 millionlik aholi fonida juda kam. Bunaqa eronliklar ham bor va ular rejimning duşmanlari hisoblanadi.
— Çet el agentlarimi?
— Şartli aytganda, ha — çet el agentlari. Sönggi yillarda Erondagi rejim biroz kuçsizlaşdi va bu odamlar özini namoyon qila boşlaşdi. Agar Eron köçalaridan xronikaga qaralsa, u yerda bugun musiqa ham yangramoqda, raqs ham tuşilmoqda. Liberal va ğarbparast qaraşdagi insonlar ommasi bor, biroq ular inqilobiy kuç emas, ular bilan inqilob qilib bölmaydi. Vaqti-vaqti bilan qandaydir noroziliklar çaqnab turadi, biroq Eronda siyosiy muxolifat yöq. Eng yaxşi holatda, ularning barçasi Eron çegarasidan taşqarida. Mamlakatni tark eta olmaganlarni töliq öldirib yuborişgan.
Sönggi katta mahkama, adaşmasam, 1983 yilda röy bergan edi va öşanda 600 kişi ölimga hukm qilingan. Öşanda muxolifatning payi qirqilgan. Ularni hukumatga sovet elçixonasi va KGB xodimi, inglizlar tomonga qoçib ötgan Vladimir Kuziçkin topşirgan. Öşandan buyon Eronda butun muxolifat qirilgan deb hisoblanadi.
— Nega sanksiyalarga qaramasdan neft savdosida katta daromad olayotgan, tabiiy resurslarga boy davlat özini yaxşi qurollantirmasdan köp sonli proksilariga qurol-yaroğ ulaşgan?
— Eronning proksilari juda ham köp emas. Bularning birinçisi iroqlik şialar, ularni nafaqat qurollantiriş, ularning safiga öz agenturasini qöşiş ham kerak edi. Keyingisi diktator Asad boşçiligidagi Suriya. U yerda rejim Rossiya bilan ittifoqlikda qöllab-quvvatlanadi. Undan keyingisi, albatta, Livandagi şialar — ularga ham mamlakatni rivojlantiriş örniga, neft savdosidan kelayotgan katta pullar sarflangan. Pullar şia islomini bir qator mamlakatlarga yoyiş uçun işlatilgan. Yaman ham şu mamlakatlar orasiga qöşildi.
— Agar Isroilni yöq qilişdek vazifa turgan ekan, Erondagilar bu dahşatli agressorga qanday qarşi turişni öylaşmaganmi? Nega mudofaa uçun qurollanişmagan?
— Eron, albatta, qurollangan, biroq buni juda yomon amalga oşirgan. Eronliklar atom sanoatini rivojlantirişga intilmoqda, biroq ularda doktrina bor: atom bombasi yaratmaslik. Qaçonlardir oliy boş rahnamo bu islom me’yorlariga zid, deya çiqiş qilgan. Eronliklar uranni boyitişmoqda, biroq ekspertlar fikriça, hozirça bomba yaratişmagan.
— Ha, yaratişmagandir, lekin şu yil fevralida istaşsa «ertagayoq» yasaşi mumkinligini e’lon qilişgandi.
— Bunga birgina doktrina emas, obektiv şart-şaroitlar ham monelik qiladi: ular hanuz yadroviy qurol yaratiş uçun ayrim uskuna va texnologiyalarni qölga kiritişmagan. Hamma pullar qurol-yaroğ sotib olişga sarflanmoqda.
— Eron özini himoya qila olmasa ular qanday sarflanmoqda?
— Yomon xarjlanmoqda. Men xizmat qilganimda şahanşoh davrida qanday generallar bölganini eslayman: juda bilimli, tez muşohada qiladigan, körkam, madaniyatli va uzoqni köra biladigan odamlar edi. Hozir IIMK va «Hizbulloh» rahbariyatiga qarang. Bozordan kelib qolgan odamlarga öxşaşadi.
— Lekin faqat IIMK emas, armiya ham bor-ku? Islomiy davlatlarda ular köpinça jamiyatning dunyoviy qismi vakillari bölişadi. Eronda unday emasmi?
— Ularda birinçi örinda IIMK turadi, muntazam armiya ança kuçsiz. Armiya öz ta’sir kuçini yöqotgan, men hozir u harbiylar kimligini ham bilmayman. Yana unutmang, Basij ham bor — u milliy gvardiya rolini bajaradi.
— Isroil ekspertlari Eron aholisining 70 foizi oyatullohlar rejimini qöllamasligini ta’kidlaydi. Rostdan ham şunday malumotlar bormi?
— Unçalik emas. 70 foizdan ziyodroq aholi aynan öşa lom-mim demaydigan, kimni qölla deyilsa qöllab ketaveradigan insonlar. Bu odamlar öz şaxsiy siyosiy qaraşlari va fikrlaridan mahrum odamlar, ularga fikrlaş taqiqlangan. Islomiy donolik manbalari ularga kimga qanday munosabatda böliş kerakligini tuşuntiradi. Usiz siz – böş örinsiz, fikr bildirişga haqqingiz yöq. Şu sababli bu insonlar oyatullohlar rejimiga qarşi yoki uni qöllaydi, deyişdan ma’ni yöq. Bir oyatulloh tarafdorlarini töplab, ularga nimanidir singdira boşlaydi. Boşqasi bunga mutlaqo zid tuşunçani singdirişi mumkin. Lekin, ekspertlar bir narsada haq: Eron aholisining asosiy qismi u qadar Isroilga qarşi kayfiyatda emas.
Bilimli ommaga kelsak, ular aynan isroilparast va amerikaparast kayfiyatda. Lekin bunday insonlar mamlakatda heç narsani hal qilmaydi va heç kim ularni qaror qabul qilişga yoki mamlakatning siyosiy hayotiga ta’sir ötkazişga qöyib bermaydi.
— Ular ta’qib ostidami?
— Juda özidan ketib qolişsa ta’qib qilinadi, albatta. Biroq, hozir muxolifatga daxldor deb hisoblaş mumkin bölgan qariyb barça eronliklar öz mamlakatidan taşqarida yaşaydi.
— Modomiki Eron Isroilga qarama-qarşilikda yengilayotgan ekan, buni mahalliy aholiga hattoki mahalliy matbuot orqali ham ğalaba sifatida taqdim etişning imkoni yöq. Bu mamlakatdagi vaziyatga qanday ta’sir qiladi?
— Vaziyat özgarsa, masalan AQŞdagi saylovlardan söng Isroilning yölini tösişmasa, ular Fors körfazi sohilidagi neftni qayta işlaş korxonalariga zarba berişi mumkin. Mamlakatda hozir muammolar juda köp, men yaqinda bozorlardan kelgan tasvirlarni körib, qaşşoqlikka guvoh böldim. Agar muammolar çuqurlaşsa, ular faqat mullalarning irodasini bajariş kerakligini unutişlari, özlarining iqtisodiy huquqlarini talab qila boşlaşlari mumkin. Masalan, Isroil Xorg oroliga zarba berib, u yerdagi Eronning import tovarlar, jumladan oziq-ovqatlar tuşiradigan terminalini yöq qilsa, aholi isyon boşlaşi mumkin.
— Lekin biz boşqa davlatlardagi uruşlardan guvoh bölmoqdamizki, duşman tarafidan yaratilgan qiyinçiliklar bunday jamiyatlarda norozilik kelib çiqişiga emas, aksinça, diktator atrofida yanada jipslaşuvga sabab bölmoqda. Nega endi Eronda boşqaça bölişi kerak?
— Eronda baribir vaziyat boşqaça-da: yetakçilar odamlar nimani qanday qilişlari kerakligini buyurişadi, şu narsaga çek qöyiş kerak. Vaziyat juda yomon bölgandan söng isyonçilar paydo böladi.
— Axir ularni darrov tutib öldirişadi-ku?
— Şoh taxtdan qulatilgan inqilob çoğlarida, işçilar masalan iş taşlaşlar e’lon qilişgan. Avval aholining öqigan qismi, ziyolilar işçilarga maoş tölamay qöyişgan va ular isyon qilişgan. Hammasi iqtisodiyotga borib taqaladi.
— Hozir ham iqtisodiyotdan boşlanadi, degan fikrdamisiz?
— Hozir buyoğiga qanday bölişini bilmaymiz. Hozir Eronning qisqiçlari birin-ketin çopib taşlanayotganiga guvoh bölmoqdamiz: avval Hamas yöq qilindi, endi esa «Hizbulloh»ning harbiy qudrati söndirilmoqda. Hozir «Hizbulloh»ni butunlay yöq qiliş qiyin, çunki Eronning pullari şarofati bilan bular Livandagi eng yirik siyosiy partiya. Biroq, Eronning bu qisqiçlari yulib olinadi va forslar barça kuçlari va mablağlarini sarflab ötkazayotgan siyosatini davom ettirişi tobora qiyinlaşadi. Keyin nima böladi? Rejim baribir ortgan pullarni aholining ehtiyoji uçun sarflamaydi. Mamlakat allaqaçon moxovdek ajratib qöyilgan, u sanksiyalar ostida, turli embargolar ostida, ular jahon iqtisodiyotiga qöşila olişmayapti. Özlarining avariyaviy mafkurasi bilan özlari özlarini rad etilgan davlatga aylantirişgan.
— Eronga sanksiyalar qanday ta’sir qilmoqda? «Bizni kaltaklaşmoqda, biz esa kuçayyapmiz» prinsipi böyiçami yoki insonlarni öylanişga majbur qilmoqdami?
— Öylanişga juda majbur qilmoqda, gap nima haqida öylanişda. Sönggi yillarda, ayniqsa Bayden prezidentligi davrida eronliklar bu sanksiyalar va embargolardan hayiqmasdan, yuzlab tankerlar bilan öz neftini Xitoyga jönatmoqda va qandaydir qilib evaziga dollar olmoqda va yana qandaydir yöllar bilan ularni tasarruf etmoqda. Ular şunday qilib jon saqlaşmoqda. Agar Ğarb davlatlarida bu vaziyatni yanada çuqurlaştiradigan va kontrabandani yöq qiladigan yetakçi kelsa, Eronga juda yomon böladi. Şunda Eron jangari guruhlarni qöllaş siyosatidan biroz tiyilişi mumkin. Boşqaça qilib aytganda, Oq uyga Eronni jilovlaş kayfiyatidagi radikalroq rahbar kelişi Yaqin Şarqdagi jangari guruhlar faolligi jiddiy tarzda susayişga olib kelişi mumkin.
— AQŞ general Qosim Sulaymoniyni yöq qilgan davrlarga taqqoslanganda, Eronda hozir şimolda qudratli va jang qilişga qodir ittifoqçi bor. Bu Eronning istiqbollariga qanday ta’sir qiladi?
— Aslida, Eronning ikkita ittifoqçisi bor, degan qaraş mavjud. Biroq, Turkiya bilan ularning rasmiy ittifoqi yöq, Rossiya bilan esa umumiy iqtisodiy manfaatlari yöq. Eronning özi öz gazi va nefti uçun bozorlar izlaşdan manfaatdor, uning raqobatçilariga yordam berişidan ma’ni nima? Biroq bu ikki davlat örtasida köp borada mafkuraviy boğliqlik bor. Masalan, har ikki davlatda hokimiyat aholi manfaatlarini közlab emas, mutlaqo ahmoqona mafkura nomidan harakat qiladi. Eronda, masalan, bu mafkura qöşnilarini öldirişga çorlaydi.
— Lekin Rossiya va Eron Amerikaga qarşi döstlaşişgan. Ularning umumiy duşmani bitta.
— Ular Amerikaga qarşi qanday döstlaşişlari mumkin? Şunçaki, Eronda allaqaçon hokimiyatdagi ayrim arboblar Ğarb va AQŞ bilan konstruktiv muloqot örnataylik, deya şama qila boşlagandi. Buning uçun ular yon berişdan taşqari yana qaranglar, bölmasa Rossiya bilan ittifoqçilik qilamiz, deb körsatişlari ham kerak böladi. Ular Rossiyadan daladagi qöriqçi sifatida foydalanişmoqda.
— Baribir Rossiya bilan döstlik Erondagi vaziyatga ta’sir ötkazişi mumkinmi?
— Heç qanaqa ta’sir ötkazmaydi. Rossiya heç qanday jiddiy qurolni Eronga bermaydi. Agar bersa ham, Isroil samolyoti bitta zarbada parçalab taşlaydigan S-400 kabi qurilmalar böladi. Rossiya Eronga yana nima berişi mumkin?
— Balki Eronga juda yetişmayotgan yadroviy texnologiyalar bölsa-çi?
— Bunga şubham bor. Eronda uranni boyitiş emas, atom bombasi tomon harakatni anglatuvçi birorta obekt paydo bölsa, uning boşiga ham Iroq va Suriyadagi yadroviy obektlar kuni tuşadi. Aniq işonamanki, Isroil tomonidan zudtar hujumdan qoçib qutila olişmaydi.
— Balki Eron 5 noyabrda — AQŞda saylovlar ötib olganidan söng Isroilga javob zarbasi berişga jazm qila oladimi?
— Fikrimça, yöq. Hozir Eronda propaganda yörqnomasi işga tuşgan — biror jiddiy talafot yetmaganini körsatiş. Buning uçun mojaro tugadi dab hisoblaş kerak: ortiq bunday zarbalar bilan almaşmaylik, deb. Eronga mojaro avj olişi mutlaqo kerak emas.
— Isroil ham katta uruşni istamayotganini körsatib böldi.
— Mutlaqo töğri. Ular Isroil tinçgina yaşaşi uçun dunyoga oyatullohlar rejimi popugini pasaytirib qöyişni taklif etişmoqda. Agar Eron Isroilni Hamas va «Hizbulloh» orqali qiynaşni bas qilsa, Isroil tinçişi mumkin. Ular qaçonlardir, şoh davrlarida Eron bilan totuv yaşaş mumkinligini körsatib bölişgan.
— Axir u paytlar Isroil va Eron ittifoqçi bölişgan-ku, bugun bu qançalik ğalati eşitilmasin?
— Albatta. Ular birgalikda Yaqin Şarqda tinçlik va barqarorlik örnatiş uçun juda köp işlaşgan.
— Eron özining eng faol proksilaridan mosuvo bölsa, Isroil uçun naqadar xavfli bölib qoladi?
— Fikrimça, u qadar xavfli bölmay qoladi. Hammasi Islom respublikasi rejimi kuçsizlaşayotganiga qarab ketmoqda. Oliy boş rahnamo atrofidagi kallasi işlaydigan insonlar ham buni bilib, tuşunib turişgandir. Oliy boş rahnamo hali köp ahmoqgarçiliklarni qilmoqda, lekin u aniq kuçsizlaşib bormoqda. Oyatullohlar sekin-asta mamlakatdagi vaziyat ustidan nazoratni yöqotmoqda.
— Muxolifat böğilgan, rejimning hamma işlari joyida bölsa, nega bunday bölmoqda? Nega u kuçsizlanişi kerak?
— Eronda şariat va boşqa narsalarni istamaydigan öqigan sinf baribir aholining boşqa qismiga mafkuraviy ta’sir ötkazadi. Bundan taşqari, eronliklar bir paytlar Humayniy çorlagan narsalarning barçasi amalga oşgan qöşni Afğonistonni körib turişibdi. U ham Eronda şaxmat, musiqa va aşulani taqiqlamoqçi bölgan. Afğonistonda bu işlar amalga oşdi. U yerda ayollar — uy hayvoni darajasida. Eronliklar «tölaqonli» islom şaroitida Afğonistondagilar qanday yaşayotganini körib turişibdi va bundan qoçişga harakat qilişadi.
Eng asosiysi, Eronda qarşilikning alohida kuçi borligini unutmaslik kerak. Bu qadimiy madaniyat, ötmişda 25 asrlik buyuk sivilizatsiya vorislari. Arablar bir paytlar qadami yetgan joyda islomni tarqatişganida ham Eron bilan bu oson keçmagan. Birinçidan, Eronda islomning körinişi ham öziga xos bölib çiqdi — şia mazhabi. Ikkinçidan, forslar misrliklar kabi arab tilini qabul qilişmadi. Ular arab böliş uçun Misrning buyuk tarixidan, sivilizatsiyasidan voz keçişdi. Eronliklar esa heç qaçon arab bölişmaydi, bu mutlaqo ilojsiz. Madaniyat va sivilizatsiya — ertami-keçmi özini körsatadi.
— Qay tarzda körsatadi?
— Bu Uyğonişning qandaydir varianti sifatida yuzaga çiqişi mumkin. Hattoki zamonaviyroq oyatullohlar otilib çiqişi mumkin. Inqilob çoğida mullalar örtasida juda katta ta’sir kuçiga va u yoki bu darajada liberal közqaraşlarga ega oyatullohlar bölgan.
— Şartli Eron Gorbaçyovi kerak bölar ekan-da?
— Juda şartli. Men özgarişlar Eronning «içidan» boşlanişi mumkin yoki yöqligini bilmayman. U yerdagi «loçin»larning barçasida kuç-qudrat juda katta. Lekin norozilik vaqti-vaqti bilan oyatullohlar örtasida ham yuz berib turadi. Xorijdagi muxolifat ularning aytgan gaplarini rejim manziliga e’tiroz sifatida tarqatadi va Eronda nimadir pişib yetilyapti, degan tus beradi. Lekin hozirça «loçin»lar juda kuçli.
