«Avvalo tinchlik nima ekanini aniqlashtirib olish kerak» - Podolyak

AQShning yangi prezidenti deyarli har kuni Rossiya-Ukraina urushini yakunlash rejasi bo‘yicha qandaydir yangi gap aytmoqda. Bu holatda uning Moskvaga nisbatan ohangi tobora qat’iylashib bormoqda: jumladan, agar Moskva harbiy harakatlarni bas qilmasa, neft narxlarini qulatishga ham va’da berdi.

Bundan tashqari, mojaroni tinchitish uchun Kit Kellogni maxsus vakil qilib tayinladi. Reuters va The Wall Street nashrlari saylovgacha ham Kellog tinchlikka erishish uchun Trampga ham Kiyevga ham, Moskvaga ham bosim o‘tkazish kerakligini tavsiya qilganini yozib chiqqandi. Bir vaqtning o‘zida Tramp Zelenskiyni 2022 yil boshida muzokaralarni boshlamagani uchun ochiqchasiga tanqid qildi. Trampni lavozimiga kirishishi bilan tabriklar ekan, Putin «Ukraina mojarosi» bo‘yicha muloqotga tayyorligini tasdiqladi, keyinroq Amerika prezidenti bilan «ishonchga sazovor munosabatlar»ga ega ekanini qo‘shimcha qildi.

Tinchlik muzokaralari atrofidagi vaziyat borgan sari taranglashib bormoqda. Bu borada Kiyevdagilarning fikri qanday? «Meduza» maxsus muxbiri Liliya Yapparova Volodimir Zelenskiy ofisi rahbarining maslahatchisi Mixaylo Podolyak bilan suhbat o‘tkazdi.

— So‘nggi bir necha oy davomida hamma tinchlik muzokaralarini muhokama qilmoqda. Sizningcha, u yaqin orada amalga oshadimi?

— Avvalo, tinchlik tushunchasini aniqlashtirib olish kerak. Rossiya uchun bu — okkupatsiya, Ukraina uchun esa hayotini saqlab qolish imkoniyati. Demokratik davlatlar shunga yaqinlashib boryapti, deb ishonaman: bunday urushlar faqat tajovuzkor davlatni majburlash orqali to‘xtatiladi. Ular bilan kelishib bo‘lmaydi, ularni faqat majburlash mumkin. Buni AQShning yangi prezidentining Rossiyaga nisbatan o‘zgargan ritorikasida ham ko‘ryapman. Bu esa muayyan umidlarni paydo qiladi.

— Davos forumida Tramp tahdidlarga ham o‘tdi: u Saudiya Arabistoni va OPEC’ni neft narxlarini tushirib, Rossiyaning daromadlarini qisqartirishga va uning Ukrainadagi harbiy harakatlarini to‘xtatishga majburlashini aytdi. Bu amalga oshishi mumkinmi?

— Bu tahdid emas. Ko‘pchilik uchun kutilmagan holat shundaki, Tramp aynan samarali bo‘lishi mumkin bo‘lgan yechimlarni taklif qilmoqda. Ya’ni Rossiya uchun urush bahosini keskin oshirish va uning global bozordagi daromadini kamaytirish. Agar neft narxini 50 dollardan pastga, eng yaxshisi, 40 dollargacha tushira olishsa, Rossiya urushni davom ettirish uchun zarur bo‘lgan katta miqdordagi mablag‘lardan ayrilishi tayin.

Tramp shunchaki neft mahsulotlarini iste’mol qiluvchi davlatlar darajasida shartli sanksiyalar joriy qilishni taklif etayotgani yo‘q. U neft narxini pasaytirish haqidagi qarorni OPEC’ga a’zo davlatlar va AQSh bilan iliq munosabatdagi saudiyaliklar qabul qilishi kerakligini aytmoqda. Bu Rossiyani dunyoni adekvatroq qabul qilishga majburlash uchun puxta o‘ylangan va tezkor vositadir.

Putin buni anglay olishi yoki yo‘qligi umuman boshqa masala. Hozircha u buni go‘yoki qandaydir parda ortidagi o‘yinlar sifatida qabul qilmoqda. U go‘yo, «xo‘p, sizlar qandaydir bayonotlar qilib turinglar, buyog‘ini parda ortida kelishib olaveramiz», degandek. Menimcha, u katta xatoga yo‘l qo‘yapti.

— Bunday bosim tinchlik muzokaralarini xavf ostida qoldiradigandek tuyulmayaptimi sizga? Axir Putin o‘ziga nisbatan bosim o‘tkazilishini yoqtirmasligi hammaga ma’lum.

— Putinda toki manyovr qilish uchun maydon mavjud ekan, unga nimadir yoqishi yoki yoqmasligi mumkin. Hozir u juda kuchli qaramlikka tushib qolgan. Men uning Si Jinping bilan so‘nggi [2025 yil 21 yanvardagi] videokonferensiya orqali muzokaralarini kuzatdim — Si vazmin, hatto ironiya bilan gaplashmoqda, Putinga yengil istehzo bilan qaradi. Putin esa sertavoze, go‘yo o‘zini yaxshi tomondan ko‘rsatishga harakat qilyapti: «Qarang, biz bunaqa qila olamiz, mana bunga ham qodirmiz», deya. U o‘ziga ishonchi yo‘q, obro‘si qizil zonada bo‘lgan odamdek ko‘rindi. Chunki u rostdan ham bir qator qarorlarni mustaqil qabul qila olmaydi — yirik davlatlarning qo‘llab-quvvatlovi bo‘lmasa, u bir qadam ham tashlay olmaydi.

Tramp ham Putinning ruhiy emotsional holatiga e’tibor qaratadi, deb o‘ylamayman. Putin unga teng raqib emas.

— Tramp urushni bir sutkada to‘xtatishga va’da bergandi, lekin bunga erisha olmadi va Ukraina hamda Rossiya bo‘yicha maxsus vakili Keyt Kellogga mojaroni 100 kun ichida tugatish vazifasini yukladi. Bu muddat realmi?

— Bu Kellog oldida turgan vazifa uchun real muddat. Tramp uni aniq bayon qildi: AQSh va Ukrainani qoniqtiradigan hamda haqiqatan ham urushni tugatishga olib keladigan ssenariy ishlab chiqish kerak. Men esa [AQSh davlat kotibi Marko] Rubioning so‘zlariga alohida e’tibor qaratishni taklif qilgan bo‘lardim. U urush shunday yechim topishi kerakki, uch-to‘rt yil ichida janglar qayta boshlanmasligi lozim, dedi.

Demak, mojaroni tugatish rejasi Ukraina va umuman Sharqiy Yevropaning suverenitet huquqlarini himoya qilishni kafolatlashi, xalqaro huquqni davlatlararo munosabatlar standart sifatida tiklashni ta’minlashi kerak.

— Ukraina Kellog bilan maslahatlashuvlar o‘tkazishga ulgurdimi? U yanvar oyi boshlarida Kiyevga borishni rejalashtirgandi, lekin qandaydir sabab bilan safarini kechiktirdi.

— Yo‘q, hozircha janob Kellog bilan hech qanday muloqot bo‘lgani yo‘q. Fikrimcha, u hozir aynan AQShning Rossiyaga nisbatan pozitsiyasini ishlab chiqmoqda. Rossiya esa hozircha adekvat suhbatga tayyor emas.

— Siz Kellogning urushni tugatish bo‘yicha pozitsiyasi haqida qanday fikrdasiz? U muzokara jarayonida «qamchi va shirinlik» usulidan foydalanishni yoqlagandi — masalan, Ukrainaga AQSh harbiy yordamini keskin qisqartirish tahdid qilingan edi.

— Bularning barchasi Kellog va Tramp urush muammosiga chuqurroq kirib bormagan paytdagi mulohazalar edi. Lekin Rossiyaga nisbatan qamchisiz hech narsa ish bermaydi. Kellog aynan shu qamchini ishlab chiqish ustida ishlaydi.

Putinga qarshi faqat tahdid va majburlash orqali samarali ish olib borish mumkin. Unga shaxsan o‘zi to‘laydigan bahosi tushuntirilishi kerak. Kelgusida u nafaqat urushni moliyalashtirish imkoniyatlarini qo‘ldan chiqaradi, balki ichki ijtimoiy masalalarni hal qilish imkoniyatlaridan ham ayriladi. Rossiya ichida taranglik ortib boradi, Ukraina esa, umid qilamanki, uzoq masofalarni nishonga oluvchi qurol-yarog‘lar bilan ta’minlanadi. Bu esa Putin eng ko‘p qo‘rqadigan narsaga olib keladi: nazoratni yo‘qotishi va lavozimidan chetlatilishi.

— Sizningcha, Putin Trampdan nima kutmoqda? 20 yanvarda Rossiya prezidenti, masalan, «Ukraina mojarosi bo‘yicha yangi AQSh ma’muriyati bilan muloqotga tayyor» ekanini va «uzoq muddatli tinchlik»ga erishishni xohlashini aytdi.

— Putin o‘z tashqi siyosatini yolg‘on ustiga qurishni yaxshi ko‘radi va o‘zi ham aldanishni kutyapti. U global muhokamalar o‘rniga, pardalar ortida kelishib olishga umid qilyapti. Ya’ni omma oldida tinchlikka chorlovchi bayonotlar beriladi, aslida esa, parda ortida muzokaralar bo‘lib o‘tadi va u o‘sha yerda aldov va bosim o‘tkazishga harakat qiladi: «Biz sizga manavini berdik, siz esa bizga buni bering» qabilida. Lekin bu kutilmalarda Putin katta xatoga yo‘l qo‘ymoqda.

— Trampning bayonotiga ko‘ra, uning Putin bilan uchrashuviga tayyorgarlik ketmoqda. Bu masalada Ukraina tomoniga murojaat qilindimi?

— Tramp va Putin o‘rtasidagi suhbat AQSh ma’muriyati vakolatiga kiradi. Fikrimcha, Trampga Putin bilan uchrashish haqiqatan ham kerak, shunda uning aqliy tanazzuli nechog‘lik chuqur ekanini anglaydi. Putin o‘zining haqiqiy «men»ini ochadi, Tramp esa uning nechog‘lik noadekvatligini baholab, bu shaxsdan mantiqiy xulosa va ratsional xatti-harakat kutmaslikka qaror qiladi.

Shundan so‘ng esa Rossiyaga nisbatan qattiq iqtisodiy bosim o‘tkazish lozim: neft narxini tushirish, Putin atrofidagi shaxslarga yangi sanksiyalar joriy etish, ularning chet eldagi mulklarini musodara qilish, muzlatilgan aktivlardan foydalanish va sanksiyalarni chetlab o‘tish yo‘llarini to‘sish.

— 21 yanvarda Zelenskiy AQSh va Ukraina prezidentlarining uchrashuvini tashkil etish ustida ishlayotganini ma’lum qildi. Uchrashuv dasturi bo‘yicha tushuncha bormi, qaysi masalalar muhokama qilinadi?

— Bu uchrashuvga tayyorgarlik tashqi ishlar vazirligi va prezident ma’muriyati darajasida olib borilmoqda. Uchrashuv mavzulari esa ochiq va aniq: biz uchun xavfsizlik kafolatlari, chegaralar daxlsizligi, xalqaro xavfsizlik tizimidagi aniq o‘rnimiz, Ukrainani tiklash dasturi, diplomatik, harbiy va moliyaviy ko‘mak, sheriklik munosabatlarini mustahkamlash masalalari muhim.

— Ukraina, Rossiya va AQSh o‘rtasida uch tomonlama muzokaralar bo‘yicha Kiyevda aniqlik bormi? Bu qanday formatda muhokama qilinmoqda?

— Bu ertaga yoki indinga hal bo‘ladigan masala deb o‘ylamayman. Hozircha boshqa uch tomonlama muzokaralarni o‘tkazish zarur — AQSh, Yevropa Ittifoqi va Ukraina. Bu urushni yakunlash yo‘lidagi umumiy pozitsiyamiz to‘liq muvofiqlashtirilishi kerak. Shuningdek, AQSh—Xitoy va AQSh—Global Janub davlatlari o‘rtasida alohida muloqotlar bo‘lishi mumkin. Faqat shundan so‘ng uch tomonlama muzokaralar haqida gapirish mumkin bo‘ladi.

— Volodimir Zelenskiy 23 yanvarda Rossiya bilan muzokaralar shartlarini ma’lum qildi. Asosiy talab — Kiyevga xavfsizlik kafolatlarini taqdim etish: G‘arb davlatlari, jumladan, AQSh Ukrainaga kamida 200 ming tinchlikparvar kuchlar yuborishi kerak, dedi Ukraina prezidenti. Boshqa variant sifatida Ukraina NATOga qabul qilinishi ham taklif etildi. Yevropa va AQShdagi sheriklaringiz bu talablarga qanday munosabat bildirmoqda?

— Putin uchun hozir ekspansiya hokimiyatda qolishning yagona usuliga aylangan. Shuning uchun agar biz haqiqatan ham uzoq muddatli tinchlikni ta’minlashni istasak, bir necha yo‘l bor. Birinchisi — Ukrainaning NATOga qo‘shilishi. Ikkinchisi — Isroil—AQSh modeli bo‘yicha xavfsizlik kafolatlari, ya’ni Isroil havo hududi Amerika havo hujumidan himoya tizimlari va aviatsiyasi bilan himoya qilinadi. Uchinchisi esa tinchlikparvar kuchlar yuborish; bu taklif hozir Fransiya, Britaniya va Shimoliy Yevropa davlatlari bilan muhokama qilinmoqda. Front chizig‘i 1,3 ming km uzunlikda ekanini va bosib olingan hududlarda 600 mingdan ortiq rossiyalik harbiy borligini inobatga olsak, tinchlikparvar kontingent 150–200 ming kishini tashkil etishi kerak.

Ukraina prezidenti: «Mana, variantlar bor, boshqa yo‘l yo‘q», demoqda. Formal ravishda Putinga biz urushni tugatdik, deb e’lon qilish va uning ekspansiya hamda provokatsiyalardan voz kechishini kutish yaramaydi.

— Putin esa Ukrainaning NATOga a’zoligini mutlaqo qabul qilmasligini aytdi. U Rossiya tinchlik muzokaralariga faqat Ukraina o‘z qo‘shinlarini Moskva ilgari anneksiya qilgan to‘rt oblastdan olib chiqib ketgan taqdirdagina tayyorligini bildirdi. Kiyev va Moskva pozitsiyalari bu qadar farq qilar ekan, muzokaralardan natija kutish mumkinmi?

— Albatta, ishonaman. Ammo bunda majburlash usuli kerak, boshqa yo‘l ish bermaydi. Agressor davlatning ezgu niyatlariga ishonib bo‘lmaydi. Bizning sheriklarimiz — birinchi navbatda AQSh — Rossiya bilan yumshoq ohangda gaplashish mumkin emasligini anglay boshladi. Uni faqat iqtisodiy va harbiy choralar bilan majburlash mumkin.

— Trampning mojaroni hal etish rejalari hozircha Ukrainaning NATOga qo‘shilishi masalasini o‘z ichiga olmaydi. Siz mamlakatning alyansga a’zo bo‘lishini qanday ta’minlamoqchisiz?

— Muhokamalar va ratsional dalillar orqali. Shuningdek, bu g‘oyani qo‘llab-quvvatlaydigan xalqaro siyosatchilardan iborat keng tarmoq yaratish bilan. Masalan, Ukraina Yevropaga muhim strategik ustunlik bera oladi: qurolli kuchlarimiz negizida Yevropa qo‘shma harbiy guruhini tashkil qilish mumkin. Bu kuchlar AQSh yordamiga muhtoj bo‘lmay turib ham xavfsizlikni ta’minlay oladi.

— AQSh prezidentining milliy xavfsizlik bo‘yicha sobiq maslahatchisi Jon Bolton Tramp Ukrainani o‘zi uchun noqulay tinchlik kelishuvini imzolashga majbur qilishga urinadi, degan xavotir bildirdi. Siz bu xavotirga qo‘shilasizmi?

— Yo‘q, xavotirlanmayman. Chunki bu AQShning nufuziga qattiq zarba bo‘ladi. Bu Rossiyaga o‘z tajovuzkor harakatlarini davom ettirishga imkon berishni anglatadi. Urushni mutlaqo boshqa yo‘l bilan yakunlash imkoniyatlari mavjud. Bu Rossiya keltirayotgan beqarorlikni ham kamaytirishga yordam beradi.

— Ukraina qurolli kuchlari bosh shtabi 22 yanvarda frontda vaziyat og‘irligicha qolayotganini, rossiyalik harbiylar shaxsiy tarkib va texnikada ustunlikni saqlab qolganini ma’lum qildi. Hozir oldingi saflarda vaziyat qanday?

— Juda og‘ir, ayniqsa, Donetsk yo‘nalishida. Rossiyada hozir ancha ko‘proq o‘q-dori, zirhli texnika, artilleriya va arzon tirik kuch bor. RF armiyasi front chizig‘i bo‘ylab kichik guruhlar bilan hujumlar tashkil qilish va kichik platsdarmlarni egallash taktikasidan foydalanmoqda. Ular bu nuqtalarni kengaytirish va ustunlikni oshirishni maqsad qilgan.

Biroq urush davom etmoqda va agar Ukrainaga ko‘proq raketa, minomyot va reaktiv snaryadlar yetkazib berila boshlansa, vaziyat barqarorlashishi mumkin.