Autsorsing, tender va bolalar haqi: davlat boğçalarida oziq-ovqat ta’minoti qanday taşkil qilinyapti?
|22:53 / 16.09.202518 867
Respublikaning deyarli barça hududlarida davlat maktabgaça ta’lim taşkilotlarini oziq-ovqat bilan ta’minlaş autsorsing firmalarga taqsimlanmoqda. Xöş, tenderlar qanday ötdi, uni yutganlar va yutolmaganlar nima deyişmoqda? Kun.uz suriştiruvida şu haqda söz boradi.
Hukumatning şu yil yanvardagi 1-son qarori asosida davlat boğçalari autsorsing asosida ovqatlantirilişi tartibi belgilandi. Yangi tartib bilan avgust oyida joylarda tenderlar ötkazildi.
Iştirokçilar iş tajribasi, moliyaviy qarzdorliklari, insofsiz ijroçilarning yagona reyestrida bor yoki yöqligi, texnik topşiriq va tender hujjatlari talablariga mosligiga qarab tanlanadi.
Bir qaraşda hammasi risoladagidek, qonun asosida, şaffof va töğri ötgandek körinişi mumkin. Ammo mana şu tenderda qatnaşgan tadbirkorlardan biri ayrim viloyatlarda yaşirin işlar bölayotganini iddao qilmoqda. Kun.uz ixtiyoriga kelib tuşgan audioda tenderlar korrupsion elementlarning ehtimoliy aralaşuvi bilan ötganiga işora beradi.
Tender şartlari buzilganmi?
Yaqinda Samarqandning davlat boğçalariga muzlatilgan va sifati buzilgan göşt mahsulotlari tarqatilgani ma’lum bölgandi. Tahririyat muxbiri vaziyatni örganiş çoğida bolalarga muzlatilgan göşt beriş mumkin emasligini, bu amaldagi Sanpin qoidalariga zid ekanini aniqlagandi.
Qolaversa, ta’minotçi korxona (autsorsing) vakili mudiraga bosim qilib, “kerak bölsa boşqa narsa ham berasiz”, degani ham kuzatilgan.
2021 yildan beri 20 ta boğçaga autsorsing xizmatini körsatib kelgan va şaxsi sir qolişi şarti bilan intervyu bergan fuqaroga köra, respublikaning deyarli barça hududlarida autsorserlarga şunday işlaş topşiriği berilgan.
Suhbatdoşimiz bu yil avgust oyida ötgan tenderda ğolib çiqa olmaganini aytarkan, qoidalar tanlov jarayonidayoq buzilganini bildirdi.
“Tender talabi böyiça biz 100 foiz hamma hujjatni qilib topşirganmiz. “Zalogoviy” summasi va içida söraydigan [hujjatlari bor]. Tenderga qatnaşadigan iştirokçiga qöyilgan talabda autsorsingda işlagan bölişi kerak, degan joylari bor. Çunki bizning firmamiz işlab turgan. Işlab turgan joyimizdan biz kiryapmiz. Lekin bizga nol ball berib, çiqarib yuboryapti. Nima asos? Biz bu böyiça murojaat qildik, heç kim javob ham bergani yöq.
Mavzuga oid
18 min
Ikkita firma kirdi: ğolib, zaxira ğolib. Ikkalasi ham bir odamniki. Asli tagini kötarib kelsangiz, ikkalasi ham bir odam. Hozirgi kunda ğolibni kimdir yiqitsa, zaxira ğolib ham özi”, - dedi tadbirkor.
Uning qöşimça qilişiça, viloyatdagi (qaysi viloyat ekani tahririyatga ma’lum) barça tumanlar tagidan egasi bitta bölgan va tenderda faqat guvohnoma bilan qatnaşgan firmalarga berilgan.
“Bu narigi yutib olgan firmaning hujjatini köramiz deyapmiz. Mana, tenderni hozir şunday oçib körsak, E-tender’ga kirsangiz, körasiz. Bizning firmamiz hujjatini oçib körsangiz, hamma hujjatni köra olasiz. U firmanikini oçib köraman desangiz, bitta guvohnoma bor, boşqa heç nima yöq.
Men borib turib öşa yutib olgan firma bilan gaplaşganman. Çunki çaqirtirgan, keling, bir siz bilan ham işlaşaylik, degan. Borganman. Borganimda menga aytganki, “siz nima hujjatlar topşirdingiz?” Mana, misol, har bitta beradigan mahsulotingizdan namuna söragan. Vazirlikning kamerasini qaytarib körsa, bizlar haqiqatan şunça namunalarni olib borganmiz. Lekin yutgan firma biror narsa olib bormagan.
Çunki özining oğzidan aytib turibdi: “biz heç nima olib bormaganmiz”, deyapti. Biz pulini berdik, böldi, deyapti. Xohlasangiz, mana oling, işlang, deyapti. “Qanday işlaymiz?” desam, “ha, bizga mana şunaqa 40 foiz pulini berasiz”, deyapti. Unga 40 foiz pul bersa, u bolaga heç nima bormaydi-ku!” – deydi suhbatdoş.
Amerikadan kelgan “kal buva” köp narsani hal qilib ketadi
Tadbirkor ğolib kompaniya vakili bilan yozib olingan suhbatni Kun.uzʼga taqdim etdi. 57 daqiqalik audioyozuvda suhbatdoş viloyatdagi barça boğçalarga autsorser ekaniga işora qilib, korrupsion sxemani oçib bergan. Quyida dialogning ayrim muhim qismlari keltiriladi.
“– Hozir siz … dan boşqa viloyatni ham oldinglarmi yoki faqat … mi?
– Yöq, faqat …
– Boşqa viloyatlarni olmadingizmi?
– Yöq. Jizzaxga taklif berdi. U yerda kim borib işlaydi, aka? Jizzaxda bitta … lik akamiz bor, … aka. Butun Jizzax viloyatini [olgan].
– U ham katta tadbirkor ekan-da, “znaçit”, bitta viloyatni olgan bölsa.
– Ha, u odam Toşkentda işlaydi.
– Nima iş qiladi?
– Şu, tadbirkor, autsorsing.
– Toşkent şahridami?
– Toşkent şahrida, tumanida – hamma joyida. Endi özingiz ham bunday körib bilsangiz, endi hammamiz köçaning bolasi. Bilib yurasiz-ku. Baloga qolgan pul-da…
– Men özim olib borib hujjatlar topşirdim, videoroliklar qildik, mahsulotlar olib borib topşirdik, şunça “rasxod” qilib, şunça harakat qilib…
– Pirxonada ötiribmiz, yolğon gap yöq. Heç narsa topşirganimiz yöq. Firmalaring autsorsingda işlagan ekan-ku. Gaplaşib odamini topganda, ming foiz ötardi. “Tem boleye” hozir işlab turgan ekan.
– Şunday-da, işlab turgan.
– Anu bölimdan bitta şunday xat olsa, işlab turibdi, deyilgan.
– Olingan, bor xat.
– Endi u yer bilan gaplaşmaganingizdan keyin bu bölimdan 50 ta xat olmaysizmi, aka, foydasi yöq-ku.
– Endi, şuni aytyapman-ku, Amerikadan kelgan “kal buva” köp narsani hal qilib ketadi.
– Şunday-şunday, aka.
– Bularning orqasida … lar turibdi, aka.
– Yöğe?
– Ha.
– Iye, … lar ham? Bu boğçaga ham?
– Bizlarning ustimizda ham bitta aka bor, öşa aka hammasini yurgizib turadi.
– Kim u aka? … likmi?
– Yöq, yöq, u respublikadan.
– Vazirlikda işlaydimi?
– Yöq, yöq, boşqa joyda”, – deyilgan suhbatda.
… ismli kimsa tenderda yutqazgan tadbirkorga birga işlaşni taklif qilarkan, autsorsingdan tuşadigan pulning bir qismi Toşkentga olib borilişini, “kattakon”larga berilişini, şunday kelişilganini aytgan.
“Endi 10 kg emas, 6 kg göşt solamiz-da”
“– U yer bilan 22 ga gaplaşilgan. Yuqori bilan.
– 22?
– Ha.
– 22 foizmi?
– Ha. Bu degani, hozir mana, 15 foiz sizga taşlab beriladi-ku, 15 foiz, siz kissangizdan xarajat qilib, yana 7 foiz qöşib turib ularga beriladigan pul.
– Iye, hozir 22 foiz işlab turibsiz-ku, siz 22 foiz daromad köryapsizmi? Men 22 foiz daromad körganim yöq hozir.
– Qarang-da, hozir siz tenderda yutgan bölsangiz, xizmat foiziga 29,5 foiz ustama bilan ötgansiz. U degani, hozir siz neça pul olyapsiz autsorsingda bitta bolaga, bir kunligiga?
– 16 500 sömdan 18 foiz ustamasi içida.
– Ha, ustamasi içida. Hozir bunda 24 500 söm böladi, bitta bolaniki.
– 24 500 söm bölar… bölimda unaqa pul yöq-ku, budjetda.
– Endi u pul beradi-da. Respublika beradimi, boşqa joy beradimi, ularga uning qiziği yöq. 24 500, 23 000, ana şundaydan bitta bolaga pul beriladi.
– Böpti, 23 500 sömdan uring. Bizning “rayon”da, ayni vaqt 4 700 ta bola bor.
– Yöq, siz töğri tuşuning, aka. Bu biz qöygan qoida, şart yoki biz qöygan narsa emas. Bu butun respublika miqyosida bölgan narsa. Masalan, mana, özingiz qaysi viloyatda tanişingiz bor, autsorsingda işlagan?
– Yöq, heç qaysi viloyatda yöq tanişim.
– Masalan, Navoiyga ötdi, masalan-da. Buxoro ham ötgani yöq. Toşkent bor, ötib ketdi “polnosti”. Toşkentdan sörang. Sirdaryo ötib ketdi, Sirdaryodan sörang. Surxondaryo ötib ketdi, vodiy ötib ketdi, Jizzax ötib ketdi. “Lyuboy”idan sörang-a, aka. Şunday borasiz, şunday körib, şunday kirasiz, şunday gapiradi, mana şunday, mana şunday, mana şunday narsa. Erta masalan, endi … da tuğilganman deyapsiz, erta masalan, birorta muammo bölsa, özingiz hal qilib olasiz-da. Agar jaa biror muammo böladigan joy böladigan bölsa, ularning böyniga öşa şart qöyilgan, sizning öşa muammongizni yeçib beriş. Mana, bölimingiz tomonidanmi, prokuratura tomonidanmi, öşanaqa tomonlardan nimaki muammo bölsa, yeçilişi böyniga qöyib berilgan.
– Yöq, men endi bitta savol-da, aka. Mana, tekşiruvçi keladi, misol uçun. Sizda ham, menda ham keladi-ku, keladi. Tekşiruvçi keldi. Tekşiruvçi kelib qozonda birinçi göştni ölçaydi.
– Ha, göştni ölçaydi.
– 10 kg göşt solişimiz kerak. Hozir endi biz mana bunça narsani bu yerga “rasxod” qilganimizdan keyin biz nima qilamiz? Endi 10 kg emas, 6 kg göşt solamiz-da.
– Şunday-şunday.
– 6 kg göşt solsang, bu yoqqa kel, deydi. Birdan şu gapni gapiradi. Muttahamsan sen, deydi.
– U şu foizini yuqori qilgan, bitta şu narsani uşlab turibdi. 29,5 foizlik. Töğri kelsa ol, töğri kelmasa olma, deb bitta şu gapni uşlab turibdi.
– Hozir 12 milliardga 15 foizini töladi. Men “faktiçeski” 8 milliardlik narsa beraman. 4 milliard yöq pul. 4 milliard uçun ham men 25 foiz pul tölayapman degan gap.
– Şunday bölyapti. Lekin töxtang, töxtang. U mana, yilning oxirida hisob-kitob böladi. Tuşundingiz-a? Siz hozir masalan, siz bilan 12 milliardlik şartnoma bölyapti.
– Xöp.
Şartnomani 1 yilga çözi beriş – $100 ming
– Siz 12 milliardning 22 foizini beryapsiz, töğrimi? U yerga. 15 foiz tuşyapti, qolgani kissangizdan. U yilning oxirida minus-plyus böladi, keyingi yilga çözdirib beriş uçun, masalan, 100 ming beradigan joyingizga öşa pulingiz hisob-kitob böladi. Siz 100 ming bermaysiz, 10 ming berasiz yoki 10 ming bermay 30 ming berasiz. Ana şu, öşa bilan hisob-kitob böladi.
– U kelasi yil uning tartibi qanday böladi, heç kim bilmaydi.
– Yöq, endi tartib qanday böladi? U va’da berilgan u narsaga. U yerda bitta-ikkita odam bilan gaplaşilmagan. Bu yerda hozir mayda pul bölmayapti. Hozir mana şu olingan 11 ta tumanimizda ana şu 22 foiz pul, aka, bilasizmi neça pul böladi? 36 milliard bölyapti. U yerga kam pul berilmayapti. Sizga öxşagan odam kammi? 11 ta tumandan ikkitadan tadbirkorni hisoblasangiz, 22-25 ta odam bölib ketyapti”, – deyilgan dialogda.
Bolalar endi muzlatilgan göşt yeydi
Şuningdek, audioda boğçalarga yetkazilayotgan mahsulotlar orasida yangi göşt emas, muzlatilgani berilayotgani haqida ham gap boradi.
“– Siz, masalan, qanaqa göşt berasiz boğçalarga?
– Qanaqa göşt? Özimning molxonamdan…
– “Svejiy” göşt berasizmi?
– Ha, e. Aka, bizning boğçalar bor-ku, “svejiy” göşt olmasa, aka, qabul qilmaydi.
– Kötarib bölimga çopadi, prokuraturaga çopadi.
– Bular, ehhe, prokuraturagaça… bizda prokuraturada “zamprokuror” bor edi. Şuning oldigaça bordi-da bular, e, qanaqa töpolonlar bölmadi.
– Endi hamma narsani harakat qilasiz, birinçi qöldan olişga-da.
– Yöq, birinçi qöl mana, men özimning molxonam bor. Men özim mol boqaman, özim yetiştiraman, özim söyaman.
– Endi masalan, mana şu olib ketgan tadbirkorlar birontasi “svejiy” göşt bermaydi.
– Nima beradi?
– “Zamorojyenniy” göşt beradi.
– A, “zamorojyenniy” mumkin emas-ku.
– Mumkin böladi-da. Hozir masalan “zamorojyenniy” göşt 61 ming, 62 ming.
– Lahatda u, aka. Ölik mol-da u. Ölik moliga kafolat yöq-da.
– Mana, Samarqand şahrida 60 ta boğça bilan tört yildan beri işlasam, bitta … şahar emas, masalan, … bilan işlaymiz, … bilan işlaymiz, …, … — hamma joyga 100 foiz “zamorojyenniy” göşt beramiz. “Imenno” men özim 100 foiz “zamorojyenniy” göşt beraman. Birontasiga “svejiy” göşt bermaganman.
– Gapirmaydimi?
– Heç kim gapirmaydi. Endi, aka, siz öylaşingiz mumkin, u biron nima notöğri deb. Endi közingiz bilan bir “faktiçeski” öylab körsangiz, … da endi bitta firmaga çiqib ketyapti hamma narsa, bitta narsaga bölyapti-da. Mana buni heç kim ovoza qilmaydi, özingiz ham bilasiz-ku.
– Yöq, aka, men tuşunib turibman. Men şuning uçun boya kelgan paytimda aytdim-ku: “Aka, omadingizni bersin”. Beribsiz, olibsiz. Bermaganman, olmadim men.
– Xohlasangiz, mana, mardga-mard öynaymiz. Xohlasangiz agar-da, endi siz işlagan ekansiz, savol-javobni bilar ekansiz-da. Birga boramiz. Beradigan joy bor-ku. Birga boramiz. Özingiz körib kelasiz. Xohlasangiz.
– Men baribir oldindan hisobga pul olmayman.
– Nimaga olmaydi? Nimaga olmaydi? Özi olmaydi. Kelgan odamlari qanaqa maşinalarda keladi, özingiz uçun bir körib xulosa qilasiz”, deyilgan suhbatda.
Bundan taşqari, hozirda autsorser bölib qolgan firmalar boğçalar uçun yaqinda tasdiqlangan “Yagona umummavsumiy menyu”larda ham özgariş qilişlarini, özaro korrupsion sxema sabab bolalarga kamroq, sifatsizroq mahsulotlar berilişiga işora qilgan.
Keyingi tenderlar esa yuzaki ötkazilib, hozirgi tadbirkorlar bilan şartnomalar saqlab qolinişi aytilgan.
“Bunga vazirliklar aralaşgan” – tadbirkor
Kun.uz bilan gaplaşgan tadbirkor yuqoridagi işlarda Maktabgaça va maktab ta’limi hamda Moliya vazirliklarining qöli borligiga gumon qilmoqda.
“100 foiz aralaşgani aniq. Bunga Moliya vazirligining ham aralaşadigan holati, joyi bor. Aniq tuşuntirib berib ketayotgan bölsam, mana, misol, bitta “rayon”da 10 000 ta bolaga bizning quvvatimiz yetadi, 10 000 ta bolani olamiz, deyapti. Fakt böyiça öşa tumanda, misol, 7 000 ta bola bor. Bular 10 000 ta bolaning pulini hisob-kitob qilyapti-da, oldindan bular öşa şartnoma böyiça pulning 15 foizini kesib olib ketyapti. Sentyabr, oktyabr, noyabr oyining pulini hozir bu moliya avgust oyiga qöyib berdi. Bular pulni yeçib ketdi hozir, pul yöq. Özi sentabr, oktyabr, noyabrga moliya pul beradi, deyapti. Moliya qaçon beradi? Qaçon oladi uni tadbirkor pulini? Böldi, bular pulni yeçib ketdi. Pul qani, desangiz, pul ketdi, Toşkentga ketdi, ularga berdik, deyapti.
Hammasidagi odam öşa özlari, özlariga tegişli bölgan odam. Özlari hisob-kitobini qilgan, özlari pulini bergan. Mana, men gaplaşganimda menga aytyapti, oçiqçasiga aytyapti: “Pulni berasiz, aka, mana beraman, olib borib işlang”, deyapti. “Pulni bermayapsiz, yöq, aka, iş bera olmaymiz sizga”, deyapti”, – dedi u.
Suhbatdoşimiz ayni vaziyat yuzasidan Maktabgaça va maktab ta’limi vazirligi, Korrupsiyaga qarşi kuraşiş agentligiga murojaat qilganini, ammo rasmiylar befarq qolişyotganini, heç kimga işonçi qolmaganini ta’kidladi.
“Biz özimning jiyanlarim boradigan davlat boğçasidan hammasini oldik. Çunki ularning beradigan “produktasi”, ularning beradigan göştida şubha bor, uni oliş kerak deb öylayman. Şuning uçun biz boğçaga aralaşganimiz yöq”, – dedi u.
Kun.uz keyingi körsatuvida aslida autsorsing va keytering xizmatlari boğçalarda qanday taşkil etilişi kerakligi, bu bolalarning salomatligida qançalik ahamiyatli ekani haqida söz boradi.
Ma’lumot uçun, autsorsing (inglizça: outsourcing) — bu bir kompaniyaning öz faoliyatidagi ayrim iş, xizmat yoki jarayonlarni taşqi taşkilotga (yoki şaxsga) topşirişi, ya’ni ularni “taşqaridan” bajarişga buyurtma berişidir. Oddiy qilib aytganda, bunda ma’lum xizmat pul evaziga taşqi kompaniya tomonidan amalga oşiriladi.
2019 yildagi Vazirlar Mahkamasining tegişli qarori bilan boğçalarda autsorsing asosida soğlom ovqatlantiriş tizimi yölga qöyilişi belgilangan. Şu yili joriy etilişi kerak bölgan tizim Özbekistonda 2021 yildan 6 800 ta davlat boğçasidan 1 200 ga yaqinida işlay boşlagan.
Qolgan 5 600 ga yaqin muassasalarda an’anaviy şaklda ovqatlantiriş davom etavergan, ya’ni boğçaning oşpazi va xöjalik mudiri hokimiyat ajratadigan pulga özlari mahsulot sotib olib, oşxonasida taom tayyorlaydi.
Esingizda bölsa, 2021 yilda Samarqand viloyati Paxtaçi tumanidagi davlat boğçasida oşpaz va xöjalik işlari mudirining göşt öğirlagani keskin muhokamalarga sabab bölgandi. Ayni Paxtaçidagi keys autsorsingga ötiş jarayonining tezroq start olişiga turtki bölgan desak ham böladi.
2021 yilda autsorserlar uçun tender ötkazilib, şartnoma tuzilgan. Bu şartnomalar 2025 yil avgustigaça amal qilib kelgan.
